Instytut Pamięci Narodowej w Gdańsku

W wydarzeniu wziął udział dr Daniel Czerwiński z Instytutu Pamięci Narodowej w Gdańsku, który uczestniczył w nabożeństwie, złożył kwiaty pod okolicznościowym obeliskiem oraz wziął udział w akademii zorganizowanej w lokalnej bibliotece.

Ewakuacja KL Stutthof rozpoczęła się 25 stycznia 1945 roku. Z obozu wyprowadzono ponad 25 tysięcy więźniów, a całkowita liczba ewakuowanych, włączając komanda z podobozów, wyniosła około 33 tysiące osób. Niestety, aż 17,5 tysiąca z nich nie przeżyło tej tragicznej wędrówki.

Zwieńczeniem obchodów była uroczysta msza święta w Oliwskiej Archikatedrze  sprawowana przez abp. Wojdę upamiętniająca 80 . rocznicę Marszu Śmierci więźniów obozu Stutthof. Gdański oddział IPN reprezentowała Iwona Szpetulska.

Pamiętamy o tych, którzy stracili życie, i oddajemy im należny hołd.

***

Marsz śmierci KL Stutthof

W kilkunastostopniowym mrozie, w głębokich zaspach, bez jedzenia, ale w za to w obecności agresywnych esesmanów. W takich warunkach osiemdziesiąt lat temu z obozu Stutthof wyruszyło w marsz śmierci około jedenaście tysięcy więźniów.

Ewakuacja

Plany ewakuacji i likwidacji obozu były częścią większego założenia, jakim był plan „Eva”, opracowany dla całego Okręgu Rzeszy Gdańsk Prusy Zachodnie. Już w listopadzie 1944 r. SS-mani rozpoczęli proces wywózki elementów wyposażenia i zawartości magazynów. Miejscem docelowym był Lębork, wówczas niemiecki Lauenburg in Pommern, leżący przed 1939 r. na terenie III Rzeszy. Obóz nadal przyjmował nowych więźniów (ostatni zarejestrowany numer obozowy to 105 302), ale wyraźnie widać było, że sytuacja niedługo się zmieni. Stało się tak po rozpoczęciu ofensywy przez Armię Czerwoną 17 stycznia 1945 r. W dniach 23-24 stycznia Sowieci zbliżyli się do Elbląga i Malborka. Do Stutthofu pozostało im około 50 km. W związku z tym komendant obozu Paul Werner Hoppe otrzymał rozkaz rozpoczęcia ewakuacji. Miał pozostawić w obozie jedynie więźniów niezbędnych do dalszego jego funkcjonowania oraz chorych i niezdolnych do marszu.

Formalny rozkaz o rozpoczęciu ewakuacji został wydany przez komendanta 25 stycznia o 5.00 rano. Faktycznie jednak już o 4.00 więźniów zebrano na placu i rozpoczęto selekcję. Pierwsza grupa miała wyruszyć w wędrówkę do Lęborka już o 6.00 rano. Zgodnie z rozkazem kierownikiem ewakuacji został Teodor Mayer. Dyrektywa określała trasę marszu. Ze Stutthofu prowadziła ona do przeprawy przez Wisłę w Mikoszewie (Nickelswalde), następnie przez Cedry Wielkie (Gross Zunder), Pruszcz (Praust), Straszyn (Straschin), Łapino (Lappin), Kolbudy (Kahlbudde), Niestępowo, Żukowo (Zuckau), Przodkowo (Seefeld), Pomieczyno (Pomietschin), Luzino (Lusin) i Godętowo (Goddentow) do Lęborka. Łącznie zaplanowano utworzenie jedenastu kolumn. Eskorta każdej grupy składała się z uzbrojonych SS-manów oraz dodatkowych grup z psami. Mieli oni jasne wytyczne. W razie prób ucieczki lub opóźniania marszu, rozstrzeliwać na miejscu. Wszyscy wyruszający z trasę otrzymali niewielkie racje żywnościowe (około 500 g chleba i 120 g margaryny lub topionego sera), które przez wygłodniałych więźniów zostały zjedzone prawie od  razu po wyruszeniu w trasę. Nie zachowano kolejności przewidzianej w rozkazie. Sformowanych zostało ostatecznie 9 kolumn marszowych liczących od 900 do 1600 osób.

