Instytut Pamięci Narodowej - Gdańsk

https://gdansk.ipn.gov.pl/pl2/upamietnianie-i-identyfikacje/upamietnianie-walk-i-meczenstw/upamietniamy-weteranow/202795,Uroczystosc-oznakowania-tabliczka-weterana-grobu-Henryka-Nowjalisa-wpisanego-do-.html
28.02.2026, 00:49

Uroczystość oznakowania tabliczką weterana grobu Henryka Nowjalisa wpisanego do ewidencji grobów weteranów walk o wolność i niepodległość Polski – Gdańsk, 21 czerwca 2024 r.

21 czerwca 2024 r. na Cmentarzu Centralnym „Srebrzysko” w Gdańsku miała miejsce uroczystość oznakowania tabliczką weterana grobu Henryka Nowjalisa „Hrabiego”.

21.06.2024

Działalność w ruchu oporu rozpoczął na przełomie 1940/1941 r. najpierw w organizacji „Miecz i Pług”, a następnie w Armii Krajowej. Należał do plutonu wywiadowczego ekspozytury „Lombard”. Po wybuchu Powstania Warszawskiego włączył się w zmagania z okupantem niemieckim. Był gońcem bojowym, mimo odniesionych ran nie zrezygnował z walki. Po kapitulacji Warszawy dostał się do niewoli, wysłano go do obozu pracy skąd udało mu się uciec. Przedostał się do Anglii, gdzie wstąpił do oddziałów Polskich Sił Zbrojnych.

Henryk Nowjalis urodził się 7 XI 1923 r. w miejscowości Kobylnik (ówczesne woj. wileńskie) jako syn Piotra i Marii z d. Wildaczyk. W 1927 r. zamieszkał w Sulejówku, gdzie uczęszczał do szkoły podstawowej i gimnazjum. Był członkiem drużyny harcerskiej. Na przełomie 1940/1941 r. rozpoczął działalność w ruchu oporu na terenie Sulejówka, w organizacji „Miecz i Pług”. W 1942 r. pluton wywiadowczy „Pilot”, do którego należał Henryk Nowjalis został podporządkowany Komendzie Głównej Armii Krajowej jako III rzut, ekspozytura „Lombard”. Zaprzysiężony do AK latem 1942 r. w Warszawie, otrzymał pseudonim „Hrabia”. W 1943 r. wraz ze swoim plutonem przechodził szkolenie wojskowe w lasach pod Warszawą, tam również brał udział w pierwszych potyczkach z Niemcami. Do zadań plutonu należało osłanianie punktów kontaktowych oraz przełożonych pozostających na terenie Warszawy. W 1944 r. jako etatowy pracownik „Lombardu” został awansowany do stopnia kaprala. W czasie Powstania Warszawskiego walczył w Śródmieściu i Starym Mieście. W pierwszych dniach powstania został ciężko ranny w brzuch, nie czekał jednak do końca rekonwalescencji i jak najszybciej wrócił do walki z okupantem. Pełnił funkcję gońca bojowego w najcięższych warunkach. We wrześniu 1944 r. brał udział w walkach o Uniwersytet Warszawski. Po kapitulacji stolicy został osadzony w obozie jenieckim w Ożarowie, a następnie wywieziony do obozu pracy w Markt Pongau w Austrii. W kwietniu 1945 r. udało mu się uciec do Szwajcarii. Stamtąd przedostał się do Francji i Anglii, gdzie zgłosił się do służby w Polskich Siłach Zbrojnych. Do Polski wrócił w 1947 r., zamieszkał w Gdańsku i prowadził gospodarstwo ogrodnicze. Odznaczony Złotym Krzyżem Zasługi z Mieczami, Krzyżem Armii Krajowej, Krzyżem Partyzanckim oraz Medalem za Warszawę. Był członkiem Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej. Zmarł 11 IX 2000 r.

Mogiła bohatera znajduje się na Cmentarzu Centralnym „Srebrzysko” w Gdańsku (rejon XI, kwatera TAR III, nr grobu 69). Decyzją prezesa IPN wpisano ją do ewidencji grobów weteranów walk o wolność i niepodległość Polski.