Instytut Pamięci Narodowej w Gdańsku

Lidia Ciołkosz z domu Kahan urodziła się 24 czerwca 1902 roku w rodzinie żydowskiej utożsamiającej się z polskością. Większość dzieciństwa spędziła w Łodzi, gdzie dorastała w atmosferze wrażliwości społecznej oraz szacunku dla tradycji niepodległościowych i postaci Józefa Piłsudskiego.

Po zdaniu matury, jesienią 1920 roku, wyjechała do Krakowa i rozpoczęła studia na Uniwersytecie Jagiellońskim. W czasie studiów wstąpiła do Polskiej Partii Socjalistycznej. Na jednym ze spotkań partyjnych poznała swojego przyszłego męża – Adama Ciołkosza.

Zaangażowała się w działalność społeczną i oświatową, współpracując m.in. z Towarzystwem Uniwersytetu Robotniczego oraz Robotniczym Towarzystwem Przyjaciół Dzieci.

Po skazaniu Adama Ciołkosza w tzw. procesie brzeskim przejęła rolę liderki PPS w Tarnowie. Spoczął na niej także ciężar prowadzenia kampanii wyborczej partii, która w okręgu tarnowskim uzyskała wówczas bardzo dobry wynik. Organizowała również pomoc dla rodzin ofiar pacyfikacji strajku w krakowskiej fabryce „Semperit”.

Po wybuchu II wojny światowej w 1939 roku Lidia Ciołkosz przedostała się wraz z rodziną do Lwowa. Stamtąd, przez Litwę i Szwecję, a następnie Rumunię i Francję, dotarła do Londynu. W latach 1940–1948 była członkinią Komitetu Zagranicznego PPS. W Wielkiej Brytanii Ciołkoszowie aktywnie uczestniczyli w działalności niepodległościowej polskiego uchodźstwa oraz w działaniach mających na celu informowanie Zachodu o dokonywanej przez Niemców Zagładzie Żydów.

Na emigracji Lidia Ciołkosz poświęciła się pracy społecznej i pisarstwu. Współpracowała także z Instytutem Literackim Jerzego Giedroycia oraz Radiem Wolna Europa, gdzie wraz z mężem prowadziła audycje demaskujące rzeczywisty charakter systemu komunistycznego.

Po śmierci męża jesienią 1978 roku stanęła na czele emigracyjnej Polskiej Partii Socjalistycznej, kierując jej działalnością do początku lat 90. XX wieku. Wspierała krajową opozycję demokratyczną, w tym Komitet Obrony Robotników. W swoim skromnym mieszkaniu w londyńskiej dzielnicy Putney pomagała licznym osobom odwiedzającym ją z Polski.

Bardzo pragnęła powrotu do ojczyzny i nigdy nie przyjęła brytyjskiego obywatelstwa. Doczekała odrodzenia PPS w Warszawie w 1987 roku oraz odzyskania przez Polskę pełnej suwerenności. W 1990 roku, w wieku 88 lat, odwiedziła Polskę, gdzie została bardzo serdecznie przyjęta.

Nazywana „Ostatnią Niepodległą”, zmarła 9 czerwca 2002 roku w Londynie w wieku 100 lat. Została pochowana obok męża i syna na cmentarzu Putney Vale.

Autorką publikacji jest Maja Lubiejewska-Chilicka z Archiwum IPN.

Zachęcamy do lektury.