Nawigacja

Aktualności

20 kwietnia obchodzony jest Międzynarodowy Dzień Wolnej Prasy

Dzień ten został ustanowiony w 1991 r. z inicjatywy organizacji „Reporterzy bez Granic”.

  • Malowanie haseł protestujących przeciwko cenzurze przez działaczy NSZZ „Solidarność” w 1981 r. w Gdańsku
    Malowanie haseł protestujących przeciwko cenzurze przez działaczy NSZZ „Solidarność” w 1981 r. w Gdańsku

Albert Camus powiedział, że „wolna prasa może być dobra albo zła, ale nie ma wątpliwości, że bez wolności prasa może być tylko zła”. Wolność prasy jest powszechnie uznawana za fundament demokratycznych społeczeństw, ponieważ każdy obywatel państwa przestrzegającego prawa człowieka, powinien mieć dostęp do prawdziwych i wiarygodnych informacji.

Z tego powodu wszystkie rządy dążące do podporządkowania sobie obywateli przede wszystkim pragną zapewnić sobie różnymi sposobami kontrolę nad niezależną prasą, od presji finansowej i karnej po tworzenie instytucji nadzoru i kontroli, czyli państwowej cenzury. Ograniczanie wolności prasy najczęściej uzasadniane jest przeciwnymi hasłami: walką z fałszywymi informacjami, zapewnieniem obywatelom rzetelnej informacji czy zabezpieczeniem interesów narodowych.

Władze komunistyczne w okresie PRL do kontroli prasy i środków masowego przekazu stworzyły Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk, który kontrolował praktycznie wszystkie przejawy słowa pisanego (nawet bilety). Po zniszczeniu nielicznej wolnej prasy po 1945 r. dopiero po trzydziestu latach zaczęły ukazywać się czasopisma i biuletyny wydawane przez organizacje opozycyjne, poza zasięgiem cenzury. Coraz liczniejsze podziemne tytuły prasowe spowodowały, że monopol informacyjny PZPR został złamany.

W zasobie Oddziałowego Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Gdańsku znajdują się liczne przykłady prasy wydawanej poza cenzurą na obszarze całej Polski. Pochodzą one przede wszystkim z darów osób prywatnych, którym serdecznie w tym miejscu dziękujemy za powierzenie nam swoich zbiorów. Część egzemplarzy została odnaleziona w aktach organów bezpieczeństwa i aktach procesów sądowych; zostały skonfiskowane przez funkcjonariuszy UB i SB, a także wykorzystane w sądach jako dowody rzeczowe. Jako ciekawostkę można także wymienić parę numerów pism obiegu oficjalnego z 1981 r. („Wieczór Wybrzeża”, „Głos Wybrzeża”), w których została zaznaczona ingerencja cenzury w postaci tzw. białych plam.

Wśród naszych archiwaliów można również znaleźć dokumenty będące świadectwem walki o wolną prasę i media. Wśród nich są przekazane przez Janusza Szczygielskiego fotografie przedstawiające akcje malowania haseł protestujących przeciw cenzurze i fałszywym informacjom rozpowszechnianym przez oficjalne środki masowego przekazu, plakat przekazany przez Janusza Tołłoczkę, a także uchwały Krajowej Komisji Porozumiewawczej NSZZ „Solidarność” w sprawie prób rozszerzenia uprawnień państwowej cenzury. Natomiast metody działania cenzury zostały zdemaskowane przez podziemną publikację Wydawnictwa „Alternatywy” podarowaną nam przez Karola Krementowskiego.

Osobną grupę akt przedstawiających represję za udział w tworzeniu i kolportowaniu niezależnej prasy stanowią akta spraw sądowych, szczególnie z okresu stanu wojennego, w których działacze organizacji opozycyjnych byli skazywani za redagowanie i kolportaż czasopism, które miały zawierać „fałszywe wiadomości, mogące wyrządzić poważną szkodę interesom PRL i wywołać niepokój publiczny”; przykładem takiego postępowania jest sprawa prowadzona przeciwko Stanisławowi Jaroszowi, Marianowi Świtkowi i Romanowi Polcynowi, którzy brali udział w tworzeniu m.in. pismo Regionu Gdańskiego „Solidarność”.

Zapraszamy do zapoznania się z niezależną prasą z naszych zbiorów.

