Instytut Pamięci Narodowej - Gdańsk

Obejmowało ono tereny południowo-wschodnich województw II RP. Ataki na zamieszkującą ten obszar polską społeczność występowały w różnym natężeniu przez cały okres II wojny światowej, lecz ze szczególnym ich natężeniem mieliśmy do czynienia w 1943 r. Odpowiadało za to środowisko skupione w Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (frakcja Stepana Bandery) i podporządkowana jej Ukraińska Powstańcza Armia.

W niedzielę 11 lipca 1943 r. miała miejsce kulminacja „antypolskiej akcji” OUN i UPA. Dokonano wówczas skoordynowanego ataku na polskich mieszkańców około 150 miejscowości w powiatach horochowskim, kowelskim, łuckim i włodzimierskim. W celu zwielokrotnienia ilości ofiar nacjonaliści ukraińscy wykorzystali udział Polaków w niedzielnej mszy świętej. Mordowano ludzi w świątyniach nie szczędząc kobiet, starców i dzieci. Zburzono lub spalono około 50 kościołów katolickich na Wołyniu. Odpowiedzią na zbrodnie dokonywane przez nacjonalistów spod znaku OUN i UPA oraz współpracującą z nimi część ludności ukraińskiej były podejmowane przez Polaków akcje odwetowe. Oprócz tego zdarzały się przypadki mordowania przez oddziały UPA ludności ukraińskiej. Chodziło w tym wypadku o osoby, które pomagały Polakom lub nie chciały przyłączyć się do udziału w rzeziach.

Jako przykład tego, co działo się wtedy na Wołyniu posłużyć mogą wydarzenia z miejscowości Kołki i Przebraże. Obie one leżały na terenie powiatu łuckiego dawnego województwa wołyńskiego. Kołki podczas II wojny światowej uchodziły za bastion banderowców. W czerwcu 1943 r. a więc jeszcze przed „krwawą niedzielą” z 11 lipca, nacjonaliści ukraińscy zamknęli tamtejszych Polaków w kościele, który potem podpalili. Z kolei wieś Przebraże, nosząca obecnie nazwę Hajowe, była w latach 1943-1944 jednym z największych ośrodków polskiej samoobrony zorganizowanej w celu walki z UPA. Oprócz tego było to miejsce schronienia dla wielu ludzi, którzy w obawie przed śmiercią opuszczali własne wsie i osady. W Przebrażu i okolicach mieszkali oni w bardzo ciężkich warunkach, ale korzystając z faktu, że miejsce to było bronione, zdołali ocalić życie.

Sporo ciekawych materiałów archiwalnych na ten temat przekazał Oddziałowemu Archiwum IPN w Gdańsku Tadeusz Wolak. Urodził się on na Wołyniu, walczył m.in. w polskiej samoobronie w Przebrażu oraz w 27 Wołyńskiej Dywizji AK. Wśród otrzymanych od niego archiwaliów znaleźć możemy m.in. fotografie oddające klimat międzywojennego Łucka oraz Kołek a także polskich uciekinierów wraz z żołnierzami polskiej samoobrony przebywających w 1943 r. w Przebrażu. Wstrząsające fotografie ofiar mordów UPA oraz pogrzeb dwóch innych zamordowanych osób otrzymaliśmy od Władysława Filara. W spuściźnie po tymże darczyńcy znajduje się także reprodukcja mapy zawierającej zaznaczone na niej zniszczone podczas wojny na Wołyniu polskie osiedla i kościoły. Co się tyczy źródeł pisanych i drukowanych, to w powojennych sądowych aktach spraw o stwierdzenie zgonu znaleźć można także materiały dotyczące osób zamordowanych przez bandy ukraińskie, czego mamy przykład w aktach Sądu Grodzkiego w Kwidzynie. Zbrodni Wołyńskiej częściowo poświęcone są również przekazane przez Halinę Młyńczak pamiętniki Marii Heleny Swobody. Posiadamy też w swoim zasobie materiały z początku lat dziewięćdziesiątych minionego stulecia, kiedy to po długiej przerwie w okresie PRL można było swobodnie badać zbrodnie UPA na dawnych polskich Kresach Wschodnich. Przykładem tego typu materiałów są np. przekazany przez Hannę Błaszczyk-Żurowską i Stanisława Żurowskiego list dotyczący śmierci Wandy Woynarowskiej a także będąca darem Piotra Szczudłowskiego pionierska publikacja pt. Zbrodnie nacjonalistów ukraińskich dokonane na ludności polskiej na Wołyniu. 1939-1945.

Zapraszamy do zapoznania się z działaniami IPN mającymi na celu upamiętnienie tych wydarzeń a także upowszechnienie w naszym społeczeństwie wiedzy na ich temat. Są to: portal internetowy „1943. Zbrodnia Wołyńska. Prawda i pamięć” dostępny pod linkiem https://zbrodniawolynska.pl/. Jednym z jego elementów jest dostępna pod linkiem https://zbrodniawolynska.pl/zw1/form/247,Baza-Ofiar-zbrodni-wolynskiej.html Baza Ofiar Zbrodni Wołyńskiej. Zapraszamy także do Oddziału Gdańskiego IPN, gdzie nieodpłatnie otrzymać można opracowaną przez Katarzynę i Karola Lisieckich broszurę pt. Wołyń 1943. Ludobójstwo Polaków na Wołyniu 1939-1945. Świadectwa. Oprócz relacji osób ocalałych znaleźć w niej można m.in. wiele ciekawych fotografii obrazujących życie na dawnym Wołyniu zarówno w czasie pokoju jak i wojny.

Sławomir Formella