Instytut Pamięci Narodowej w Gdańsku

Przez trzy dni przedstawiciele świeckich i kościelnych środowisk naukowych oraz archiwalnych – historycy i teologowie z całej Polski – debatowali nad dziejami biskupstwa gdańskiego: od jego powstania w realiach Wolnego Miasta Gdańska, przez tragiczne doświadczenia II wojny światowej i okres komunizmu, aż po współczesność. Każdego dnia poszczególne sekcje gromadziły kilkudziesięciu słuchaczy zainteresowanych historią regionu.

W inauguracji konferencji uczestniczyli Arcybiskup Metropolita Gdański dr Tadeusz Wojda SAC oraz Dyrektor Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w Gdańsku dr Marek Szymaniak.

Arcybiskup Tadeusz Wojda wyraził radość ze zorganizowania tak wielkiego wydarzenia, które ze względu na skalę określił mianem kongresu trzydniowego. Podkreślił przy tym znaczenie rzetelnych badań historycznych, które ukazują piękno Kościoła i archidiecezji, ale dotykają również spraw mniej pięknych, przed którymi nie można uciekać i z którymi należy stanąć w prawdzie. Wszystko to bowiem pozwala lepiej i świadomiej budować przyszłość. Metropolita gdański podziękował organizatorom oraz licznie przybyłym prelegentom za zaangażowanie w przygotowanie tego spotkania.

W swoim wystąpieniu dr Marek Szymaniak wyraził wdzięczność Arcybiskupowi za życzliwość i otwartość na współorganizację spotkania naukowego. Wskazał, że minione sto lat istnienia biskupstwa gdańskiego to z jednej strony czas triumfu wiary, ale z drugiej – czas tragedii i doświadczania przez Kościół gdański przemocy, zwłaszcza w rzeczywistości totalitarnego zniewolenia. Dyrektor zarysował główne zagadnienia wystąpień, ze szczególnym uwzględnieniem wojennych strat personalnych wśród duchowieństwa. Podziękował osobom zaangażowanym w strukturę organizacyjną i życzył uczestnikom inspirujących obrad.

Program konferencji obejmował dziesięć sekcji tematycznych i 46 referatów, przedstawiających szerokie spektrum spraw związanych z przeszłością i teraźniejszością biskupstwa gdańskiego w jego obecnych (szerszych) oraz dawnych granicach. Wśród poruszonych zagadnień znalazły się m.in. życiorysy kapłanów pracujących w diecezji, fragmenty biografii biskupów gdańskich, działalność zakonów żeńskich i męskich, duszpasterstwo akademickie, zaangażowanie duchowieństwa w działalność opozycyjną w okresie „Solidarności”, a także tematy związane ze sztuką sakralną, mniejszościami wyznaniowymi oraz obecnością języka kaszubskiego w życiu religijnym Pomorza.

Wśród zaprezentowanych wątków warto wyróżnić te, które w przestrzeni naukowej zagościły często po raz pierwszy. Pierwszego dnia obrad wybrzmiał referat poświęcony gdańskiemu męczennikowi za wiarę – ks. Janowi Pawłowi (właściwie Johannesowi Paulowi) Aeltermanowi z Mierzeszyna, zamordowanemu przez Niemców za nieprzejednane i wrogie wobec narodowego socjalizmu stanowisko. Wygłosił go ks. dr Leszek Jażdżewski, kilka dni wcześniej mianowany przewodniczącym Komisji Historycznej procesu beatyfikacyjnego. Chwilę później spore emocje wzbudził referat Marka Adamkowicza, który zaprezentował pierwsze wyniki badań poświęcone antypolskiej działalności niektórych duchownych diecezji gdańskiej w okresie Wolnego Miasta Gdańska. Prelegent podkreślił jednak, że wiele z zarzucanych im przewin wymaga jeszcze rzetelnej i głębokiej weryfikacji naukowej.

Do rzeczy nowych należało także wystąpienie dr. Jana Hlebowicza dotyczące ks. Henryka Jankowskiego. Historyk przedstawił w nim fragment biografii tego kontrowersyjnego kapłana, ukazując ewolucję jego postawy wobec młodzieżowej opozycji politycznej: od roli sojusznika w latach osiemdziesiątych po pozycję przeciwnika u progu następnej dekady. Z kolei Mariusz Obarzanek przybliżył działalność dr. Eugeniusza Myczki – byłego działacza PSL Mikołajczyka, bliskiego współpracownika prymasa Stefana Wyszyńskiego oraz jednego z filarów gdańskiej kurii biskupiej. Lukę w biografii abp. Tadeusza Gocłowskiego CM uzupełnił natomiast ks. dr Wacław Gawlik CM, który omówił aktywność swojego współbrata jako wizytatora (prowincjała) polskiej prowincji Zgromadzenia Księży Misjonarzy.

