Recenzenci
prof. dr hab. Dariusz Jarosz dr Witold Bagieński

Projekt graficzny
Sylwia Szafrańska

Projekt okładki
Bartłomiej Siwek

Na okładce
fotografia przedstawiająca handlarzy walutą pod siedzibą NBP przy ul. Powtańców w Warszawie w lutym 1990 r. Ze zbiorów Polskiej Agencji Fotografów „Forum”

Na wyklejce wykorzystano schemat powiązań w SOS krypt. „Sprzedany”, 1986 r. Ze zbiorów Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej

Redaktor prowadzący
Anna Równy

Redakcja i korekta
Anna Świtalska‍-Jopek

Redakcja techniczna
Sławomir Gajda

Indeks
Daniel Wicenty, Anna Świtalska‍-Jopek

Skład i łamanie
FOTOEDYTOR, Gdańsk

© Copyright by Instytut Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, Gdańsk–Warszwa 2018

Wydawca: Instytut Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu

Publikacja przygotowana przez Oddział IPN – KŚZpNP w Gdańsku
al. Grunwaldzka 216, 80-266 Gdańsk

Publikacje gdańskiego oddziału IPN: tom 65

ISBN (epub) 978-83-8376-201-2

ISBN (mobi) 978-83-8376-202-9

Zapraszamy www.ipn.gov.pl www.ksiegarniaipn.pl

Spis treści

Karol Nawrocki, Daniel Wicenty

Czym była przestępczość zorganizowana w PRL

Krzysztof Madej

Przestępczość gospodarcza lat 1956–1970. Antecedencje czy wyjątek na mapie przestępczości gospodarczej PRL

Uwarunkowania przestępczości gospodarczej po ROKU 1956

Afera gospodarcza w PRL – co to oznaczało?

Paradygmat reakcji władz – próba opisu

Adam Chmielecki

Centrale handlu zagranicznego jako pole przestępczości zorganizowanej z udziałem funkcjonariuszy tajnych służb PRL w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX wieku. Zarys problematyki badawczej

Centrale handlu zagranicznego – perspektywa gospodarcza

Zainteresowanie tajnych służb PRL centralami handlu zagranicznego – ujęcie ogólne

Studium przypadku: Fundusz Obsługi Zadłużenia Zagranicznego jako pole działania funkcjonariuszy tajnych służb PRL przy wykorzystaniu środków central handlu zagranicznego

Podsumowanie

Karol Nawrocki

Nie tylko „Nikoś”. Polskie „autobandy” pod koniec lat osiemdziesiątych XX wieku

Wprowadzenie

Kradzione czy niekradzione?

Tysiąc samochodów

„Grupa Labuta” i nie tylko

Człowiek do zadań specjalnych?

Podsumowanie

Łukasz Cora

Prawo, polityka i ściganie karne przestępczości zorganizowanej w okresie transformacji ustrojowej

Wprowadzenie

Polityka karna i statystyka kryminalna doby transformacji a dynamika przestępczości

Przestępczość zorganizowana doby transformacji ustrojowej i jej ściganie

Podsumowanie

Tomasz Kozłowski

Spółki nomenklaturowe – patologia transformacji gospodarczej

Wprowadzenie

Definicja oraz geneza

Strategie działania nomenklatury przed rokiem 1989

Spółki nomenklaturowe – skala zjawiska i mechanizmy funkcjonowania

Czy spółki nomenklaturowe były zjawiskiem zaplanowanym?

Michał Przeperski

Początki uwłaszczenia nomenklatury – uwarunkowania prawne i społeczne

Społeczeństwo i obóz władzy

Założenia zmian

Reformy

Patologie

Próba podsumowania

Michał Fajst

Przestępczość i przestępczość zorganizowana w świetle uznanych w Polsce „ludowej” teorii kryminologicznych

Wprowadzenie

Teorie etiologiczne formułowane przed rokiem 1945

Teorie okresu stalinowskiego

Teorie etiologiczne po roku 1956

Podsumowanie

Daniel Wicenty

Brudne wspólnoty wśród milicjantów i esbeków w świetle dokumentów Zarządu Ochrony Funkcjonariuszy MSW

Wprowadzenie

Czym są brudne wspólnoty?

Czym był ZOF?

Konkluzje i pytania badawcze

Tomasz Pączek

Powiązania funkcjonariuszy MO województwa gdańskiego z półświatkiem przestępczym w latach osiemdziesiątych XX wieku. Studium przypadku

Wprowadzenie

Milicyjne patologie w zwalczaniu prostytucji

Milicja a półświatek cinkciarzy

Powiązania funkcjonariuszy MO ze złodziejami kieszonkowymi

Podsumowanie

Zbigniew Bereszyński

Kryminogenna koegzystencja. Przedsiębiorczość prywatna, państwowy aparat władzy i działalność przestępcza z ich udziałem na przykładzie województwa opolskiego w ostatniej dekadzie PRL

Sprawa firmy przewozowej „Import‍-Eksport”

Skargi na praktyki korupcyjne w Nysie

Podsumowanie

Maciej Gurtowski

Powstanie i rozwój B. Banku. Przypadek przestępczości jeszcze państwowej czy już korporacyjnej?

Wprowadzenie

Powstanie B. Banku

Pierwsza subskrypcja akcji od czterdziestu lat

Fundusz Rozwoju Eksportu

Zarzuty NIK wobec B. banku odnośnie zarządzania FRE

Sprawa obiektowa kryptonim „Eksport”

Podsumowanie

Jan Waszewski

Enklawy kapitalizmu w gospodarce centralnie planowanej. Nieprawidłowości w zakupach sprzętu dla służby zdrowia w latach osiemdziesiątych XX wieku w świetle akt spraw prowadzonych przez SB

Handel zagraniczny jako enklawa kapitalizmu

Teoria pogoni za rentą a handel zagraniczny PRL

W poszukiwaniu tła dla „afery sprzętowej” – kontekst odkrycia

Zaopatrzenie służby zdrowia w sprzęt medyczny – studia przypadku

Struktura zaopatrywania służby zdrowia w sprzęt – pole dla pogoni za rentą

Podsumowanie

Kamil Hypki

Przestępczość (prawie) zorganizowana na pograniczu polsko‍-niemieckim w latach osiemdziesiątych XX wieku

Łukasz Jastrząb

„Gangsterzy i filantropi” – świat przestępczy w kulturze masowej PRL

Wprowadzenie

Kradzież

Kradzież i nielegalny handel dziełami sztuki

Morderstwo

Narkotyki

Prostytucja

Szpiedzy

Inne przestępstwa

Podsumowanie

Tomasz Szturo

Między Dobrym i Złym, czyli romantyczny mit gangstera według Tyrmanda i Łysiaka

Mafia w latach osiemdziesiątych i na początku lat dziewięćdziesiątych XX wieku. Fakty, podobieństwa, różnice – dyskusja

Wykaz skrótów

Indeks osób

Noty o autorach

Karol Nawrocki, Daniel Wicenty

Czym była przestępczość zorganizowana w PRL

Klasyczna myśl kryminologiczna w zasadzie omijała zjawiska zachodzące w świecie komunistycznym1. Nie podejmujemy rozważań, czy przyczyn należy upatrywać w barierach informacyjnych (cenzura w krajach komunistycznych), czy też w ideologii (popularność i ranga marksizmu wśród zachodnich badaczy). Nie będziemy się też zastanawiać, z jakich polityczno‍-ideowych względów słabo rozwijała się myśl i badania kryminologiczne w krajach komunistycznych2.

Punkt wyjścia dla naszych dociekań stanowi stwierdzenie, że fenomen przestępczości o różnym stopniu zorganizowania w PRL pozostaje ledwie rozpoznany od strony opisowej i niemal zupełnie zaniedbany od strony pojęciowo‍-teoretycznej. Znane są więc elementy empirii dotyczącej tych czy innych peerelowskich afer, można z grubsz a wskazać na zaangażowane w nie podmioty, a być może także naszkicować mechanizmy dokonywania owych przestępstw. Mniej więcej tyle właśnie jesteśmy w stanie powiedzieć o aferze „Żelazo” i niektórych innych aferach przemytniczych. Wiemy, gdzie patrzeć, i że może chodzić o ówczesne, różnie lokalizowane elity władzy, a także te miejsca w systemie komunistycznym, gdzie stan niezwykłego uprzywilejowania wynikał z możliwości łatwego przechodzenia z jednego świata (komunistycznego) do drugiego (kapitalistycznego). Wiemy także, że pewną trudną do bardziej precyzyjnego określenia rolę w działaniach przestępczych odgrywały różne segmenty (lub wręcz konkretni funkcjonariusze) peerelowskich służb specjalnych.

Zdroworozsądkowo zakładamy, że te różne formy działań przestępczych są w mniejszym lub większym stopniu zorganizowane. Nie wchodząc w meandry definicji przestępczości zorganizowanej3, można zarysować następujące wymiary takiej działalności:

– ma ona charakter ponadjednostkowy (grupowy lub sieciowy), a tym samym występują w niej elementy koordynacji, podziału ról i zadań;

– ma ona podłoże racjonalne i biznesowe, a zarazem jest nielegalna ze względu na cel (np. produkcja i dystrybucja narkotyków) lub też ze względu na sposób jego osiągnięcia (przemyt zwykłych, legalnych dóbr, choćby wyrobów ze złota, jako działalność zarobkowa);

– niektóre z jej form nie są jednorazowym „skokiem na kasę”, ale raczej wynikiem funkcjonowania względnie sprawnych i trwałych mechanizmów przestępczych;

– jej istotną właściwością jest również niejawny status, co na najbardziej ogólnym poziomie można rozumieć jako celowe ukrywanie działań lub ich skutków4. W części przypadków tajność przestępczości zorganizowanej wiąże się z tym, że zidentyfikowane wstępnie podmioty procederu okazują się jedynie „twarzami” posiadającymi swoich mocodawców5.

Cechy te jako swego rodzaju generalia powinny zostać uzupełnione o przynajmniej jeden specyficzny kontekst, raczej pomijany w definicjach. Jak pokazują liczne teksty niniejszego tomu, przestępczość zorganizowana oznacza także instrumentalne wykorzystywanie zasobów instytucji władzy przez jej członków lub przez aktorów z zewnątrz. Zjawisko to rodziło relacje pasożytnicze, czasem zaś symbiotyczne. Relacje te łączyły w różnych konfiguracjach aparatczyków partyjnych, funkcjonariuszy MO i SB, wojskowych, kadrę dyrektorską przedsiębiorstw, półświatek, przestępców i różnej maści peerelowskich biznesmenów. Sądzimy, że pojęcie brudnych wspólnot, obecne w tytule niniejszego tomu, najlepiej oddaje ten fenomen6.

