Instytut Pamięci Narodowej w Gdańsku

W dniach 26–28 maja 2026 r. w Auli Jana Pawła II w zabudowaniach kurialnych, w sąsiedztwie Archikatedry Oliwskiej, odbędzie się ogólnopolska konferencja naukowa poświęcona jubileuszowi powstania samodzielnej diecezji gdańskiej. Mamy nadzieję, że to wyjątkowe wydarzenie, przyniesie jedyne w swoim rodzaju podsumowanie wieku skomplikowanej historii regionu – od narodzin diecezji w Wolnym Mieście Gdańsku, przez doświadczenie wojny i komunizmu, aż po dzień dzisiejszy.

Program obejmuje dziesięć sekcji tematycznych, w których wystąpi kilkudziesięciu prelegentów z różnych ośrodków akademickich, naukowych bądź archiwalnych w Polsce. Uczestnicy przyjrzą się nie tylko sylwetkom rządców diecezji (Eduarda O’Rourke’a, Carla Marii Spletta czy Tadeusza Gocłowskiego), ale także roli zakonów żeńskich i męskich, duszpasterstwom akademickim i zaangażowaniu kapłanów w ruch opozycyjny epoki „Solidarności”. Ważnym punktem obrad będą wątki poświęcone sztuce sakralnej, mniejszościom wyznaniowym na Pomorzu Gdańskim oraz obecności języka kaszubskiego w życiu religijnym.

Zapraszamy do wysłuchania referatów i udziału w dyskusjach nad historią, która trwale zapisała się w krajobrazie duchowym i materialnym Trójmiasta i okolic. Wstęp wolny!

PROGRAM KONFERENCJI

* DZIEŃ 1 – 26 MAJA 2026 – WTOREK *

9:00–9:30 – otwarcie konferencji

SEKCJA I – Wprowadzenie

9:30–9:50 – abp dr Tadeusz Wojda SAC, Wkład Kościoła katolickiego w integrację społeczeństwa na Pomorzu Gdańskim w okresie powojennym

9:50–10:10 – dr Daniel Gucewicz (Instytut Pamięci Narodowej w Gdańsku), Wiek partykularnego biskupstwa gdańskiego. Zarys dziejów i stanu badań

10:10–10:30 – Zdzisław Kościelak, Sto lat zamiast tysiąca. Dlaczego tysiącletni Gdańsk został siedzibą diecezji tak niedawno?

10:30–10:50 – ks. Krzysztof Borysewicz (Kuria Metropolitalna Gdańska), W blaskach Roku Jubileuszowego. Bilans inicjatyw związanych ze stuleciem Archidiecezji Gdańskiej

10:50–11:10 – przerwa na kawę

SEKCJA II – Duchowieństwo

11:10–11:30 – ks. kmdr por. dr Zbigniew Jaworski (Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II), Męczeńska droga na ołtarze i kult błogosławionego ks. kmdr. por. Władysława Miegonia, Kawalera Orderu Virtuti Militari i Krzyża Walecznych

11:30–11:50 – ks. dr Leszek Jażdżewski (Archiwum Archidiecezjalne w Gdańsku), Swastyka czy krzyż? Proboszcz i dziekan z Mierzeszyna ks. Jan Paweł Aelterman (1876–1939) wobec nazizmu

11:50–12:10 – dr Witold Parteka (Politechnika Gdańska), Polscy księża zaangażowani w opiekę duszpasterską nad studentami Polakami w Wolnym Mieście Gdańsku

12:10–12:30 – Marek Adamkowicz (Muzeum Gdańska), Antypolska działalność duchowieństwa gdańskiego w okresie Wolnego Miasta Gdańska

12:30–12:50 – ks. dr Mirosław Gawron, Duszpasterze rzymskokatoliccy w Sopocie w stuletniej historii diecezji gdańskiej

12:50–13:10 – dyskusja

13:10–14:10 – przerwa

SEKCJA III – Zakony żeńskie

14:10–14:30 – Anna Dymek (Instytut Pamięci Narodowej w Gdańsku), Siostry boromeuszki w Gdańsku 1852–1945

14:30–14:50 – s. Kazimiera Korzeniewska OP (Archiwum Zgromadzenia Sióstr św. Dominika w Krakowie), Dominikanki w Wolnym Mieście Gdańsku

14:50–15:10 – s. Barbara Brodowska SAC (Archiwum Polskiej Prowincji Zgromadzenia Sióstr Misjonarek Apostolstwa Katolickiego w Warszawie), Działalność sióstr pallotynek w archidiecezji gdańskiej w latach 1945–2025