Istotnym elementem konferencji była sekcja poświęcona żeńskim zgromadzeniom zakonnym, które w przeszłości i współcześnie posługiwały w diecezji gdańskiej. Referentki zarysowały działalność boromeuszek, dominikanek, pallotynek i sióstr Wspólnej Pracy, dzięki czemu zwróciły uwagę na obszary badawcze, dotąd niemal kompletnie nieobecne w historiografii.

Wśród prelegentów znalazło się trzech reprezentantów diecezji elbląskiej, w skład której w 1992 r. weszły parafie żuławskiej części dawnej diecezji gdańskiej. Na szczególną uwagę zasługuje referat ks. prof. Wojciecha Zawadzkiego, przedstawiający sylwetkę ks. Ernsta Karbauma. Ten niemiecki duchowny, za wygłoszenie dodatkowego zdania podczas jedynej mszy odprawionej przez niego dla polskich robotników przymusowych, trafił do obozu koncentracyjnego Stutthof, gdzie zginął śmiercią męczeńską. Swoją biografią ten przez lata zapomniany kapłan łączy obecnie aż trzy diecezje: warmińską (z racji pochodzenia i inkardynacji), gdańską (z racji miejsca pracy) i współczesną elbląską (z racji posługi w parafii w Niedźwiedzicy). Od kilkunastu lat toczy się jego proces beatyfikacyjny.

Na konferencję niestety nie mogli przybyć dr Aleksandra Kmak-Pamirska oraz Kapelan Prezydenta RP ks. dr hab. Jarosław Wąsowicz SDB. Szczególnie zauważona przez słuchaczy i prelegentów została nieobecność badaczki z Warszawy, a to ze względu na jej zaplanowany referat poświęcony kontrowersyjnej postaci biskupa gdańskiego Karola Marii Spletta.

Na zakończenie obrad przemówił gospodarz miejsca, ks. abp Tadeusz Wojda. Jeszcze raz podziękował on organizatorom konferencji, a w sposób szczególny jej inicjatorowi dr. Danielowi Gucewiczowi. Metropolita wyraził jednocześnie nadzieję na ponowne spotkania w gronie historyków debatujących nad dziejami archidiecezji w przyszłości.

Konferencja stała się ważnym forum wymiany myśli, zaprezentowania nowych ustaleń badawczych, a przede wszystkim postanowienia postulatów badawczych na przyszłość. Ze względu na zakres tematów i liczbę uczestników było to pierwsze tak obszerne wydarzenie naukowe w dziejach Kościoła gdańskiego. Jego historia wciąż jednak skrywa wiele obszarów badawczych i prawdziwych białych plam. Ich częściowe wypełnienie nastąpi w przewidzianej do druku publikacji pokonferencyjnej.

PROGRAM KONFERENCJI

* DZIEŃ 1 – 26 MAJA 2026 – WTOREK *

9:00 – otwarcie konferencji

SEKCJA I – Wprowadzenie

Moderator: ks. dr Krzysztof Szerszeń (GSD)

• abp dr Tadeusz Wojda SAC, Wkład Kościoła katolickiego w integrację społeczeństwa na Pomorzu Gdańskim w okresie powojennym
• dr Daniel Gucewicz (Instytut Pamięci Narodowej w Gdańsku), Wiek partykularnego biskupstwa gdańskiego. Zarys dziejów i stanu badań
• Zdzisław Kościelak, Sto lat zamiast tysiąca. Dlaczego tysiącletni Gdańsk został siedzibą diecezji tak niedawno?
• ks. Krzysztof Borysewicz (Kuria Metropolitalna Gdańska), W blaskach Roku Jubileuszowego. Bilans inicjatyw związanych ze stuleciem Archidiecezji Gdańskiej

SEKCJA II – Duchowieństwo

Moderator: dr Jan Hlebowicz (IPN Gdańsk)