Intrygującą ilustrację tego zjawiska przynosi obserwacja wybitnego ekonomisty Michała Kaleckiego, przywoływana w tekście Krzysztofa Madeja w niniejszym zbiorze: „Okazuje się, że hersztowie gangów, zajmujący jednocześnie kierownicze stanowiska w przedsiębiorstwie, wykazywali wiele energii w zwalczaniu niezorganizowanej kradzieży. W ten sposób odgrywali rolę Katonów, niszcząc jednocześnie swych drobnych konkurentów” (s. 18). Nie przesądzamy przy tym, czy aspekt brudnych wspólnot to ściśle peerelowski kontekst przestępczości zorganizowanej. Wydaje się jednak, że może to być właściwość o charakterze uniwersalnym7.

Opisywane w niniejszym opracowaniu zjawiska prezentują całą skalę zorganizowania, od tworzonych ad hoc grup przemytników‍-handlarzy począwszy, na strukturach współtworzonych przez funkcjonariuszy bezpieki i kryminalistów, cechujących się zasadami działania naszkicowanymi swego czasu przez Andrzeja Zybertowicza w kontekście studiów nad antyrozwojowymi grupami interesów, skończywszy8. W polu naszego widzenia znajdują się także te obszary świata społecznego, które nie kojarzą się z tradycyjną przestępczością: turystyka zarobkowa, nadużycia w administracji państwowej i przedsiębiorstwach państwowych (w tym korupcja), wyłudzenia skarbowe i ubezpieczeniowe (peerelowskie „białe kołnierzyki”9 – zob. teksty Macieja Gurtowskiego i Tomasza Kozłowskiego).

Elementy interesujących nas zjawisk zaobserwować można w całej historii komunistycznej Polski10, sądzimy jednak, że bardziej wyraźnie objawiły się one w dwóch ostatnich dekadach PRL. Dlaczego? Działania ekipy Edwarda Gierka z początku lat siedemdziesiątych, poza kolejnymi kryzysami społeczno‍-ekonomicznymi, wywołały także większą mobilność Polaków11. Paweł Sowiński w tekście zamieszczonym w naszym zbiorze przytacza statystyki GUS mówiące o dziesięciokrotnym wzroście liczby wyjazdów zagranicznych w latach siedemdziesiątych w porównaniu z okresem Gomułki. Skokowo wzrosła zwłaszcza liczba wyjazdów do krajów kapitalistycznych. Poprzez turystykę handlową polskie społeczeństwo na masową skalę weszło w obieg dóbr rzadkich, a nawet luksusowych. Zaangażowanie w mikrohandel wywołało popyt na dewizy, który mógł zaspokoić jedynie czarny rynek. Czarny rynek wchłaniał z kolei towary przywiezione z zagranicy (m.in. poprzez handel komisowy). Nieoficjalny, a w zasadzie nielegalny obieg pieniądza napędzany był także różnicami między oficjalnymi a nieoficjalnymi cenami i kursami walut.

Stawiamy tu hipotezę, że tak ścisły styk między światami kapitalizmu i socjalizmu jak w dwóch ostatnich dekadach PRL mógł być strukturalnym początkiem zorganizowanych form działań przestępczych. Pojawiły się nowe potrzeby konsumpcyjne, nowe możliwości ich zaspokajania, a w ślad za tym popyt na dewizy. Wtedy to powstały mniej lub bardziej trwałe grupy złodziei (w tym złodziei samochodów), handlarzy dewiz i innych przestępców. Kolejnym impulsem dla rozwoju obiegu dóbr i walut wymienialnych stał się rozwój central handlu zagranicznego (tzw. eksport wewnętrzny) oraz pojawienie się spółek polonijnych. W tle zauważalna była zmiana podejścia milicjantów i esbeków kontrolujących te obszary życia społecznego: między światem przestępczym a MO/SB barykada się kruszyła i rozpoczynała się symbioza.

Zmiany ustrojowe zapoczątkowane w drugiej połowie lat osiemdziesiątych, skutkujące ostatecznie końcem PRL, otwierają nową erę w historii przestępczości zorganizowanej. W świecie tym – zgodnie z klasycznymi definicjami – pojawia się przemoc fizyczna. W maju 1990 r. przy szosie katowickiej znaleziono zwłoki dwóch mężczyzn: „Lulka” i „Słonia”, a w lipcu w motelu „George” niedaleko Nadarzyna w policyjnej zasadzce od postrzału (policjanta) zginał „Szarak”. Pierwsze strzelaniny, a także zabójstwa gangsterów mają miejsce właśnie w 1990 r.12 To raczej nieprzypadkowe – to rok, w którym swój instytucjonalny żywot kończą MO i SB. Swego rodzaju próżnia kontrolna sprawia, że przestępczość, dotąd w zasadzie w takiej formie nieznana, szybko wykorzystuje sposobność wypływającą ze zmian ustrojowych, ujawniając przy okazji swoją brutalną twarz.

Warto tu powiedzieć o jeszcze jednej, paradoksalnej cesze systemu komunistycznego w odniesieniu do niektórych form przestępczości. Oficjalny obieg informacji był dość powściągliwy w prezentowaniu informacji o przestępczości jako takiej, nie mówiąc już o tej zorganizowanej. Michał Fajst zauważa w niniejszym tomie jedną z istotnych tego przyczyn: „Opóźnienie cywilizacyjne narastające w krajach Europy Środkowo‍-Wschodniej maskowano dbałością o bezpieczeństwo publiczne. Społeczeństwu proponowano niemalże układ: wolność za bezpieczeństwo. W praktyce często chodziło raczej o złagodzenie lęku przed przestępczością, czemu służyły nie tylko działania służb porządku publicznego i wymiaru sprawiedliwości, ale także oddziaływania propagandowe i cenzura prewencyjna” (s. 144). Za sytuacje wyjątkowe należy przy tym uznać okresowe wzmożone zainteresowanie peerelowskich mediów różnego rodzaju aferami. Najczęściej miało ono podłoże czysto instrumentalne, wynikające z aktualnej gry sił politycznych na różnym szczeblu. Regułą było, jak pisze w naszym tomie Bolesław Sprengel, marginalne traktowanie przez komunistyczne media problemów przestępczości, zwłaszcza zorganizowanej.

Niemniej jednak peerelowski aparat bezpieczeństwa świadomy był zorganizowanego charakteru niektórych form przestępczości, a nawet posiadał na ten temat precyzyjną wiedzę13. Już w maju 1952 r. przy Komendzie Głównej MO powołano Biuro do Walki z Przestępczością Gospodarczą, a stosowne komórki istniały przy komendach wojewódzkich MO (a później wojewódzkich urzędach spraw wewnętrznych). Pośród wielu różnych pól życia społecznego Ministerstwo Spraw Wewnętrznych interesowało się także w sposób systematyczny gospodarką, w tym nadużyciami, niegospodarnością, korupcją i nepotyzmem (pion III, III „A”, później pion V i VI, w pewnym zakresie pion II, Inspektorat Ochrony Przemysłu, a oprócz tego różne struktury Milicji Obywatelskiej, w tym pion do walki z przestępczością gospodarczą)14.

Co więcej, w dekadę lat siedemdziesiątych MSW wchodziło z kryzysem związanym z dwiema wielkimi aferami: „Zalew” i „Żelazo”, w których czołowe role odgrywali funkcjonariusze aparatu bezpieczeństwa15. W latach osiemdziesiątych z kolei licznych przykładów przestępczości milicjantów i esbeków dostarczają nam akta Zarządu Ochrony Funkcjonariuszy MSW, specjalnej struktury kontrolnej stworzonej pod koniec 1984 r. przez gen. Kiszczaka16. Przypadki takie skłaniać mogą do postawienia hipotezy mówiącej, że próg poważnej, dochodowej i wysoce zorganizowanej przestępczości mogły przekroczyć tylko te grupy, które zyskały ochronny parasol funkcjonariuszy MSW czy nawet szerzej – aparatu państwowo‍-partyjnego. Stąd obok przestępców, aferzystów i pospolitych kryminalistów obserwujemy skorumpowanych milicjantów, esbeków, celników, wojskowych, urzędników i partyjnych aparatczyków (zob. koncepcję recyklingu przestępczości w tekście Karola Nawrockiego).

Interesujące nas tematy w ostatnich latach podjęła już pewna grupa badaczy, choć w zasadzie nie odwołując się do kategorii przestępczości zorganizowanej. W przypadku historyków wypada wymienić tu w pierwszej kolejności książki: Jerzego Kochanowskiego o czarnym rynku w PRL, Krzysztofa Madeja o przestępczości gospodarczej w epoce Gomułki oraz Dariusza Jarosza i Marii Pasztor o aferze mięsnej17. Dokumenty dotyczące afery „Żelazo” opracowali Witold Bagieński i Piotr Gontarczyk18. Problem inicjatyw „gospodarczych” Oddziału Y Zarządu II Sztabu Generalnego LWP, w tym afery FOZZ, podjął w swojej książce o wywiadzie wojskowym PRL Sławomir Cenckiewicz19. O podobnych zjawiskach w aparacie służb cywilnych PRL pisał Mirosław Sikora20. Witold Bagieński w swoim artykule przybliżył z kolei tzw. aferę kurierską z przełomu lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych21. Grudniowy numer czasopisma UAM „Studia Historiae Oeconomicae” z 2016 r. w całości poświęcony został zagadnieniom przestępczości finansowo‍-gospodarczej w PRL22. Istnieją także wartościowe teksty popularnonaukowe ukazujące przypadki konkretnych afer23. Problemy związane z uwłaszczeniem nomenklatury i wchodzeniem ludzi peerelowskich służb specjalnych do biznesu pod koniec lat osiemdziesiątych sygnalizował Antoni Dudek24. Tematyką bliską naszym zainteresowaniom zajmowali się także socjolodzy, wśród których wymienić należy przede wszystkim Andrzeja Zybertowicza25. Na poziomie koncepcyjnym transformacją ustrojową w jej mniej widocznym aspekcie zajmowała się także Jadwiga Staniszkis26. Ta lista nie jest wyczerpująca, ale warto mieć przy tym świadomość stosunkowo niewielkiej liczby badaczy w Polsce zapuszczających się na te obszary badawcze.

