Instytut Pamięci Narodowej w Gdańsku

Henryk Bartmański ps. „Błysk”, „Opor”, ur. 21.08.1911 r. w Warszawie, zm. 13.10.2002 r. w Gdańsku –weteran kampanii wrześniowej 1939 r., NOW i ZWZ-AK.

 W czasie wojny obronnej 1939 r. walczył w 46 Dywizjonie Artylerii  1 Pułku Artylerii Ciężkiej jako dowódca plutonu, a następnie po awansowaniu do stopnia podporucznika, oficer ogniowy i oficer zwiadowca.  46 DAC bronił  Warszawy.  Po kapitulacji stolicy Henryk Bartmański wraz z innymi żołnierzami  swojego dywizjonu trafił do niemieckiej niewoli, ale 4 października udało mu się uciec. W czasie  kampanii wrześniowej 1939 r. został odznaczony Krzyżem Walecznych. W maju 1942 złożył przysięgę w Narodowej Organizacji Wojskowej. Pełnił funkcję zastępcy komendanta Obwodu Radomskiego NOW. Prowadził też wykłady w szkole podchorążych AK w Radomiu. Po scalenia NOW z Armią Krajową został mianowany oficerem mobilizacyjnym, a od maja 1944 r. w Inspektoracie Radomskim pełnił funkcję  referenta do przyjmowania zrzutów. Z dniem rozwiązania Armii Krajowej – 19.01.1945 r. otrzymał awans do stopnia porucznika. Po wojnie, od  1951 r. pracował  na Politechnice Gdańskiej jako wykładowca na wydziale elektrotechniki.

Paweł Janociński ps. „Perkun” ur. 28.06.1911 r. w Zezulinie, zm. 9.02.2001 r. w Gdańsku – weteran kampanii wrześniowej 1939 r.,  ZWZ-AK i podziemia antykomunistycznego.

W kampanii wrześniowej walczył w szeregach 92 Samodzielnej Kompanii Czołgów, z którą przeszedł cały szlak bojowy - od Wielunia po Tarnopol, gdzie  17 wrześnie jednostka została rozbrojona przez Armię Czerwoną. Podczas okupacji niemieckiej, oraz  po wkroczeniu sowietów w 1944 r.,  był komendantem placówki ZWZ AK z Zezulinie. Pełnił także funkcję zastępcy dowódcy III Plutonu Dywersji Bojowej Obwodu Lubartów, sierż. Zdzisława Brońskiego „Uskoka”. Zagrożony aresztowaniem przez Urząd Bezpieczeństwa w listopadzie 1944 r. poszedł do oddziału partyzanckiego „Uskoka”, a jego żona z dziećmi musiała się ukrywać. W 1946 r. wyjechał z rodziną na Wybrzeże. 

Marian Krełowski, ur. 23.01.1899 r. w Jankowicach, zm. 23.12.1957 r. w Gdańsku – weteran wojny polsko-bolszewickiej, kampanii wrześniowej 1939 r. oraz ZWZ-AK.

 Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości ochotniczo wstąpił do  polskiego wojska i otrzymał przydział do 8 Pułku Ułanów im. Księcia Józefa Poniatowskiego. W jego szeregach walczył w stopniu plutonowego w wojnie polsko-bolszewickiej. Dwukrotnie wykazał się czynami bohaterskimi co zostało opisane w „Historii wojennej 8 Pułku Ułanów”. Pod Korsuniem wyniósł z pola walki ciężko rannego kolegę. Sam odniósł ranę, ale nie wycofał się z boju, aż do zluzowania oddziału. Pod Wernyhorodkiem „Pięknym i brawurowym czynem wyróżnił się plutonowy Krełowski, który widząc swego dowódcę szwadronu, otoczonego przez kozaków, rzucił się na nich, dwóch zwalił lancą z siodeł, a resztę rozpędził”. Za walki w bolszewikami został odznaczony  Srebrnym Krzyżem Orderu Wojennego  Virtuti Militari V Klasy. Po wojnie pozostał w wojsku jako zawodowy podoficer w stopniu wachmistrza. Walczył w kampanii wrześniowej oraz w szeregach Armii Krajowej.