• ks. kmdr por. dr Zbigniew Jaworski (Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II), Męczeńska droga na ołtarze i kult błogosławionego ks. kmdr. por. Władysława Miegonia, Kawalera Orderu Virtuti Militari i Krzyża Walecznych
• ks. dr Leszek Jażdżewski (Archiwum Archidiecezjalne w Gdańsku), Swastyka czy krzyż? Proboszcz i dziekan z Mierzeszyna ks. Jan Paweł Aelterman (1876–1939) wobec nazizmu
• dr Witold Parteka (Politechnika Gdańska), Polscy księża zaangażowani w opiekę duszpasterską nad studentami Polakami w Wolnym Mieście Gdańsku
• Marek Adamkowicz (Muzeum Gdańska), Antypolska działalność duchowieństwa gdańskiego w okresie Wolnego Miasta Gdańska
• ks. dr Mirosław Gawron, Duszpasterze rzymskokatoliccy w Sopocie w stuletniej historii diecezji gdańskiej

SEKCJA III – Zakony żeńskie

Moderator: dr Daniel Gucewicz (IPN Gdańsk)

• Anna Dymek (Instytut Pamięci Narodowej w Gdańsku), Siostry boromeuszki w Gdańsku 1852–1945
• s. Kazimiera Korzeniewska OP (Archiwum Zgromadzenia Sióstr św. Dominika w Krakowie), Dominikanki w Wolnym Mieście Gdańsku
• s. Barbara Brodowska SAC (Archiwum Polskiej Prowincji Zgromadzenia Sióstr Misjonarek Apostolstwa Katolickiego w Warszawie), Działalność sióstr pallotynek w archidiecezji gdańskiej w latach 1945–2025
• s. Bernadeta Żabierek ZSNM (Archiwum Zgromadzenia Sióstr Wspólnej Pracy od Niepokalanej Maryi we Włocławku), Zgromadzenie Sióstr Wspólnej Pracy od Niepokalanej Maryi w Gdańsku przy ul. Kościelnej w latach 1946–1989

SEKCJA IV – W kręgu sztuki sakralnej

Moderator: dr Piotr Abryszeński (IPN Gdańsk)

• dr Anna Sawicka (Zespół Szkół Muzycznych w Gdańsku-Wrzeszczu, Opera Bałtycka), Tablice pamiątkowe w sopockich kościołach
• dr Jacek Bielak (Uniwersytet Gdański), Artysta w kościele. Modele współpracy w adaptacji wnętrz sakralnych do postanowień Soboru Watykańskiego II
• ks. Andrzej Starczewski (Kuria Diecezjalna Elbląska), Troska o gotyckie kościoły na Żuławach Malborskich w latach 1945–1992
• Dorota Kucharczyk (Muzeum Gdańska), Między odbudową a kreacją. Powojenne kościoły Gdańska jako nośniki miejskiej tożsamości na wybranych przykładach

* DZIEŃ 2 – 27 MAJA 2026 – ŚRODA *

SEKCJA V – Wolne Miasto i trudne początki

Moderator: dr Daniel Gucewicz (IPN Gdańsk)

• dr hab. Sławomir Kościelak, prof. UG (Uniwersytet Gdański), Kościół katolicki w Gdańsku w przededniu utworzenia samodzielnej diecezji gdańskiej. Zarys problemu
• dr Dimitriy Panto (Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku), Nauczyciel i pasterz. Losy biskupa Edwarda O’Rourke przed przyjazdem do Gdańska
• dr Jan Daniluk (Uniwersytet Gdański, Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku), Kościół rzymskokatolicki w Wolnym Mieście Gdańsku – ujęcie statystyczne
• ks. prof. dr hab. Wojciech Zawadzki (Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie, Archiwum Diecezji Elbląskiej), Kapłani diecezji warmińskiej w parafiach żuławskich diecezji gdańskiej w latach 1925–1945

SEKCJA VI – Czasy komunizmu

Moderator: dr Daniel Czerwiński (IPN Gdańsk)

• dr hab. Grzegorz Berendt, prof. UG (Uniwersytet Gdański, Instytut Pamięci Narodowej), Między sekciarstwem a taktycznym umiarkowaniem. Gdańscy komuniści wobec Kościoła rzymskokatolickiego w latach 1945–1970
• dr hab. Rafał Łatka, prof. UKSW (Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie, Instytut Pamięci Narodowej), Prymas Stefan Wyszyński wobec diecezji gdańskiej i jej rządców (1949–1981). Zarys zagadnienia
• ks. dr hab. Dominik Zamiatała CMF, prof. UKSW (Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie), Zrzeszenie Katolików „Caritas” w diecezji gdańskiej
• ks. dr Wacław Umiński CM (Uniwersytet Papieski Jana Pawła II w Krakowie), Działalność wizytatorska ks. dr. Tadeusza Gocłowskiego CM (1973–1982)