***

Niniejszy tom składa się z osiemnastu tekstów oraz ze stenogramu dyskusji z udziałem dziennikarzy śledczych Cezarego Gmyza i Jerzego Jachowicza oraz Karola Nawrockiego z gdańskiego IPN, która odbyła się przy okazji konferencji „Gangsterzy z PRL” w kwietniu 2016 r.27 Wśród autorów znaleźli się historycy, kryminolodzy, socjolodzy, prawnicy, kulturoznawcy i dziennikarze, co pokazuje, że problem peerelowskiej przestępczości zorganizowanej ma naturę prawdziwie interdyscyplinarną.

Tom otwiera tekst Krzysztofa Madeja Przestępczość gospodarcza lat 1956–1970. Antecedencje czy wyjątek na mapie przestępczości gospodarczej PRL, ukazujący uwarunkowania przestępczości gospodarczej w epoce Gomułki i wskazujący pewne strukturalne różnice względem dekady Gierka. Paweł Sowiński w duchu dość uniwersalistycznym pokazuje zachowania różnych grup społecznych na polu wymiany handlowej (Wolny handel. Merkantylne zachowania podróżnych w PRL). W świat central handlu zagranicznego, specyficznych enklaw kapitalistycznych w otoczeniu socjalistycznym, wprowadza nas Adam Chmielecki w artykule Centrale handlu zagranicznego jako pole przestępczości zorganizowanej z udziałem funkcjonariuszy tajnych służb PRL w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX wieku. Zarys problematyki badawczej. Z kolei Karol Nawrocki ukazuje mariaż klasycznych złodziei samochodów z funkcjonariuszami i byłymi funkcjonariuszami MSW (Nie tylko „Nikoś”. Polskie „autobandy” pod koniec lat osiemdziesiątych XX wieku).

Szeroki kontekst gospodarczo‍-prawny schyłku PRL i początku lat dziewięćdziesiątych kreśli Łukasz Cora w tekście Prawo, polityka i ściganie karne przestępczości zorganizowanej w okresie transformacji ustrojowej. Jednym z bardziej istotnych aspektów tego okresu – spółkami nomenklaturowymi – zajmują się Tomasz Kozłowski (Spółki nomenklaturowe – patologia transformacji gospodarczej) oraz Michał Przeperski (Początki uwłaszczenia nomenklatury – uwarunkowania prawne i społeczne). Z kolei Michał Fajst w artykule Przestępczość i przestępczość zorganizowana w świetle uznanych w Polsce „ludowej” teorii kryminologicznych przybliża mocne i słabe strony peerelowskiej kryminologii.

Kolejne teksty tomu utrzymane są w konwencji studium przypadku. Daniel Wicenty, posiłkując się koncepcją Adama Podgóreckiego, opisuje pięć przypadków resortowo‍-przestępczych brudnych wspólnot (Brudne wspólnoty wśród milicjantów i esbeków w świetle dokumentów Zarządu Ochrony Funkcjonariuszy MSW). Do akt ZOF sięgnął również Tomasz Pączek, szkicując relacje między trójmiejskimi milicjantami a tamtejszym półświatkiem (Powiązania funkcjonariuszy MO województwa gdańskiego z półświatkiem przestępczym w latach osiemdziesiątych XX wieku). W podobnym świetle na współpracę przedstawicieli władzy i prywatnych przedsiębiorców zwraca uwagę Zbigniew Bereszyński w artykule Kryminogenna koegzystencja. Przedsiębiorczość prywatna, państwowy aparat władzy i działalność przestępcza z ich udziałem na przykładzie województwa opolskiego w ostatniej dekadzie PRL. Piotr Donefner zajmuje się bliżej przypadkiem Władysława Rychłowskiego, syna peerelowskiego dyplomaty („Czyn ten nie zawiera ustawowych znamion czynu zabronionego”. Sprawa przemytniczej działalności Władysława Rychłowskiego z lat 1979–1980 i okoliczności jej umorzenia przez wymiar sprawiedliwości PRL). Maciej Gurtowski w tekście Powstanie i rozwój B. Banku. Przypadek przestępczości jeszcze państwowej czy już korporacyjnej? analizuje okoliczności powstania pewnego banku, wskazując na obecność ludzi związanych więzami agenturalnymi z cywilnymi i wojskowymi służbami specjalnymi PRL. Jan Waszewski z kolei zrekonstruował nadużycia związane z zakupami dla służby zdrowia (Enklawy kapitalizmu w gospodarce centralnie planowanej. Nieprawidłowości w zakupach sprzętu dla służby zdrowia w latach osiemdziesiątych w świetle akt spraw prowadzonych przez SB). Kamil Hypki w artykule Przestępczość (prawie) zorganizowana na pograniczu polsko‍-niemieckim w latach osiemdziesiątych XX wieku zaprezentował mikrostudium działalności przemytniczej dotyczącej przejść granicznych w Świecku i Gubinie.

Ostatnie trzy teksty zajmują się światem przestępczości peerelowskiej w perspektywie medio‍-kulturoznawczej. Bolesław Sprengel opisuje zawartość oficjalnych czasopism (m.in. „Kulis”, „Prawa i Życia” oraz warszawskiej „Kultury”) pod kątem problematyki przestępczości zorganizowanej (Przestępczość zorganizowana na łamach polskich czasopism społeczno‍-politycznych z lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX wieku). Łukasz Jastrząb w artykule „Gangsterzy i filantropi” – świat przestępczy w kulturze masowej PRL analizuje wątki peerelowskiej popkultury. Tomasz Szturo porównuje figurę gangstera w powieści Zły Leopolda Tyrmanda i Dobry Waldemara Łysiaka (Między Dobrym i Złym, czyli romantyczny mit gangstera według Tyrmanda i Łysiaka).

Tom zamyka wspomniany już stenogram dyskusji z udziałem Cezarego Gmyza, Jerzego Jachowicza i Karola Nawrockiego. W dyskusji tej pojawiło się co najmniej kilka ważnych wątków, ale rozmowa ogniskuje się wokół genezy przestępczości zorganizowanej z lat dziewięćdziesiątych XX w.

Zarysowane w niniejszym tomie pola badawcze w gruncie rzeczy ciągle czekają na eksplorację. Prezentowane tu artykuły pokazują wielość możliwych perspektyw badawczych, ale także i nieodkryte jeszcze pokłady empirycznych źródeł, głównie w archiwach IPN. Mamy nadzieję, że tom ten pomoże przetrzeć pewne ścieżki.

1 W odniesieniu do kryminologów amerykańskich Philip L. Reichel spuentował to następująco: „[...] byli oni zaskakująco etnocentryczni w swoich próbach zrozumienia zachowań przestępczych” (P.L. Reichel, Teaching About Crime in Communist Societies, „Teaching Sociology” 1980, vol. 7, no. 2, s. 141).

2 Słabo nie oznacza wcale. Analizę polskich dokonań na polu badań przestępczości zawiera jeden z tekstów niniejszego tomu autorstwa Michała Fajsta. Warto w tym kontekście wymienić także pioniera badań gangów młodzieżowych w gomułkowskiej Polsce, Czesława Czapowa (doktorat poświęcony subkulturze chuligańskiej obroniony w 1965 r. czy książka Niebezpieczne ulice: u źródeł chuligaństwa. Materiały i refleksje z 1960 r.). Kryminologia rozwijała się do pewnego momentu także w Związku Sowieckim. Louise Shelley, badaczka historii ZSRS i postkomunistycznej Rosji, wskazuje, że po rewolucji bolszewickiej aż do lat dwudziestych XX w. istniały w Związku Sowieckim środowiska naukowe uprawiające dość sensowną i różnorodną refleksję kryminologiczną (L. Shelley, Soviet Criminology. Its Birth and Demise, 1917–1936, „Slavic Review” 1979, vol. 38, no. 4, s. 627–628).

3 Współczesny badacz przestępczości zorganizowanej Federico Varese w jednym ze swoich przeglądowych tekstów poddał analizie 115 różnych definicji przestępczości zorganizowanej, będących w naukowym obiegu w latach 1915–2009. Przede wszystkim rozumienie tego pojęcia dość mocno w tym czasie ewoluowało. Powtarzające się elementy wyróżnione przez Varesego to struktura (w tym specjalizacja, hierarchia, sieciowość), użycie przemocy oraz specyficzna aktywność wyznaczana przez chęć do monopolizacji obszaru działania, dostarczanie nielegalnych dóbr i usług oraz nielegalny charakter (F. Varese, What is Organized Crime? [w:] Organized Crime, red. F. Varese, London 2010, s. 1–35; por. teksty Bolesława Sprengela i Łukasza Cory w niniejszym tomie).

4 Zob. R. Sojak, D. Wicenty, Zagubiona rzeczywistość. O społecznym konstruowaniu niewiedzy, Warszawa 2005, s. 39–66; M. Gurtowski, J. Waszewski, Redukcja do tajności. O pomijaniu zjawisk zakulisowych w badaniach socjologicznych [w:] Metody, techniki i praktyka badań społecznych, red. A. Bąk, Ł. Kubisz‍‍-Muła, Bielsko‍-Biała 2009, s. 165–167.

5 Literacko okoliczność tę opisał Leopold Tyrmand w Złym; wykorzystywano ją także jako element fabuł filmowych kręconych w PRL (zob. teksty Tomasza Sztury i Łukasza Jastrzębia w niniejszym tomie).

6 Autorem terminu „brudne wspólnoty” jest socjolog Adam Podgórecki (1925–1998), twórca socjologii prawa i jeden z bardziej oryginalnych powojennych polskich badaczy i teoretyków społecznych (szerzej o Podgóreckim zob. D. Wicenty, Trzy dekady wobec SB. Nieznany wymiar biografii Adama Podgóreckiego, „Prace Instytutu Profilaktyki Społecznej i Resocjalizacji Uniwersytetu Warszawskiego” 2010, t. 15, s. 199–254; idem, Wokół projektu biografii Adama Podgóreckiego. Wyzwania koncepcyjne, metodologiczne i społeczne, „Przegląd Socjologii Jakościowej” 2013, t. 9, nr 4, s. 82–102; odnośnie pojęcia brudnych wspólnot zob. tekst Daniela Wicentego w niniejszym tomie).

7 Por. Szara strefa przemocy – szara strefa transformacji? Przestrzenie przymusu, red. R. Sojak, Toruń 2007; Transformacja podszyta przemocą, red. R. Sojak, A. Zybertowicz, Toruń 2008; zob. także tekst Daniela Wicentego w niniejszym tomie.