Przebieg marszu

Od samego początku założenia ewakuacji były nierealne do realizacji. Tylko pierwsza kolumna opuściła obóz zgodnie z planem. Pozostałe wyruszały z opóźnieniem 1-2 godzin. Łącznie 25 stycznia z obozu wyszło siedem grup. Dwie kolejne udały się w marsz kolejnego dnia. Żadnej nie udało się zrealizować zakładanej trasy 25 do 35 km w ciągu dnia. Musimy pamiętać, że był to okres masowej ucieczki z Prus Wschodnich. Uciekali nie tylko cywile, ale i wojsko. Na drogach nie było już miejsca dla długich na kilkaset metrów kolumn więźniów KL Stutthof. Dlatego też w wielu wypadkach byli oni kierowani na boczne drogi, a nawet przez pola czy lasy. Już w dniu wymarszu pogoda była surowa. Potem było tylko gorzej. Padający śnieg, silny wiatr i minus 20 stopni spowodowały, że był to rzeczywisty marsz śmierci. Póki więźniowie pozostawali na terenach zamieszkanych głównie przez Niemców, nie mogli oni liczyć także na pomoc ludności cywilnej. Noclegi organizowano w sposób spontaniczny. Więźniowie byli zamykani w kościołach, budynkach gospodarczych i stodołach. Postępujący chaos spotęgował również fakt, że cel marszu był już nieaktualny. W pomieszczeniach szkoły SS w Lęborku, gdzie wszyscy powinni się kierować zorganizowano szpital polowy i kwatery dla żołnierzy Wehrmachtu. SS-manom szukającym miejsca docelowego dla tysięcy wędrujących więźniów, miejscowe władze niemieckie radziły rozstrzelanie wszystkich. Dla nich priorytetem było umieszczenie gdzieś niemieckich uciekinierów. Ostatecznie kolumny przekierowano do obozów RAD (Służby Pracy Rzeszy) w miejscowościach: Gęś, Krępa Kaszubska, Tawęcino, Rybno, Nawcz, Łówcz, Gniewino i Toliszczek. Kolumny dotarły do tych miejsc pomiędzy 2 a 4 lutym pokonując od 120 do 170 km. Łącznie w czasie samego marszu zginęło około 2 tysięcy osób. Tyle samo zdołało zbiec i ukryć się. Nie był to jednak koniec udręki dla więźniów. W tymczasowych obozach warunki były tragiczne. Przez kolejne pięć tygodni z powodu wycieńczenia, chorób (w obozie głównym panował tyfus), braku żywności i ciężkiej pracy zginęło kolejnych 2500 więźniów. Około 2140 osób zostało pochowanych na Cmentarzach Ofiar Marszu Śmierci w Nawczu, Rybnie i Krępie Kaszubskiej, pozostałe ofiary w zbiorowych mogiłach w Pucku, Wejherowie, Luzinie, Strzepczu, Żukowie, Niestępowie, Pręgowie, Miszewie, Przodkowie, Pomieczynie, Strzepczu, Łebnie, Łęczycach, Ciechomiu, Kostkowie, Lęborku oraz w innych, często nieznanych miejscach. Był to tragiczny bilans, a nie obejmuje on ewakuacji podobozów. W jej trakcie zginęło około 12 tysięcy więźniów. Do największej zbrodni doszło na zamarzniętym Bałtyku w czasie ewakuacji grupy Żydówek z Królewca. Niemcy zamordowali je w obliczu zbliżającej się Armii Czerwonej. Z grupy czterech tysięcy kobiet, egzekucję przeżyło jedynie trzynaście.