Józef Maguza, ur. 19.03.1888 r. w Kaleniu, zm. 5.01.1975 r. w Gdańsku – weteran wojny polsko-bolszewickiej.

W wojnie z bolszewikami walczył w szeregach 201 Pułku Szwoleżerów. Za akcję przeprowadzoną 22 sierpnia 1920 r.  został odznaczony Orderem Wojennym Virtuti Militari V Klasy. Dzień wcześniej szwoleżer Józef Maguza wraz ze swym dowódcą kapralem Karolem Siwcem zostali wysłani ze sztabu dywizji do 9 Brygady Jazdy, z rozkazami natarcia na siły bolszewickie w kierunku na Żurominek i Mławę. Nad ranem 22 sierpnia, natknęli się na pięcioosobowy patrol ukraiński, który zażądał od poddania się. W odpowiedzi dwaj szwoleżerowie chwycili  za broń i uderzyli na przeciwników. Dwóch Ukraińców zastrzelili z rewolwerów, jednego „zarąbali” szablami, pozostali dwaj uciekli. Wczesnym rankiem   22 sierpnia, dostarczyli rozkazy do 1-go i 201-go Pułku Szwoleżerów, które przygotowywały się do ataku na piechotę bolszewicką.  W tym samym dniu został także odznaczony Krzyżem Walecznych, bo wobec znacznego osłabienia sił polskich po wcześniejszej szarzy pod Żurominkiem, naprędce zorganizował tyralierę z  okolicznych chłopów, których uzbroił  w porzuconą przez bolszewików broń. Idąc na ich czele  powstrzymał nieprzyjaciela,  przygotowującego się do kolejnego ataku. We wniosku o odznaczenie przełożeni zapisali „Bardzo odważny, energiczny, sumienny żołnierz, doskonały wywiadowca. We wszystkich bitwach dawał przykład odwagi, poświecenia, roztropności i umiejętności prowadzenia walki.” W czasie II wojny światowej został wywieziony przez Sowietów na Sybir.

Marek Morawski ps. „Tomasz Pakulski”, „Paweł”, ur. 29.12.1920 r. w Warszawie, zm. 2.12.2002 r. w Gdańsku – weteran ZWZ-AK.

Od 1942 r. był członkiem działu technicznego Wydziału Legalizacji i Techniki, Oddziału II Informacyjno - Wywiadowczego Komendy Głównej ZWZ-AK. Dział ten nosił kryptonim „Bracia Pakulscy”,  a do jego głównych zadań należało projektowanie i produkowanie skrytek stałych i przenośnych dla potrzeb wywiadu oraz na zlecenie szefa Oddziału II i innych komórek KG AK. Na początku 1944 r. Marek Morawski został oddelegowany  pracowni radiowej „Philips” – osobnej komórki „Braci Pakulskich”, pracującej dla potrzeb wywiadu. Wcześniej ukończył konspiracyjną podchorążówkę i został awansowany do stopnia podporucznika. 27 lipca 1944 r.  w czasie przenoszenia z Pragi Na Wolę skonstruowanej przez „Philipsa”  stacji nadawczo - odbiorczej, doszło do starcia z Niemcami na ul. Białostockiej,  w wyniku którego „Paweł” odniósł ciężką ranę. Z przestrzelonym płucem został umieszczony w Szpitalu Przemienienia Pańskiego i z tego powodu nie mógł brać udziału w Powstaniu Warszawskim. 

Bronisław Łakota, ur. 22.04.1897r . w Zawierciu, zm.  7.11.1946 r. w Gdańsku – weteran wojny polsko-bolszewickiej.