8 Szerzej zob. np. A. Zybertowicz, AntyRozwojowe Grupy Interesów. Zarys analizy [w:] Kręgi integracji i rodzaje tożsamości, red. W. Wesołowski, J. Włodarek, Warszawa 2005.

9 Parafrazę tego terminu (red-collar crime) spopularyzowała swego czasu Maria Łoś, odnosząc go do przestępczości elit politycznych w krajach komunistycznych (zob. M. Łoś, Communist Ideology, Law and Crime. A Comparative View of the USSR and Poland, London 1988, rozdz. 6).

10 Zob. np. D. Jarosz, M. Pasztor, Afera mięsna. Fakty i konteksty, Toruń 2004; J. Kochanowski, Tylnymi drzwiami. „Czarny rynek” w Polsce 1944–1989, Warszawa 2008; K. Madej, Wszyscy byli przemytnikami. Obraz przestępczości przemytniczej i dewizowej w latach 1956–1970, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2008, nr 2, s. 121–140; idem, Siermiężna i dolarowa – korupcja w PRL w latach 1956–1980 [w:] PRL. Trwanie i zmiana, red. D. Stola, M. Zaremba, Warszawa 2003, s. 249–280.

11 Zob. D. Stola, Kraj bez wyjścia? Migracje z Polski 1949–1989, Warszawa 2010, s. 205–209.

12 Szerzej zob. np. E. Ornacka, P. Pytlakowski, Alfabet mafii, Warszawa 2004.

13 Przykładowo, minister spraw wewnętrznych Wiesław Ociepka w informacji dla rządu z marca 1972 r. pisał: „Jeżeli chodzi o przestępczość gospodarczą, to szczególną uwagę zwraca resort spraw wewnętrznych na zwalczanie przestępstw typu aferowego, organizowanych przez gangi gospodarcze. W 1971 r. wszczęto 1260 postępowań karnych za nadużycia gospodarcze powyżej 100 tys. zł. W roku bieżącym prowadzi się postępowanie przeciwko aferzystom podejrzanym o zagarnięcie mienia na sumę ponad 50 mln zł. Poważnie niepokoją również rozmiary przestępczości przemytniczo‍-dewizowej, której skala może wzrastać wraz ze wzrostem ruchu turystycznego” (AIPN, MSW, 1585/285, Informacja o stanie bezpieczeństwa w kraju złożona przez ministra spraw wewnętrznych tow. W. Ociepkę na posiedzeniu Prezydium Rządu 17 III 1972 r., k. 75).

14 Zob. np. M. Sikora, Służba Bezpieczeństwa wobec przekształceń ekonomicznych w Polsce 1980–1989. Przyczynek do badań nad ingerencją polskich służb specjalnych w gospodarkę, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2012, nr 2, s. 359–410.

15 Zob. Afera „Żelazo” w dokumentach MSW i PZPR, wybór, wstęp i oprac. W. Bagieński, P. Gontarczyk, Warszawa 2013; K. Madej, Wszyscy byli przemytnikami..., s. 130–137. Dla porządku trzeba dodać, że afera „Żelazo” nie została przez peerelowski wymiar sprawiedliwości rozliczona i pozostała w zasadzie nieznana opinii publicznej. W 1984 r. wskutek różnych okoliczności aparat partyjny i MSW wrócił do niej, wykorzystując ją instrumentalnie do usunięcia ze strefy wpływów gen. Mirosława Milewskiego (W. Bagieński, P. Gontarczyk, Wstęp [w:] Afera „Żelazo” w dokumentach..., s. 16–20).

16 Szerzej o ZOF zob. D. Wicenty, Kiszczakowska „policja w policji”. O Zarządzie Ochrony Funkcjonariuszy MSW (1985–1990), „Dzieje Najnowsze” 2016, nr 1, s. 135–164.

17 D. Jarosz, M. Pasztor, Afera mięsna...; J. Kochanowski, Tylnymi drzwiami...; K. Madej, Bezradność lub represja. Władze wobec przestępczości gospodarczej w PRL (1956–1970), Warszawa 2010.

18 Afera „Żelazo” w dokumentach....

19 S. Cenckiewicz, Długie ramię Moskwy. Wywiad wojskowy Polski Ludowej 1943–1991, Poznań 2011, s. 336–363.

20 M. Sikora, Służba Bezpieczeństwa wobec przekształceń....

21 W. Bagieński, „Afera kurierska” w wywiadzie i MSZ, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2014, nr 1, s. 135–163.

22 Pełen dostęp do wszystkich tekstów tego numeru (publikacja w języku angielskim) na stronie czasopisma: https://www.degruyter.com/view/j/sho.2016.34.issue-1/issue‍-files/sho.2016.34.issue-1.xml, 21 II 2017.

23 Zob. np. P. Semczuk, Czarna wołga. Kryminalna historia PRL, Kraków 2013; B. Wróblewski, Złotogłowi. Największe złoto Polski Ludowej, „Ale Historia” 2012, nr 38, http://wyborcza.pl/alehistoria/1,121681,12616676,Zlotoglowi_przemytnicy_w_cieniu_MSW.html?disableRedirects=true, 17 VII 2017.

24 A. Dudek, Reglamentowana rewolucja. Rozkład dyktatury komunistycznej w Polsce 1988–1990, Kraków 2004, s. 187–199.

25 Jego książka W uścisku tajnych służb z 1993 r. to zapewne pierwsza pozycja wydana po 1989 r. próbująca w zdyscyplinowany sposób zmierzyć się z zagadnieniem transformacji ustrojowej i roli peerelowskich służb specjalnych na tym polu (A. Zybertowicz, W uścisku tajnych służb. Upadek komunizmu i układ postnomenklaturowy, Komorów 1993; zob. także: A. Zybertowicz, B. Pilitowski, Polityczna pogoń za rentą. Peryferyjna czy strukturalna patologia polskiej transformacji [w:] Nierówności społeczne a wzrost gospodarczy. Uwarunkowania instytucjonalne, red. M. Woźniak, Rzeszów 2009, s. 110–131).

26 Zob. np. J. Staniszkis, Postkomunizm. Próba opisu, Gdańsk 2001.

27 „Gangsterzy z PRL. Przestępczość zorganizowana w PRL. Lata siedemdziesiąte i osiemdziesiąte”, Gdańsk, 11–13 kwietnia 2016 r., organizator: IPN Gdańsk.

Krzysztof Madej

Przestępczość gospodarcza lat 1956–1970. Antecedencje czy wyjątek na mapie przestępczości gospodarczej PRL

Celem niniejszego tekstu jest przedstawienie zjawisk charakterystycznych dla przestępczości gospodarczej lat 1956–1970 w taki sposób, aby z jednej strony uchwycić cechy właściwe dla całej przestępczości, przynajmniej okresu Polski Ludowej, a z drugiej wskazać te typowe dla lat 1956–1970.

Uwarunkowania przestępczości gospodarczej po ROKU 1956

Jednym ze zjawisk charakteryzujących polski październik 1956 r. był wzrost przestępczości, przede wszystkim gospodarczej. W świetle dotychczasowych badań i analiz można wyróżnić kilka czynników sprzyjających takiemu stanowi rzeczy, charakterystycznych dla wszystkich czasów znaczącej przemiany:

– „redukcja strachu”,

– sytuacja niepewności w aparacie administracyjnym – poczucie mijającej szansy1,

– dezorganizacja aparatu represji,

– rozwój prywatnej inicjatywy jako reakcja zarówno na niewydolność ekonomiczną systemu, jak i wzrost aspiracji bytowych polskiego społeczeństwa.

Pojęcie „redukcji strachu” zostało zaczerpnięte z klasycznego już opracowania Pawła Machcewicza dotyczącego roku 19562. Przenosząc je na grunt rozważań na temat przestępczości gospodarczej (czy przestępczości w ogóle), należy zwrócić uwagę, iż było to zjawisko powszechne. Mówiąc wprost, społeczeństwo mniej bało się artykułować swoje żądania polityczne i niepodległościowe, ale także w dużej mierze socjalne. Jakaś zaś część tego społeczeństwa mniej bała się zagarniać, według ówczesnej nomenklatury, mienie społeczne. Znajduje to potwierdzenie statystyczne, nawet jeśli wobec ówczesnych statystyk należy zachować pewien dystans poznawczy. Statystyki dotyczące przestępczości gospodarczej znacząco się od siebie różniły, w zależności od prowadzących je podmiotów. Na przykład do początku lat sześćdziesiątych Prokuratura Generalna PRL nie zaliczała przestępstw skarbowych i dewizowych do przestępstw gospodarczych, jako takie kwalifikowały je natomiast opracowania przygotowywane przez Milicję Obywatelską. Ponadto przy korzystaniu ze statystyk – zwłaszcza z lat pięćdziesiątych – trzeba uwzględnić uwagę zawartą w sprawozdaniu opracowanym przez Prokuraturę Generalną: „Obydwie statystyki obejmują tylko przestępstwa zameldowane milicji lub prokuraturze oraz wykryte z własnej inicjatywy przez organy MO i organy kontrolne. Te przestępstwa stanowią bliżej nieokreśloną część przestępstw rzeczywiście popełnionych”3. W 1956 r. Milicja Obywatelska odnotowała 86 tys. przypadków zagarnięcia mienia społecznego, w 1957 r. – 110 tys., w 1958 r. – ok. 105 tys., natomiast w 1959 r. – ok. 98 tys.4

Ta krótka informacja statystyczna wskazuje również inne zjawisko, które na użytek tego tekstu można nazwać „hodowaniem wielkich afer”. Ciekawą etiologię wielkiej afery podał w tekście opublikowanym w 1962 r. w „Kulturze i Społeczeństwie” światowej sławy ekonomista Michał Kalecki. Wskazał on, że wielkie afery wykrywane i niepokojące zarówno władzę, jak i społeczeństwo są pochodną powszechności kradzieży, zwłaszcza tzw. mienia społecznego. Powszechność ta wynikała z realiów rzeczywistości powojennej, zwłaszcza w okresie realizacji planu sześcioletniego. Często dokonywanie takich czynów było po prostu warunkiem przetrwania.