SEKCJA VII – Zakony męskie

Moderator: dr Arkadiusz Kazański (IPN Gdańsk)

• dr Leszek Molendowski (Muzeum Gdańska, Pomorska Szkoła Wyższa w Starogardzie Gdańskim), Jedyni. Pallotyni w Wolnym Mieście Gdańsk (1927–1945)
• dr hab. Lucyna Przybylska, prof. UG (Uniwersytet Gdański), Franciszkanie w Gdyni 1936–2026
• ks. dr Maciej Gawlik CR (Archiwum Prowincji Polskiej Zmartwychwstańców w Krakowie), Pierwsze lata zmartwychwstańców w Gdańsku. Próba rekonstrukcji wydarzeń
• o. Damian Krawczyk SJ, Nihil novi? Co nowego przynieśli jezuici do diecezji gdańskiej
• Marcin Sanak (Archiwum Polskiej Prowincji Dominikanów w Krakowie), Ojciec Anioł Siwek OP – szykanowany przez władze komunistyczne administrator parafii pw. św. Mikołaja w Gdańsku (1948–1962)

* DZIEŃ 3 – 28 MAJA 2026 – CZWARTEK *

SEKCJA VIII – Tożsamość i współczesność

Moderator: Adam Hlebowicz (IPN Gdańsk)

• dr Eugeniusz Pryczkowski (Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie), Obecność języka kaszubskiego w życiu diecezjan gdańskich
• ks. dr Bogusław Głodowski, Rozwój duszpasterstw: trzeźwości – policji – Kaszubów – w stuleciu biskupstwa gdańskiego (1925–2025)
• ks. prof. dr hab. Zdzisław Kropidłowski (Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy), Gdański Instytut Teologiczny – Filia Wydziału Teologii KUL w Gdańsku – Wydział Teologii Uniwersytetu Gdańskiego
• ks. dr Krystian Wilczyński (Gdańskie Seminarium Duchowne), Współczesne ślady św. Wojciecha w Archidiecezji Gdańskiej
• dr Maciej Żakiewicz, Rys duchowości gdańskiej epoki „Solidarności” 1980–1995 w pisarstwie Zbigniewa Żakiewicza

SEKCJA IX – Wokół opozycji (nie tylko politycznej)

Moderator: dr Piotr Abryszeński (IPN Gdańsk)

• dr Judyta Bielanowska (Europejskie Centrum Solidarności), Duszpasterstwo akademickie o. Ludwika Wiśniewskiego jako płaszczyzna formacyjno-intelektualna Ruchu Młodej Polski w świetle wspomnień i świadectw gdańskich opozycjonistów
• dr Arkadiusz Kazański (Instytut Pamięci Narodowej w Gdańsku), Absolucja generalna, czyli księża w strajkujących zakładach w Sierpniu ’80 w Trójmieście
• dr Jan Hlebowicz (Instytut Pamięci Narodowej w Gdańsku), Sojusznik czy przeciwnik? Ewolucja postawy ks. Henryka Jankowskiego wobec młodzieżowej opozycji (1981–1989)
• dr Mateusz Ihnatowicz (Instytut Dziedzictwa Solidarności), Droga Neokatechumenalna w diecezji gdańskiej w latach osiemdziesiątych jako formacja religijna wroga wobec realnego socjalizmu
• Mariusz Obarzanek (IX Liceum Ogólnokształcące w Gdańsku), Świecki w służbie Kościoła. Doktor Eugeniusz Myczka (1908–1993) i jego wkład w życie diecezji gdańskiej

SEKCJA X – Peryferie

Moderator: dr Daniel Gucewicz (IPN Gdańsk)

• prof. dr hab. Igor Hałagida (Uniwersytet Gdański), Niedostrzegane centenium. Stulecie obecności grekokatolików na Pomorzu Gdańskim
• dr Tomasz Bugaj (Uniwersytet Śląski w Katowicach), Między konfliktem a współistnieniem. Mniejszości wyznaniowe w Wolnym Mieście Gdańsku na przykładzie Badaczy Pisma Świętego
• dr Magdalena Tomczyk (Szkoła Podstawowa nr 24 z Oddziałami Dwujęzycznymi im. Mikołaja Kopernika w Tarnowie), Początki kształtowania się parafii Kościoła Polskokatolickiego na obszarze Pomorza Gdańskiego
• dr Andrzej B. Krupa (Towarzystwo Naukowe im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie), Diecezja gdańska w świetle archiwaliów Wydziału do spraw Wyznań w Elblągu. Zarys zagadnienia

16.50 – zakończenie konferencji