15:10–15:30 – s. Bernadeta Żabierek ZSNM (Archiwum Zgromadzenia Sióstr Wspólnej Pracy od Niepokalanej Maryi we Włocławku), Zgromadzenie Sióstr Wspólnej Pracy od Niepokalanej Maryi w Gdańsku przy ul. Kościelnej w latach 1946–1989

15:30–15:50 – dyskusja

15:50–16:10 – przerwa na kawę

SEKCJA IV – W kręgu sztuki sakralnej

16:10–16:30 – dr Anna Sawicka (Zespół Szkół Muzycznych w Gdańsku-Wrzeszczu, Opera Bałtycka), Tablice pamiątkowe w sopockich kościołach

16:30–16:50 – dr Jacek Bielak (Uniwersytet Gdański), Artysta w kościele. Modele współpracy w adaptacji wnętrz sakralnych do postanowień Soboru Watykańskiego II

16:50–17:10 – ks. Andrzej Starczewski (Kuria Diecezjalna Elbląska), Troska o gotyckie kościoły na Żuławach Malborskich w latach 1945–1992

17:10–17:30 – Dorota Kucharczyk (Muzeum Gdańska), Między odbudową a kreacją. Powojenne kościoły Gdańska jako nośniki miejskiej tożsamości na wybranych przykładach

17:30–17:50 – dyskusja

* DZIEŃ 2 – 27 MAJA 2026 – ŚRODA *

SEKCJA V – Wolne Miasto i trudne początki

9:30–9:50 – dr hab. Sławomir Kościelak, prof. UG (Uniwersytet Gdański), Kościół katolicki w Gdańsku w przededniu utworzenia samodzielnej diecezji gdańskiej. Zarys problemu

9:50–10:10 – dr Dimitriy Panto (Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku), Nauczyciel i pasterz. Losy biskupa Edwarda O’Rourke przed przyjazdem do Gdańska

10:10–10:30 – dr Jan Daniluk (Uniwersytet Gdański, Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku), Kościół rzymskokatolicki w Wolnym Mieście Gdańsku – ujęcie statystyczne

10:30–10:50 – ks. prof. dr hab. Wojciech Zawadzki (Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie, Archiwum Diecezji Elbląskiej), Kapłani diecezji warmińskiej w parafiach żuławskich diecezji gdańskiej w latach 1925–1945

10:50–11:10 – dr Aleksandra Kmak-Pamirska, Zmienność pamięci. Carl Maria Splett w polskiej i niemieckiej pamięci historycznej

11:10–11:30 – dyskusja

11:30–11:50 – przerwa na kawę

SEKCJA VI – Czasy komunizmu

11:50–12:10 – dr hab. Grzegorz Berendt, prof. UG (Uniwersytet Gdański, Instytut Pamięci Narodowej), Między sekciarstwem a taktycznym umiarkowaniem. Gdańscy komuniści wobec Kościoła rzymskokatolickiego w latach 1945–1970

12:10–12:30 – dr hab. Rafał Łatka, prof. UKSW (Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie, Instytut Pamięci Narodowej), Prymas Stefan Wyszyński wobec diecezji gdańskiej i jej rządców (1949–1981). Zarys zagadnienia

12:30–12:50 – dr hab. Dominik Zamiatała CFM, prof. UKSW (Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie), Zrzeszenie Katolików „Caritas” w diecezji gdańskiej

12:50–13:10 – ks. dr hab. Jarosław Wąsowicz SDB (Salezjański Instytut Teologiczny w Krakowie, Archiwum Salezjańskiej Inspektorii Pilskiej), Formacja społeczna i religijna katolików świeckich. Początki duszpasterstwa stanowego w diecezji gdańskiej w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX w.