Kalecki pisał: „Fazę tę charakteryzują następujące zjawiska sprzyjające pojawianiu się przestępczości gospodarczej. A) Podstawowym zadaniem jest wykonanie planów produkcyjnych. Kwestia kosztów i jakości ma znaczenie drugorzędne i poniekąd w związku z tym wszelkiego rodzaju kontrola działalności przedsiębiorstwa jest kompletnie zaniedbywana. Ponadto na skutek napięcia na rynku odbiorcy nie «kapryszą» przy odbiorze towarów, tak że nadużycia materiałowe obniżające jakość nie ujawniają się także w ten sposób. B) Również z powodu braków w zaopatrzeniu rynku zbyt towarów kradzionych w przedsiębiorstwach (tzw. przecieki) jest wysoce ułatwiony, i to po wysokich cenach. C) W wyniku wysokiego udziału inwestycji w dochodzie narodowym oraz nienadążania rolnictwa za rozwojem przemysłu płace realne kształtują się niepomyślnie w stosunku do potencjału gospodarczego. [...] Stąd też wynika pobłażliwy stosunek społeczeństwa do nadużyć jako dość powszechnego uzupełniania niskich płac. Należy jeszcze dodać, że w tym okresie powstaje sieć paserów i pośredników, którzy odbierają towary skradzione w przedsiębiorstwach. Jak zobaczymy, istnienie tej sieci, liczne zastępy adeptów kradzieży i innych nadużyć oraz pobłażliwy do nich stosunek ludności – oto elementy składające się na trwałość zjawiska przestępczości gospodarczej”5.

Po 1956 r. takie przyzwyczajenia i umiejętności społeczne zderzyły się z jednej strony z poprawą warunków życia, z drugiej zaś ze stopniowo wzmagającą się represyjnością państwa. W konsekwencji procederem tym zaczęli się zajmować ci, którym przynosiło to duży dochód i potrafili działać „na dużą skalę”. Z jednej strony przestępczość w jakiejś mierze się zmniejszyła, z drugiej – wyspecjalizowała i nabrała rozmachu.

Michał Kalecki charakteryzował to następująco: „Tworzenie grup przestępczych odbywa się, z jednej strony, przez oddziaływanie bardziej zdecydowanych przestępców indywidualnych, a z drugiej – w wyniku inicjatywy sieci pasersko‍-pośredniczej. Gdy proceder nadużyć indywidualnych staje się coraz trudniejszy, zarówno występuje nawiązywanie kontaktów przez bardziej aktywne elementy przestępcze z jednostkami na pewnych stanowiskach (jak magazynier, księgowy, dyrektor), jak i czynione są próby skorumpowania tych jednostek przez paserów i pośredników. [...] Redukcja ryzyka poprzez udoskonalenie formy przestępstwa, i to kosztem nawet dużych «ofiar» materialnych, osłabia skuteczność ostrych represji. Przestępca gospodarczy może się pocieszać, że «przecież cegła może mi też spaść na głowę». Ewolucja przestępczości gospodarczej przypomina proces koncentracji w gospodarce kapitalistycznej. W zmienionych warunkach drobny przestępca z trudem może się ostać, jakkolwiek bynajmniej jeszcze nie zniknął. Jego miejsce zajmuje grupa przestępcza, tak jak fabryka kapitalistyczna zajmuje miejsce zrujnowanych rzemieślników. W niektórych przypadkach analogia staje się pełna. Okazuje się, że hersztowie gangów, zajmujący jednocześnie kierownicze stanowiska w przedsiębiorstwie, wykazywali wiele energii w zwalczaniu niezorganizowanej kradzieży. W ten sposób odgrywali Katonów, niszcząc jednocześnie swych drobnych konkurentów”6.

Afera gospodarcza w PRL – co to oznaczało?

Pojęcia wielkiej afery chętnie używano w latach sześćdziesiątych (liczne afery mięsne – z największą w Warszawie, afery skórzane, zbożowe, a także np. śledziowe). Przeglądając ówczesną prasę, zwłaszcza lokalną, można nawet odnieść wrażenie, że w dobrym tonie było mieć na swoim terenie jakąś aferę7. Także w latach osiemdziesiątych (zwłaszcza kiedy charakteryzowano nadużycia epoki gierkowskiej) chętnie tego pojęcia używano. Ostatnio zwrócił na to uwagę Piotr Gajdziński, opisując klimat po odsunięciu Edwarda Gierka od władzy: „Edward Gierek staje się obiektem ataków. Pod jego katowickim domem co chwila pojawiają się grupki ludzi z pogardą spoglądających na dom byłego szefa PZPR. Co bardziej krewcy wykrzykują obelgi. Zdarza się, że w kierunku okien lecą kamienie. [...] Polacy opowiadają sobie najróżniejsze plotki z życia niedawnych «wyższych sfer» o tym, że Gierek ma kilkanaście rozsianych po całym kraju willi, że urządzone są z trudnym do wyobrażenia przepychem, że klamki w nich są wykonane ze szczerego złota. A także że w willach partyjnych bonzów wiszą najlepsze obrazy ukradzione z państwowych muzeów, że w ośrodkach rządowych odbywały się prawdziwe orgie z udziałem sprowadzonych ze Stanów Zjednoczonych Mulatek”8.

Pojęcie afery nie zostało jednak w normatywny sposób zdefiniowane w systemie prawnym obowiązującym w latach 1956–1980. Natomiast zarówno ówczesna literatura przedmiotu, jak i prace powstałe po roku 19899 pozwalają wyróżnić kilka czynników konstytuujących aferę gospodarczą. Z jednej strony jest to dosyć wysoko umocowany parasol polityczny nad sprawcami czynów przestępczych, tworzących daną aferę. Posługując się częściej dziś używaną nomenklaturą, można mówić o wysokim poziomie tzw. kryszy. Przykładowo, w aferze „Zalew” takim patronem politycznym (i czynnym uczestnikiem) był ówczesny wiceminister spraw wewnętrznych Ryszard Matejewski10.

W warszawskiej aferze mięsnej taką rolę odgrywały przyjazne relacje głównych oskarżonych z członkami aparatu partyjnego Komitetu Warszawskiego PZPR oraz jego komitetami dzielnicowymi11. Kluczowa, a zarazem tragiczna postać warszawskiej afery mięsnej to przez dłuższy czas instruktor w warszawskim aparacie partyjnym, skierowany do przedsiębiorstwa Miejski Handel Mięsem przez zwierzchników z PZPR w celu m.in. wyeliminowania nieprawidłowości. Jak pisała autorka reportażu Barbara Seidler: „To prawda, przyznaje prokurator, grzęzawisko moralne, korupcja i złodziejstwo istniały w handlu mięsem od dawna. Ale Wawrzecki, nim jeszcze przyszedł na dyrektora MHM, brał już łapówki od nieuczciwych dyrektorów i kierowników sklepów, a później, po nominacji na to stanowisko, z całą bezwzględnością domagał się coraz wyższych łapówek”12.

Co istotne, o aferze funkcjonalnie można mówić przede wszystkim wtedy, kiedy organizacja, w której dochodziło do procederu przestępczego, zaczynała pracować bardziej na rzecz już zorganizowanej grupy przestępczej aniżeli swoich celów statutowych. Należy przy tym jednak podkreślić, że to wcale nie oznaczało, że musiała pracować źle. Można więc mówić tu o pewnej zaradności, tyle że byłaby to zaradność pasożytnicza i tylko w tej formie możliwa do pogodzenia z realiami lub/i założeniami systemu PRL. Przykładowo, sklepy objęte warszawską aferą mięsną były na ogół lepiej zaopatrzone aniżeli te, które w takim zorganizowanym systemie aferowym nie funkcjonowały13. Do podobnych konkluzji doszła również kontrola NIK badająca przestępczość gospodarczą w transporcie. Podczas kontroli w połowie lat sześćdziesiątych w bazie transportu Zakładu Przemysłu Mięsnego w Szczecinie stwierdzono, iż większości napraw kierowcy dokonywali we własnym zakresie, by uniknąć przestoju. Kierowcom nie opłacało się po prostu, kiedy samochód stał i nie mogli uzyskiwać „nadwyżek benzyny”14. Używając terminu wprowadzonego do obiegu naukowego przez Adama Podgóreckiego, można tu mówić o powstaniu „brudnej wspólnoty”. Paradoks związany obecnie z całą niejasnością tego pojęcia w czasach PRL był jeszcze bardziej wyraźny. Współcześni badacze tych zjawisk wskazują, jak blisko jest od negatywnie ocenianej „brudnej wspólnoty” do pożądanego i oczekiwanego kapitału społecznego15.

Inną kwestią wartą podkreślenia jest ewolucja w aparacie partyjnym postaw sprzyjających tworzeniu „brudnych wspólnot”. Jak zauważył badający instytucje nomenklatury Maciej Tymiński: „Można postawić hipotezę, że rezygnacja z masowego terroru i osłabienie nadzoru ze strony władz PZPR i aparatu bezpieczeństwa pozwoliły działaczom partyjnym i przedstawicielom administracji państwowej na wykorzystywanie zasad nomenklaturowych do swoich celów w znacznie większym zakresie niż w pierwszej połowie lat pięćdziesiątych. W efekcie zwierzchnicy płacili coraz wyższą cenę za lojalność swoich agentów, którzy mieli coraz większą autonomię i korzystali z coraz szerszych przywilejów. W okresie rządów Władysława Gomułki rozpowszechniały się na poziomie lokalnym relacje patron – klient, a następnie wyłaniały nieformalne grupy interesu. Apogeum proces ten osiągnął w latach siedemdziesiątych, pod rządami Edwarda Gierka, gdy poziom korzyści płynących z uczestnictwa w systemie był najwyższy”16.

Oczywiście „przestępczość gospodarcza” nie była wynalazkiem popaździernikowej rzeczywistości – nawet przestępczość na znaczną skalę. Jednak zarówno konkluzje badawcze Macieja Tymińskiego dotyczące uwarunkowań polityczno‍-społecznych tego zjawiska, jak i przywołane w początkowej części tekstu analizy ekonomiczne przestępczości gospodarczej autorstwa Michała Kaleckiego wskazują na szczególnie sprzyjający klimat dla wzrostu przestępczości gospodarczej w drugiej połowie lat pięćdziesiątych.

