Instytut Pamięci Narodowej - Gdańsk

Franciszka Ramotowska – niezwykła „Iskra”, której nie złamała ani wojna, ani reżim

Urodzona na ziemi łomżyńskiej, w chwili wybuchu II wojny światowej miała zaledwie 18 lat. Mimo strachu i realnego zagrożenia włączyła się w działalność konspiracyjną – uczyła na tajnych kompletach, a od 1941 r. działała w ZWZ-AK jako łączniczka i sanitariuszka w oddziale mjr. Jana Tabortowskiego „Bruzdy”. Jej pseudonim – „Iskra” – doskonale oddawał charakter: energiczna, lojalna i zawsze gotowa do działania.

Po rozbiciu oddziału w 1944 r. ukrywała się, aż w 1945 r. została aresztowana przez NKWD. Brutalne śledztwo i tortury niemal kosztowały ją życie. Przeżyła tylko dzięki brawurowej akcji ratunkowej dawnych towarzyszy broni, którzy wykradli ją ze szpitala wojskowego.

Po długiej rekonwalescencji rozpoczęła studia historyczne na Uniwersytecie Warszawskim, początkowo pod fałszywym nazwiskiem. Z czasem związała całe swoje zawodowe życie z Archiwum Głównym Akt Dawnych, stając się jedną z najwybitniejszych polskich archiwistek i badaczek XIX wieku. Jej prace do dziś są fundamentem badań nad historią Polski, w tym nad powstaniem styczniowym.

Choć po wojnie była nieustannie inwigilowana i zastraszana przez UB, nigdy się nie złamała. Nie zdradziła swoich towarzyszy ani nie poszła na kompromis z komunistyczną władzą.

Skromna, zamknięta w sobie, naznaczona wojennymi doświadczeniami – dla bliskich była osobą serdeczną i pełną dobroci. Profesor Kazimierz Konarski nazywał ją „tajemniczym sfinksem”.

Pamiętajmy o takich postaciach. To one tworzyły historię – cicho, bez patosu, z niezłomną godnością.