13:10–13:30 – ks. dr Wacław Umiński CM (Uniwersytet Papieski Jana Pawła II w Krakowie), Działalność wizytatorska ks. dr. Tadeusza Gocłowskiego CM (1973–1982)

13:30–13:50 – dyskusja

13:50–14:50 – przerwa

SEKCJA VII – Zakony męskie

14:50–15:10 – dr Leszek Molendowski (Muzeum Gdańska, Pomorska Szkoła Wyższa w Starogardzie Gdańskim), Jedyni. Pallotyni w Wolnym Mieście Gdańsk (1927–1945)

15:10–15:30 – dr hab. Lucyna Przybylska, prof. UG (Uniwersytet Gdański), Franciszkanie w Gdyni 1936–2026

15:30–15:50 – ks. dr Maciej Gawlik CR (Archiwum Prowincji Polskiej Zmartwychwstańców w Krakowie), Pierwsze lata zmartwychwstańców w Gdańsku. Próba rekonstrukcji wydarzeń

15:50–16:10 – o. Damian Krawczyk SJ, Nihil novi? Co nowego przynieśli jezuici do diecezji gdańskiej

16:10–16:30 – Marcin Sanak (Archiwum Polskiej Prowincji Dominikanów w Krakowie), Ojciec Anioł Siwek OP – szykanowany przez władze komunistyczne administrator parafii pw. św. Mikołaja w Gdańsku (1948–1962)

16:30–16:50 – dyskusja

* DZIEŃ 3 – 28 MAJA 2026 – CZWARTEK *

SEKCJA VIII – Tożsamość i współczesność

9:30–9:50 – dr Eugeniusz Pryczkowski (Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie), Obecność języka kaszubskiego w życiu diecezjan gdańskich

9:50–10:10 – ks. dr Bogusław Głodowski, Rozwój duszpasterstw: trzeźwości – policji – Kaszubów – w stuleciu biskupstwa gdańskiego (1925–2025)

10:10–10:30 – ks. prof. dr hab. Zdzisław Kropidłowski (Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy), Gdański Instytut Teologiczny – Filia Wydziału Teologii KUL w Gdańsku – Wydział Teologii Uniwersytetu Gdańskiego

10:30–10:50 – ks. dr Krystian Wilczyński (Gdańskie Seminarium Duchowne), Współczesne ślady św. Wojciecha w Archidiecezji Gdańskiej

10:50–11:10 – dr Maciej Żakiewicz, Rys duchowości gdańskiej epoki „Solidarności” 1980–1995 w pisarstwie Zbigniewa Żakiewicza

11:10–11:30 – dyskusja

11:30–11:50 – przerwa na kawę

SEKCJA IX – Wokół opozycji (nie tylko politycznej)

11:50–12:10 – dr Judyta Bielanowska (Europejskie Centrum Solidarności), Duszpasterstwo akademickie o. Ludwika Wiśniewskiego jako płaszczyzna formacyjno-intelektualna Ruchu Młodej Polski w świetle wspomnień i świadectw gdańskich opozycjonistów

12:10–12:30 – dr Arkadiusz Kazański (Instytut Pamięci Narodowej w Gdańsku), Absolucja generalna, czyli księża w strajkujących zakładach w Sierpniu ’80 w Trójmieście

12:30–12:50 – dr Jan Hlebowicz (Instytut Pamięci Narodowej w Gdańsku), Sojusznik czy przeciwnik? Ewolucja postawy ks. Henryka Jankowskiego wobec młodzieżowej opozycji (1981–1989)

12:50–13:10 – dr Mateusz Ihnatowicz (Instytut Dziedzictwa Solidarności), Droga Neokatechumenalna w diecezji gdańskiej w latach osiemdziesiątych jako formacja religijna wroga wobec realnego socjalizmu

13:10–13:30 – Mariusz Obarzanek (IX Liceum Ogólnokształcące), Świecki w służbie Kościoła. Doktor Eugeniusz Myczka (1908–1993) i jego wkład w życie diecezji gdańskiej

13:30–13:50 – dyskusja

13:50–14:50 – przerwa

SEKCJA X – Peryferie

14:50–15:10 – prof. dr hab. Igor Hałagida (Uniwersytet Gdański), Niedostrzegane centenium. Stulecie obecności grekokatolików na Pomorzu Gdańskim

15:10–15:30 – dr Tomasz Bugaj (Uniwersytet Śląski w Katowicach), Między konfliktem a współistnieniem. Mniejszości wyznaniowe w Wolnym Mieście Gdańsku na przykładzie Badaczy Pisma Świętego

15:30–15:50 – dr Magdalena Tomczyk (Szkoła Podstawowa nr 24 z Oddziałami Dwujęzycznymi im. Mikołaja Kopernika w Tarnowie), Początki kształtowania się parafii Kościoła Polskokatolickiego na obszarze Pomorza Gdańskiego

15:50–16:10 – dr Andrzej B. Krupa (Towarzystwo Naukowe im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie), Diecezja gdańska w świetle archiwaliów Wydziału do spraw Wyznań w Elblągu. Zarys zagadnienia

16:10–16:30 – dyskusja