Omawiając mechanizm aferowy, należałoby zwrócić uwagę (nie tylko dla lat 1956–1970) na fakt, że afera niekoniecznie oznaczała duże finansowo zagarnięcie mienia społecznego/kradzież. Zaboru mienia o znacznej wartości (wówczas ok. 100 tys. zł) mógł dokonać jednorazowo główny księgowy czy nawet kasjer jakiejś jednostki17. Wówczas jednak trudno mówić o opanowaniu tego podmiotu przez grupę przestępczą. Nie są to kwestie tożsame. Inną cechę właściwą dla afer stanowi fakt, że nie tworzyły one nowej formy przestępczości „od zera”. Kradzieże, tzw. wygospodarowanie ubytków, zdarzały się w przemyśle mięsnym czy skórzanym znacznie wcześniej i zapewne również nie określały specyfiki „gospodarki socjalistycznej”. Z kolei tzw. grzecznościowe odprawy celne (tj. zaniechanie jakiejkolwiek kontroli celnej, np. polegającej na otwarciu bagażu) nie były wymysłem uczestników afery „Zalew”, ale – przynajmniej w latach 1956–1970 – pewną stałą praktyką. Ostatecznie trudno sobie wyobrazić sytuację, w której pani ambasadorowa podlegałaby na powitanie wnikliwej kontroli celnej w swojej ojczyźnie. Natomiast organizatorzy tych afer umieli te zjawiska zintegrować i wpisać w pewien łańcuch gwarantujący maksymalizację płynących z nich korzyści.

Badane afery lat sześćdziesiątych wskazują, że do ich ujawnienia dochodziło w dość podobnych warunkach. Tak jak dla zaistnienia przestępstwa aferowego potrzebny był przynajmniej przyzwalający, jeśli nie kierowniczy, udział przedstawicieli aparatu władzy względnie wysokiego szczebla, tak szansa na ujawnienie tego procederu pojawiała się wtedy, gdy z różnych, czasami przypadkowych, powodów dotychczasowe mechanizmy „krycia” przestawały działać. Aferę mięsną w Warszawie zaczęto rozpracowywać wtedy, gdy kolejny już donos trafił w ręce nieskorumpowanych, ambitnych funkcjonariuszy MO. I, jak się potem okazało, dość sprawnych oraz bezwzględnych, a przede wszystkim mających poparcie na samym szczycie aparatu władzy PRL18.

Odblokowanie kanałów komunikacji potrzebne było również do ujawnienia tzw. afery „Zalew”. W tym przypadku być może samo przekonanie autorów donosów o istnieniu wewnątrz resortu grupy przestępczej (przede wszystkim chodziło o podejrzane związki funkcjonariuszy Biura do Walki z Przestępczością Gospodarczą KG MO z pracownikami Departamentu II MSW, wynikające m.in. z uprzedniej służby części funkcjonariuszy pionu PG MO w tym właśnie departamencie19) i o zmianie klimatu w resorcie w związku ze zmianą pierwszego sekretarza KC PZPR i ministra spraw wewnętrznych już wystarczyło, by ich działanie odniosło zamierzony skutek20.

W następnych dekadach również zdarzało się, iż ujawnienie afer lub nadużyć było pochodną dużych zmian na szczytach władzy: przykładem może być ujawniona na początku lat osiemdziesiątych rzekoma i faktyczna korupcja ekipy gierkowskiej21. Niekiedy jednak wystarczyło, iż w istniejącym systemie zmienił się jeden element. Przykład stanowi wykrycie w drugiej połowie lat siedemdziesiątych afery „Horteks”, polegającej, jak ostatecznie uznał sąd, na działaniach korupcyjnych oraz naruszaniu przepisów karno‍-skarbowych22. Afera ta została wykryta przez formalistycznie nastawioną rewidentkę z Ministerstwa Finansów, która, mówiąc w pewnym uproszczeniu, nie wiedziała, że „pewnych rzeczy się nie kontroluje” i stwierdziła ponoszenie strat przez PHZ „Agros”23.

Oczywiście, w żadnym z wyżej wymienionych przypadków nie doszłoby do nagłośnienia czy takiego rozszerzenia skali ujawniania i rozpracowywania, gdyby nie swoiste zapotrzebowanie na tzw. kozła ofiarnego. W latach sześćdziesiątych wielkie afery, zwłaszcza w branży spożywczej, miały być odpowiedzią na nieradzenie sobie władzy z problemami aprowizacyjnymi i w konsekwencji narastającą frustracją społeczną. W drugiej połowie lat siedemdziesiątych kończyła się belle époque i trzeba było znaleźć winnych.

Paradygmat reakcji władz – próba opisu

Analizując reakcję aparatu władzy, który stykał się z dużymi przestępstwami gospodarczymi, zwłaszcza tzw. aferami gospodarczymi, można wyodrębnić pewien zespół zachowań. Pierwszą reakcją na rosnącą i – jak się wydawało – wszechobecną przestępczość gospodarczą było swoiste poczucie bezradności. W różnych materiałach analitycznych sporządzanych w drugiej połowie lat pięćdziesiątych odnotowuje się zjawisko tzw. ciemnej liczby24. Następnym posunięciem ze strony władz były działania legislacyjne, polegające na wzmaganiu represji karnej czy – w odniesieniu do dekady lat sześćdziesiątych – tzw. represji selektywnej25. Jednak i te formy działań nie przynosiły jeszcze oczekiwanych efektów.

Kolejną fazą aktywności władz było tzw. ręczne sterowanie wymiarem sprawiedliwości. Służyło temu tworzenie mniej lub bardziej sformalizowanych struktur, tzw. zespołów, składających się z wysokiej rangi funkcjonariuszy PZPR, przede wszystkim przedstawicieli Wydziału Administracyjnego KC PZPR, prokuratora generalnego i jego zastępców oraz ministra sprawiedliwości. Ich celem było odpowiednie zaaranżowanie procesów sądowych w sprawach wielkich afer gospodarczych tak, by uzyskać oczekiwany wyrok. Za pożądaną i przynoszącą odpowiedni efekt odstraszający ówczesne władze uznawały karę śmierci26. Mechanizm działania takich zespołów dobrze obrazuje zachowany stenogram z narad w Wydziale Administracyjnym KC PZPR w 1960 r., dotyczący procesów w sprawie afery skórzanej. Proces miał miejsce przed Sądem Wojewódzkim w Kielcach27. W grudniu 1960 r. główny oskarżony w tej aferze, Bolesław Dedo, został skazany zgodnie z przygotowanym uprzednio scenariuszem na karę śmierci. Wyrok nie został jednak wykonany dzięki działaniom ówczesnego prokuratora generalnego Andrzeja Burdy i postawie przewodniczącego Rady Państwa, Aleksandra Zawadzkiego, który skorzystał z prawa łaski28.

Mniej szczęścia miał główny oskarżony w aferze mięsnej, w której również zachowały się ślady dotyczące reżyserowania zarówno samego procesu, jak i wyroku29. W lutym 1965 r. Sąd Wojewódzki dla m.st. Warszawy skazał Stanisława Wawrzeckiego na karę śmierci. Wyrok został wykonany. Mimo że władze osiągnęły swój cel represyjny, nie osiągnęły jednak efektu, kara śmierci wzbudziła bowiem w społeczeństwie raczej potępienie dla rządzących niż odniosła faktyczny skutek odstraszający30.

Jak słusznie zauważył Tomasz Kozłowski, nie do końca udana walka władz z przestępczością gospodarczą ukształtowała sposób ich postępowania z wymiarem sprawiedliwości na następne dekady, i to nie tylko w sprawach gospodarczych. Odpowiednie zespoły partyjne dbały o właściwy wymiar kary i procesu, m.in. w takich sprawach politycznych, jak proces „komandosów”, „taterników” czy organizacji „Ruch”31.

Pierwsza połowa lat sześćdziesiątych wydaje się przełomowa i brzemienna w skutki dla całego PRL również z innego powodu. Władze nie tylko nauczyły się odpowiednio „zarządzać” wymiarem sprawiedliwości, lecz także znalazły model walki z przestępczością gospodarczą, chyba najbardziej właściwy zarówno dla systemu, jak i dla zjawiska. W latach 1960–1970 rozbudowały się struktury pionu do walki z przestępczością gospodarczą i ponadtrzykrotnie wzrosła w nim liczba tajnych współpracowników. Doskonalono również metody pracy z nimi32. Z jednej strony niewątpliwie wpisuje się to w sposób, w jaki władze PRL próbowały sobie radzić z niepożądanymi zjawiskami, przejmując nad nimi kontrolę poprzez osobowe źródła informacji, a z drugiej – funkcjonalnie było to również racjonalne. Przestępstwa aferowe (obojętnie, czy dotyczyły nieprawidłowości w przemyśle spożywczym, handlu mięsnym, przemyśle skórzanym, czy też przemytu lub nielegalnego handlu walutą na dużą skalę) miały zawsze strukturę sieciową, a zatem skutecznym narzędziem było stworzenie swoistej antysieci, jaką stanowiły osobowe źródła informacji, a także wytworzenie społecznej świadomości, że takie mogą istnieć. Oprócz doraźnych celów operacyjnych osiągano również cel inny: niszczono zaufanie będące spoiwem nielegalnej struktury o charakterze sieciowym.

Próbując naszkicować paradygmat walki państwa z przestępczością gospodarczą w latach 1956–1970, nie należy także zapominać, iż pewne działania prowadzono i we wcześniejszym okresie. Analizując przestępczość walutową przed 1956 r. w Wielkopolsce, Stanisław Jankowiak zwrócił uwagę na zastosowane na początku lat pięćdziesiątych przez Urząd Bezpieczeństwa „rozwiązanie” problemu handlu nielegalną walutą podczas m.in. Międzynarodowych Targów Poznańskich. Dużą rolą odegrało wówczas także pozyskanie odpowiedniej liczby tajnych współpracowników w środowisku przemytniczym33.

Takie metody pracy mogą mieć zawsze skutki uboczne. Sieć powiązań stworzona do walki z przestępczością gospodarczą również mogła ulec „sprywatyzowaniu” i zacząć prowadzić działalność przestępczą, czego najlepszy przykład stanowi afera „Zalew”34. Oczywiście, nie wszystkie zjawiska i zachowania charakterystyczne dla lat 1956–1970 można ekstrapolować na cały PRL, zwłaszcza dekady późniejsze. Jak wynika choćby z przywołanego wcześniej cytatu z Michała Kaleckiego, społeczeństwo podlegało zmianom, zmieniały się modele konsumpcyjne, zmieniał się wreszcie prestiż prawa. Przyczynkiem do tego typu rozważań mogą być zachowania uczestników głównych afer z lat sześćdziesiątych. Zarówno główni bohaterowi afery mięsnej, jak i główni bohaterowie afery „Zalew” tezauryzowali uzyskane z przestępczej działalności środki (walutę, złoto itd.), zakopując je nocą w swoich ogródkach. Wiązało się to z obowiązującym w epoce Gomułki modelem konsumpcyjnym, gdzie zbyt wystawny tryb życia był już a prori podejrzany35. Skądinąd doświadczenia bohaterów pomniejszych afer pokazują, że nawet jeśli brakowało im takich zahamowań albo po prostu rozsądku, nie mieli zazwyczaj pomysłu na upłynnienie znaczących środków. Dokonujący nadużyć w jednym z mazowieckich przedsiębiorstw wydatkowali zarobione w ten sposób pieniądze albo na libacje, albo na bezcelowe jeżdżenie taksówkami36. W latach siedemdziesiątych obowiązywały już inne modele konsumpcyjne. Używając terminologii księgowej, można powiedzieć, iż bohaterowie afer gospodarczych inwestowali już w środki trwałe. Stąd symbolami nadużyć ekipy gierkowskiej są m.in. wille i jachty.