Od  1916 r. należał do Polskiej Organizacji Wojskowej w Zawierciu. W listopadzie 1918 r. ochotniczo wstąpił do polskiego wojska. W czasie wojny polsko-bolszewickiej walczył w szeregach 145 Pułku Piechoty Strzelców Kresowych, w którym dowodził plutonem w 10 kompanii.  14 sierpnia 1920 r. pod Sochocinem, jako szef 10 kompanii poprowadził skuteczny atak na podpalony przez bolszewików most, który udało się ocalić. Otrzymał wówczas postrzał w udo, ale już  po kilkunastu dniach, pomimo że rana się nie zagoiła, wrócił do oddziału. Podczas wojny z bolszewikami został odznaczony Srebrnym Krzyżem Orderu Wojennego Virtutti Militari  V Klasy za to, że 17 lipca 1920 r. w czasie walk o Wolicę, gdy batalion zaczął wycofywać  się pod naporem czerwonoarmistów, powrócił po pozostawiony przez polskich żołnierzy karabin maszynowy. We wniosku napisano, że „w każdej sytuacji swoim zachowaniem  zachęca żołnierzy do odwagi i wytrwałości”

Pankracy Obuchowski, ur. 12.02.1891 r. w Duchowlanach, zm. 9.10.1958  r. w Gdańsku – weteran wojny polsko-bolszewickiej.

W lutym 1919 r. zaciągnął się do wojska polskiego i jako felczer otrzymał przydział do 3 kompani sanitarnej 77 Pułku Piechoty. W szeregach 77 PP brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej. Na froncie był przez 23 miesiące i uczestniczył we wszystkich bitwach Pułku. Od czerwca 1919 r. pełnił obowiązki lekarza 2 Batalionu. Za postawę podczas walki pod Kobylinem 23 sierpnia 1920 r. został odznaczony Krzyżem Walecznych, bo jako lekarz był na pierwszej linii frontu, osobiście opatrywał rannych pod ciężkim ostrzałem i odsyłał ich na tyły.  We wniosku dowódcy napisali, że zawsze był tam gdzie  toczyły się ciężkie walki i spod ognia karabinów wyciągał rannych żołnierzy.

 Danuta Jezierska ps. „Maria”, ur. 6.05.1922 r. w Wilnie, zm. 28.01.2003 r. w Gdańsku – weteran ZWZ-AK.

W 1942 r. została zaprzysiężona w ZWZ-AK w Obwodzie Wołkowyskim. Do jej zadań należało organizowanie i gromadzenie leków oraz środków opatrunkowych dla oddziałów partyzanckich w Puszczy Wołkowyskiej. Po rozbiciu przez Sowietów oddziałów wileńskiej Armii Krajowej w lipcu 1944 r., współpracowała z 5 Wileńską Brygadą AK dowodzoną przez mjr. Zygmunta Szendzielarza „Łupaszkę”, która w tym czasie przeszła do Puszczy Białowieskiej. „Maria” dostarczała do oddziału „Łupaszki” broń, żywność i środki opatrunkowe. 4 października 1944 r. została aresztowana przez straż graniczną  i osadzona w więzieniu w Mińsku, gdzie spędziła ponad rok. W grudniu 1945 r. sowiecki Trybunał Wojenny skazał ją na  10 lat łagru. Do Polski wróciła w 1955 r.

Ryszard Puzio, ur. 10.07.1927 r. w Mikuliczach, zm. 11.07.1969 r.  w Gdańsku – weteran ZWZ-AK i powojennej konspiracji niepodległościowej.

Od  stycznia 1944 r.  walczył w szeregach 27 Dywizji Wołyńskiej AK, w zgrupowaniu  „Osnowa”. Po wojnie zamieszkał w Gdańsku, gdzie od czerwca do sierpnia 1949 r.  należał do nielegalnej organizacji młodzieżowej Armia Krajowa – „Syrena”.  Była to sabotażowa, harcerska organizacja, licząca  40 członków. Latem 1949 r. AK- „Syrena” została rozbita przez  aresztowanie większości jej członków.  24 sierpnia 1949 r. do więzienia trafił także Ryszard Puzio i po trwającym blisko rok śledztwie, 26.07.1950  r. Sąd Marynarki Wojennej w Gdyni skazał go   na 8 lat więzienia i 3 lata pozbawienia praw publicznych oraz przepadek mienia. W 1953 r. na podstawie amnestii  kara została złagodzona do 5 lat  i 4 miesięcy . Więzienie opuścił  w 1954 r.

Leon Wajcht ps. „Bicz”, ur. 7.09.1915 r. w Pietrozawodzku, zm. 21.01.1997 r. w Gdańsku – weteran ZWZ-AK i powojennej konspiracji niepodległościowej.