Oprac. Robert Chrzanowski

  • Plakat protestujący przeciw cenzurze
    Plakat protestujący przeciw cenzurze
  • Fragment zapisów cenzorskich opublikowany przez podziemne wydawnictwo „Alternatywy” w 1980 r.
    Fragment zapisów cenzorskich opublikowany przez podziemne wydawnictwo „Alternatywy” w 1980 r.
  • Fragment zapisów cenzorskich opublikowany przez podziemne wydawnictwo „Alternatywy” w 1980 r.
    Fragment zapisów cenzorskich opublikowany przez podziemne wydawnictwo „Alternatywy” w 1980 r.
  • Uchwała Krajowej Komisji Porozumiewawczej NSZZ „Solidarność” z dnia 29 stycznia 1981 r. protestująca przeciw objęciu cenzurą biuletynów związkowych
    Uchwała Krajowej Komisji Porozumiewawczej NSZZ „Solidarność” z dnia 29 stycznia 1981 r. protestująca przeciw objęciu cenzurą biuletynów związkowych
  • Artykuł zamieszczony w „Wieczorze Wybrzeża” opisujący wydarzenia w Bydgoszczy w marcu 1981 r. z widoczną ingerencją cenzury
    Artykuł zamieszczony w „Wieczorze Wybrzeża” opisujący wydarzenia w Bydgoszczy w marcu 1981 r. z widoczną ingerencją cenzury
  • Uchwała Zarządu Oddziału Morskiego Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich z dnia 25 marca 1981 r. zamieszczona w „Głosie Wybrzeża” z widoczną ingerencją cenzury
    Uchwała Zarządu Oddziału Morskiego Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich z dnia 25 marca 1981 r. zamieszczona w „Głosie Wybrzeża” z widoczną ingerencją cenzury
  • Uchwała Krajowej Komisji Porozumiewawczej NSZZ „Solidarność” z dnia 24 lipca 1981 r. w sprawie projektu ustawy o cenzurze
    Uchwała Krajowej Komisji Porozumiewawczej NSZZ „Solidarność” z dnia 24 lipca 1981 r. w sprawie projektu ustawy o cenzurze
  • „Robotnik Wybrzeża”. Pismo Komitetu Założycielskiego Wolnych Związków Zawodowych Wybrzeża, nr 1 z dnia 1 sierpnia 1978 r.
    „Robotnik Wybrzeża”. Pismo Komitetu Założycielskiego Wolnych Związków Zawodowych Wybrzeża, nr 1 z dnia 1 sierpnia 1978 r.
  • „Przegląd”. Pismo Wydawnictwa im. Konstytucji 3 Maja, nr 1 ze stycznia 1979 r.
    „Przegląd”. Pismo Wydawnictwa im. Konstytucji 3 Maja, nr 1 ze stycznia 1979 r.
  • Biuletyn Informacyjny Komitetu Założycielskiego Niezależnych Samorządnych Związków Zawodowych, nr 1 z dnia 5 września 1980 r.
    Biuletyn Informacyjny Komitetu Założycielskiego Niezależnych Samorządnych Związków Zawodowych, nr 1 z dnia 5 września 1980 r.
  • Biuletyn Informacyjny Komitetu Założycielskiego NSZZ Stoczni Gdańskiej im. Lenina, nr 1 z dnia 16 września 1980 r.
    Biuletyn Informacyjny Komitetu Założycielskiego NSZZ Stoczni Gdańskiej im. Lenina, nr 1 z dnia 16 września 1980 r.
  • . Biuletyn Informacyjny NSZZ "Solidarność" przy Politechnice Gdańskiej, nr 1 z dnia 11 listopada 1980 r.
    . Biuletyn Informacyjny NSZZ "Solidarność" przy Politechnice Gdańskiej, nr 1 z dnia 11 listopada 1980 r.
  • „Metalowiec”. Biuletyn Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego Metalowców w Stoczni Remontowej „Nauta” w Gdyni, nr 1 z dnia 29 stycznia 1981 r.
    „Metalowiec”. Biuletyn Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego Metalowców w Stoczni Remontowej „Nauta” w Gdyni, nr 1 z dnia 29 stycznia 1981 r.
  • „Wprost”. Biuletyn publicystyczny Zarządu Regionalnego NSZZ „Solidarność” w Katowicach, nr 1 z dnia 22 lutego 1981 r.
    „Wprost”. Biuletyn publicystyczny Zarządu Regionalnego NSZZ „Solidarność” w Katowicach, nr 1 z dnia 22 lutego 1981 r.
  • „Głos Wolny”. Gazeta I Krajowego Zjazdu Delegatów NSZZ „Solidarność”, nr 1 z dnia 4 września 1981 r.
    „Głos Wolny”. Gazeta I Krajowego Zjazdu Delegatów NSZZ „Solidarność”, nr 1 z dnia 4 września 1981 r.
  • „Niepodległość”. Pismo Liberalno-Demokratycznej Partii „Niepodległość”, nr 1 z listopada 1985 r.
    „Niepodległość”. Pismo Liberalno-Demokratycznej Partii „Niepodległość”, nr 1 z listopada 1985 r.
  • Akt oskarżenia przeciwko Stanisławowi Jaroszowi, Marianowi Świtkowi i Romanowi Polcynowi z dnia 12 lipca 1983 r.
    Akt oskarżenia przeciwko Stanisławowi Jaroszowi, Marianowi Świtkowi i Romanowi Polcynowi z dnia 12 lipca 1983 r.
  • „Solidarność”. Pismo Regionu Gdańskiego, o którego sporządzenie i gromadzenie byli oskarżeni Stanisław Jarosz, Marian Świtek i Roman Polcyn
    „Solidarność”. Pismo Regionu Gdańskiego, o którego sporządzenie i gromadzenie byli oskarżeni Stanisław Jarosz, Marian Świtek i Roman Polcyn
  • Marian Świtek
    Marian Świtek
do góry