Nie zmieniły się natomiast obszary, w których dokonywano nadużyć. Nadal dominowały malwersacje w przetwórstwie i handlu mięsem, przydziały mieszkań i obrót materiałami budowlanymi „po uważaniu” oraz korupcja w administracji37. Przykładem pewnej stałej, jeśli chodzi o przestępczość gospodarczą, był również styk sektora państwowego z komercyjnym: rzemiosłem i niektórymi formami spółdzielczości. Liczba osób zatrudnionych w sektorze prywatnym (poza rolnictwem) znacząco rosła również w latach siedemdziesiątych, co nie pozostawało bez wpływu na wzrost przestępczości w tym obszarze38. Warto przy tym zwrócić uwagę na pewien paradoks życia gospodarczego w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych – obecność sektora prywatnego w gospodarce (poza rolnictwem) była niezbędna nie tylko ze względu na potrzeby konsumpcyjne społeczeństwa, ale także zapewnienie normalnego funkcjonowania przedsiębiorstw państwowych.

Z badań Najwyższej Izby Kontroli z 1974 r. dotyczących sposobu gromadzenia i unieszkodliwiania odpadków poprodukcyjnych powstających w zakładach produkcyjnych i transportowych na terenie Warszawy wynikało, że: „W Warszawskim Zespole Miejskim brak jest wyznaczonych, odpowiednio urządzonych wysypisk odpadów przemysłowych i punktów zlewnych dla nieczystości płynnych, nie ma też dokładnej inwentaryzacji powstających odpadów poprodukcyjnych oraz rozpoznania ich właściwości fizyko‍-chemicznych. Warszawa nie posiada specjalistycznej jednostki do usuwania i likwidacji odpadów przemysłowych, a Miejskie Przedsiębiorstwo Oczyszczania ledwie może podołać usuwaniu odpadów komunalnych. Zakłady przemysłowe usuwają odpady poprodukcyjne we własnym zakresie, najczęściej za pośrednictwem prywatnych przewoźników, którym płacą ceny nawet trzynastokrotnie–szesnastokrotnie wyższe od stawek MPO. Wozacy nie mają zawartych umów z MPO – nie mogą korzystać w wysypisk i wywożą odpady w miejsca niedozwolone, tworząc «dzikie» wysypiska w obrębie Warszawskiego Zespołu Miejskiego”39.

W latach siedemdziesiątych mniej było natomiast, przynajmniej w przekonaniu opinii publicznej, wielkich afer. Po części wynikało to z przyjętego modelu komunikacji ze społeczeństwem. W latach sześćdziesiątych, przynajmniej do 1965 r., polityka władz, przede wszystkim w celu odstraszania, nagłaśniała wielkie afery, co wiązało się m.in. z pokazowymi procesami. Jednocześnie władze niechętnie przyjmowały publiczne kwestionowanie ich nadmiernej represyjności, np. dyskusje o celowości kary śmierci40, a z drugiej strony także te materiały prasowe, które pokazywały, że mimo stosowania represji i podejmowania działań nadal dochodzi do nadużyć, np. w gospodarce mięsnej.

Oczywiście, ubocznym skutkiem takiej polityki medialnej było wywoływanie przekonania, że wszyscy kradną i generalnie w państwie źle się dzieje. Pomna tych skutków ubocznych ekipa rządząca PRL w latach siedemdziesiątych przyjęła założenie, że nie należy obywateli zbyt niepokoić negatywnymi informacjami. Paradoksalnie, w tej bardziej liberalnej i permisywnej dekadzie PRL cenzura była bardziej bezwzględna niż w latach sześćdziesiątych. Z drugiej strony, wspomniany już klimat większego przyzwolenia, choćby na bogacenie się, powodował, że różnego rodzaju środowiska, pozostające ze sobą w nielegalnych czy półlegalnych relacjach, nie kryminalizowały się w takim stopniu, jak działo się to w latach sześćdziesiątych. W jakiejś mierze tu również znajduje potwierdzenie teoria Michała Kaleckiego, zgodnie z którą wzmożona represyjność państwa kreuje wielką zorganizowaną przestępczość.

Sytuacja zmieniła się pod koniec dekady gierkowskiej, kiedy intensywnie zaczęto szukać winnych problemów z zaopatrzeniem, braku realizacji planów inwestycyjnych itp. Pojawiła się zorganizowana przestępczość przemytnicza, ale bez rysu „elitarności”, jak było w przypadku afery „Zalew”. Z jednej strony ten nowy status przestępczości wynikał z otwarcia granic, a z drugiej – z relatywnego wzrostu siły nabywczej ludności. Towary konsumpcyjne przestały być „tylko dla wybranych”, a oficjalna podaż nie zawsze za tym faktem nadążała.

Zarysowane wyżej uogólnienia mają bardziej charakter hipotez aniżeli twierdzeń i z pewnością zostaną rozwinięte lub zweryfikowane w artykułach dotyczących szczegółowych zjawisk lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych. Nie sposób jednak nie zgodzić się z badaczką korupcji w krajach postkomunistycznych Rasmą Karklins, która odnosząc się do słów Nikity Chruszczowa o powszechności łapownictwa, stwierdziła m.in.: „Bez względu na to, czy mamy do czynienia ze słowami wypowiedzianymi przez Nikitę Chruszczowa, czy też z tekstami naukowymi poświęconymi problematyce korupcji w ustrojach komunistycznych, badaczowi czy obserwatorowi świata postkomunistycznego większość tego typu zjawisk wydaje się dziwnie znajoma. Niektóre nawyki polityczne przetrwały z czasów komunizmu i stały się nieodłącznym elementem nowych ustrojów demokratycznych, które zaczęły się wyłaniać i kształtować w latach dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku”41.

1 W języku niemieckim dobrze obrazuje je często używane słowo Torschlusspanik oznaczające pojawiający się w różnych sferach życia społecznego i prywatnego lęk, że coś, co jest możliwe tu i teraz, może się już więcej nie pojawić (https://de.wikipedia.org/wiki/Torschlusspanik, 7 XI 2016).

2 P. Machcewicz, Polski rok 1956, Warszawa 1993, s. 74.

3 AIPN, KG MO, 1550/4386, Informacja o zwalczaniu przestępczości gospodarczej i niektórych warunkach pracy prokuratury, 1959 r., b.p.

4 Statystyki dotyczące tendencji w zakresie przestępczości gospodarczej szerzej zob. K. Madej, Bezradność lub represja. Władze wobec przestępczości gospodarczej w PRL (1956–1970), Warszawa 2010, s. 195–203.

5 Przedruk w: M. Kalecki, Próba wyjaśnienia zjawiska przestępczości gospodarczej [w:] idem, Dzieła, t. 4: Socjalizm. Wzrost gospodarczy i efektywność inwestycji, Warszawa 1984, s. 238–239. Na uwarunkowania społeczne okresu przyspieszonej industrializacji pierwszej połowy lat pięćdziesiątych w PRL zwróciła również uwagę Małgorzata Mazurek, wskazując m.in. na dostrzegalną od 1953 r. stopniową pragmatyzację podejścia władz do problemu przestępczości gospodarczej: „Język napiętnowania, który w arbitralny sposób łączył atak przeciwko prywatnej inicjatywie z walką przeciwko kradzieżom i mankom, zaczął być poddawany wewnątrzpartyjnej krytyce. Większe znaczenie zyskała mniej zideologizowana, pragmatyczna diagnoza sytuacji w handlu. Dzięki temu problem nieuczciwości sprzedawców zaczął być postrzegany w szerszym, organizacyjno‍-gospodarczym kontekście funkcjonowania przedsiębiorstw handlowych” (M. Mazurek, Społeczeństwo kolejki. O doświadczeniach niedoboru 1945–1989, Warszawa 2010, s. 77).

6 M. Kalecki, Próba wyjaśnienia zjawiska..., s. 240.

7 Jak ustalili Dariusz Jarosz i Maria Pasztor, mogło to wynikać m.in. z presji partyjnych decydentów na ówczesne media. Autorzy wskazują m.in. na notatkę Komisji Wymiaru Sprawiedliwości, Bezpieczeństwa i Porządku Publicznego KC PZPR z października 1957 r., zawierającą ocenę „Prawa i Życia”. Pismu zarzucono m.in. marginesowe traktowanie problematyki zwalczania przestępczości gospodarczej (D. Jarosz, M. Pasztor, Afera mięsna. Fakty i konteksty, Toruń 2004, s. 319–320).

8 P. Gajdziński, Gierek. Człowiek z węgla, Poznań 2014, s. 333. Na temat instrumentalizacji przestępczości gospodarczej w celu samolegitymizacji (zwłaszcza ekipy gen. Wojciecha Jaruzelskiego) i dyskredytowania poprzedników zob. również m.in. K. Madej, Siermiężna i dolarowa – korupcja w PRL w latach 1956–1980 [w:] PRL. Trwanie i zmiana, red. D. Stola, M. Zaremba, Warszawa 2003, s. 259–261.