 W czasie II wojny światowej  był żołnierzem oddziału łączności  Garnizonu  Konspiracyjnego  Miasta Wilna ZWZ-AK oraz o oddziału Kedywu. W lipcu 1944 r. brał udział w walkach  o Wilno w ramach Operacji „Ostra Brama”.  Po  jej zakończeniu nie trafił do sowieckiej niewoli, ale pozostał w konspiracji. Został członkiem Oddziału Specjalnego Komendy Okręgu,  do którego zadań należało m.in.  wykonywanie wyroków śmierci na sowieckich konfidentach. Leon Wajcht, pełnił ponadto zadania ochronne na rzecz innych komórek organizacyjnych AK, zajmując się na przykład ubezpieczaniem przerzutu materiałów konspiracyjnych i broni.  W 1945 r. wyjechał do Gdańska i nadal utrzymywał kontakt z konspiracją wileńską. Prowadził działania wywiadowcze, pozyskując  informacje na potrzeby odtwarzanego w Gdańsku Okręgu Wileńskiego i rządu polskiego  w Londynie. 5 października 1950 r. został aresztowany przez UB. 12 marca 1951 r.  Wojskowy Sąd Rejonowy w Gdańsku skazał go 5 lat więzienia, 2 lata pozbawienie praw publicznych i przepadek mienia. Więzienie opuści w 1956 r.

Jan Skoruk, ur. 9.08.1900 r. w Warszawie, zm. 21.12.1977 r. w Gdańsku – weteran walk o niepodległość.

W 1904 r. wyjechał z rodzicami na Syberię, gdzie ojciec otrzymał pracę  w Nowonikołajewsku. 25 kwietnia 1919 r. zaciągnął się do Dywizji Syberyjskiej – 5 Dywizji Strzelców Polskich, która walczyła z bolszewikami. Dywizja organizacyjnie podlegał  gen. Józefowi Hallerowi i była częścią Armii Polskiej we Francji. Jan Skoruk został przydzielony do plutonu saperów, a następnie do kompanii karabinów maszynowych  w 3 Pułku Strzelców. Brał m.in. udział w walkach na stacji kolejowej Tajga i w ekspedycjach przeciwko bolszewikom. W bitwie pod Tajgą został przydzielony do załogi pociągu pancernego „Kraków”. 10 stycznia 1920 r. koło stacji Klukwiennaja Dywizja została zmuszona do kapitulacji, a jej żołnierze trafili   do bolszewickiej niewoli. Jesienią 1921 r. Sowieci uwolnili polskich jeńców i w lutym 1922 r.  Jan Skoruk  wrócił  do  ojczyzny.  Zamieszkał  w  Wilnie,  gdzie  podjął  pracę  w Policji Państwowej.

Roman Zacharewicz, ur. 10.10.1913 r. w Liksnie, zm. 29.07.1967 r. w Gdański – weteran kampanii wrześniowej 1939 r. oraz  polskich dywizjonów lotniczych w Anglii.

W kampanii wrześniowej 1939 r.  walczył w szeregach Batalionu Morskiego, utworzonego z Flotylli Pińskiej. Marynarze Flotylli Rzecznej Marynarki Wojennej w Pińsku z rozkazu gen. Kleeberga w dniach 18-21 września 1939 r. zatopili swoje okręty i zasilili szeregi piechoty SGO „Polesie”. Roman Zacharewicz po bitwie pod Kockiem trafił do niemieckiej niewoli. Był przetrzymywany w obozie w Częstochowie, skąd w listopadzie zbiegł.  Na początku  1940 r. przedostał się do Finlandii, gdzie przebywał w obozie w miejscowości Ruka. W 1942 r. udało mu się przedostać do Anglii. Po przeszkoleniu został skierowany do 316 Dywizjonu Myśliwskiego RAF. W czasie wojny odbył 54 loty bojowe i  był trzykrotnie odznaczony Krzyżem Walecznych.  W  1947 r. wrócił do Polski.  W 1952 r. został aresztowany przez UB, oskarżony o „wrogą propagandę” i skazany na 12 miesięcy obozu pracy.

Oprac. Anna Kołakowska gł. spec. OBUWiM