9 W szczególności dużo prac dotyczących różnych aspektów przestępczości gospodarczej, w tym korupcji (zarówno przeszłej, jak i teraźniejszej), pojawiło się po 2000 r. Zadecydowały o tym m.in. czynniki obiektywne, np. łatwiejszy dostęp do materiałów przekazanych zarówno do Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej, jak i archiwów państwowych (np. przekazanie w 2002 r. materiałów Prokuratury Generalnej PRL dotyczących m.in. afery mięsnej). Część badaczy zwraca także uwagę na znaczny nacisk instytucji międzynarodowych, do których Polska wówczas aspirowała, zwłaszcza Unii Europejskiej. Na aspekt wzmożenia antykorupcyjnego zwrócił przede wszystkim uwagę na łamach „Gazety Wyborczej” Grzegorz Markowski w rozmowie z Adamem Leszczyńskim (G. Markowski, Korupcja nie boi się służb, „Gazeta Wyborcza”, 7 VII 2010). Nie kwestionując motywu pewnej presji/inspiracji zewnętrznej, wydaje się, że innym (komplementarnym) wyjaśnieniem wzmożenia postaw antykorupcyjnych jest załamywanie się wiary znacznej części społeczeństwa w możliwość zaspokojenia swoich aspiracji bytowych (początek XXI w. przyniósł np. wzrost bezrobocia) oraz zauważalny wzrost różnic w poziomie życia – nie zawsze dający się wytłumaczyć regułami wolnego rynku itp.

10 Była to jedna z wysokich funkcji pełnionych przez niego w aparacie MSW. W latach 1956–1965 Matejewski kierował Departamentem II, a następnie był dyrektorem generalnym MSW ds. SB (K. Madej, Bezradność lub represja..., s. 171, 220–221). Według ówczesnych kryteriów wiceminister MSW był de facto w randze wicepremiera (F. Szlachcic, Gorzki smak władzy. Wspomnienia, Warszawa 1990).

11 Niczego nie ujmując innym komitetom wojewódzkim, rangę Komitetu Warszawskiego PZPR podnosiła nawet geograficzna bliskość Komitetu Centralnego PZPR. Jak ustalili Dariusz Jarosz i Maria Pasztor, za związki, przede wszystkim towarzyskie, z głównymi oskarżonymi w aferze mięsnej zostali wydaleni z PZPR m.in. jeden z sekretarzy Komitetu Warszawskiego PZPR i I sekretarz Komitetu Dzielnicowego Wola (D. Jarosz, M. Pasztor, Afera mięsna..., s. 286–287).

12 B. Seidler, Mięso i inne sprawy [w:] eadem, Ludzie i paragrafy, Kraków 1988, s. 41.

13 Autorka reportażu o warszawskiej aferze mięsnej wskazała następujący mechanizm działania: „Potem już nie było kopert, tylko lista płatników – kierowników sklepów. Każdego pierwszego zjawiały się na niej «ptaszki» i «fajki», że taki a taki już się «uiścił». Oczywiście lista zobowiązywała. Do zwiększonych przydziałów puli mięsnej” (ibidem, s. 29).

14 ANIK, Zespół Przemysłu Spożywczego NIK, 1411/19, Sprawozdanie pokontrolne dla dyrektora Zespołu Przemysłu Spożywczego NIK, 8 III 1966 r., b.p.

15 Na temat relacji między brudną wspólnotą a kapitałem społecznym zob. m.in. A. Kiersztyn, Granice brudnej wspólnoty [w:] Idee naukowe Adama Podgóreckiego, red. J. Kwaśniewski, J. Winczorek, Warszawa 2009, s. 179–202). Z kolei Andrzej Zybertowicz, rozwijając koncepcję, zwracał uwagę, iż „brudne wspólnoty” często przejmują rolę tzw. kontroli trzeciego stopnia – z jednej strony niszcząc społeczne i oficjalne/legalne instytucje kontroli, z drugiej – w przypadku ich braku lub permanentnej dysfunkcji – zastępując je (A. Zybertowicz, Kontrola społeczna trzeciego stopnia [w:] Idee naukowe..., s. 152–178).

16 M. Tymiński, Nomenklatura regionalna. Działanie systemu na poziomie lokalnym (1950–1970) [w:] PZPR jako machina władzy, red. K. Persak, D. Stola, Warszawa 2012, s. 118.

17 Przykładowo, w połowie lat sześćdziesiątych w Domu Kultury Kolejarza w Tarnowskich Górach stwierdzono prowadzenie księgowości na podstawie fikcyjnych rachunków, sfałszowanych przez pracowników domu kultury (AP Katowice, KW PZPR, 1793/12, Informacja o wynikach kontroli w Domu Kultury Kolejarza w Tarnowskich Górach, 1966 r., k. 56).

18 Autorzy książki o aferze mięsnej w Warszawie zwracają m.in. uwagę na fakt, że już od 1959 r. do różnych instytucji zaczęły napływać skargi i donosy sygnalizujące nieprawidłowości w przedsiębiorstwach Miejskiego Handlu Mięsem w Warszawie. Natomiast we wrześniu 1963 r. zgłosił się do Wojewódzkiej Komisji Kontroli Partyjnej PZPR robotnik z informacją o kradzieżach w Zakładach Mięsnych na Służewcu. Jak więc słusznie podsumowali autorzy: „Już w 1963 r. zarówno stołeczna MO, jak i władze organizacji partyjnej uzyskały informacje o nadużyciach w gospodarce mięsnej w Warszawie. Nie musiało to oznaczać, iż będą one przedmiotem dalszego postępowania śledczego i sądowego. To, że tak się stało, było bez wątpienia efektem decyzji podjętej przez najwyższe władze partyjne” (D. Jarosz, M. Pasztor, Afera mięsna..., s. 13–15).

19 Autor donosu – funkcjonariusz Biura do Spraw Zwalczania Przestępczości Gospodarczej KG MO z początku 1971 r. (pierwszy donos zachowany w aktach sprawy „Zalew” pochodził z sierpnia 1969 r.) – skierowanego do ministra spraw wewnętrznych przywoływał m.in. fakt, że znaczna część działań podejmowanych przez funkcjonariuszy Wydziału VII Biura ds. Zwalczania Przestępczości Gospodarczej (w tym jego naczelnika) bardziej dotyczyła ich prywatnych interesów aniżeli spraw służbowych. Wskazywał również na niejasności w dysponowaniu przez Wydział VII funduszem operacyjnym oraz lokalami konspiracyjnymi (K. Madej, Wszyscy byli przemytnikami. Obraz przestępczości przemytniczej i dewizowej w latach 1956–1970, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2008, nr 2, s. 135).

20 W grudniu 1970 r. na I sekretarza wybrano Edwarda Gierka, a w lutym 1971 r. ministrem spraw wewnętrznych został Franciszek Szlachcic.

21 Przykładem mogą być prowadzone w latach osiemdziesiątych procesy o nadużycia gospodarcze i korupcję takich prominentnych przedstawicieli ekipy gierkowskiej, jak minister budownictwa i materiałów budowlanych Adam Glazur oraz przewodniczący Komitetu ds. Radia i Telewizji Maciej Szczepański (szerzej na temat tych procesów zob. B. Seidler, Ty mnie, ja tobie oraz Równi i równiejsi [w:] eadem, Ludzie i paragrafy..., s. 380–393, 409–454).

22 Zob. eadem, Kolory i smaki przestępstwa [w:] eadem, Ludzie i paragrafy..., s. 322; na ten temat także: H. Kowalik, Afera z ambrozją, portal „Wprost. Reportaże sądowe”, 25 VIII 2014, http://reportaze‍-sadowe.wprost.pl/historia‍-prl/464579/Afera‍-z-ambrozja.html, 7 XI 2014).

23 Inna rzecz, że w trakcie postępowania sądowego zakwestionowano wiarygodność części ustaleń z tej kontroli, przede wszystkim dotyczących kwalifikacji prawnej zdarzeń: „Mimo iż radca prawny miał zawsze wątpliwości i nie wypowiadał się, że «Agros» wadliwie zagospodarowuje te towary, rewidentka F., od której cała afera się zaczęła, nie umiała wyjaśnić na rozprawie, dlaczego ta opinia nie została załączona do protokołu kontroli” (B. Seidler, Kolory i smaki..., s. 325).

24 Przykładowo zespół ekonomistów szacował, iż nielegalne dochody ludności (uwzględniające m.in. zyski z łapówek, kradzieży mienia społecznego i spekulacji) wyniosły ok. 21,5 mld zł, tj. ok. 8,3 proc. ówczesnego dochodu narodowego (J. Kochanowski, Szara strefa Października. „Notatka” o nielegalnych dochodach w Polsce 1956–1957, „Przegląd Historyczny” 2004, z. 1, s. 77–96). Problem „ciemnej liczby” nie zniknął zresztą w okresie późniejszym. W analizie sporządzonej przez Biuro do Walki z Przestępstwami Gospodarczymi KG MO na zlecenie Głównego Inspektoratu MSW w 1971 r. pisano m.in.: „Dokładne określenie liczbowych wskaźników przestępczości dewizowo‍-przemytniczej i zjawisk jej towarzyszących jest niemożliwe, ponieważ wkracza ono w teorię ciemnej liczby” (AIPN, MSW, 0810/4, Wnioski z analizy stanu zagrożenia przestępczością dewizowo‍-przemytniczą, 29 IX 1971 r., k. 164–165).

25 W istocie polegała ona na znacznej depenalizacji drobnych przestępstw (np. kradzieży mienia społecznego do 300 zł) i jednoczesnym zaostrzaniu represji karnej oraz skupieniu pracy wymiaru sprawiedliwości i aparatu represji (w tym pracy operacyjnej) na tzw. przestępstwach aferowych.

26 Jak zauważa badaczka Rasma Karklins: „Rozważając rzecz z dzisiejszego punktu widzenia, można uznać owe kampanie [przeciwko korupcji – K.M.], wraz z korupcją, za dwa istotne elementy komunistycznej spuścizny w krajach byłego bloku wschodniego. Napięcie między formalnym sprzeciwem wobec korupcji a jej nieformalnym tolerowaniem, wynikające z wewnętrznych sprzeczności nękających kontrolowane przez partie państwa komunistyczne oraz gospodarki nakazowe, naznaczało też reżimy w coraz większym stopniu oportunizmem i hipokryzją” (R. Karklins, Wszystkiemu winien system. Korupcja w krajach postkomunistycznych, przeł. S. Królak, Warszawa 2009, s. 137).

27 Zob. K. Madej, Droga na szubienicę, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2002, nr 2, s. 263–273.

28 Skądinąd za swoją humanitarną postawę prokurator generalny Andrzej Burda zapłacił utratą stanowiska (D. Jarosz, M. Pasztor, Afera mięsna..., s. 272).

29 Jedną z istotnych kwestii poruszanych na naradach przedstawicieli wymiaru sprawiedliwości oraz aparatu partyjnego była możliwość zastosowania trybu doraźnego, nieoczywistego w sprawach gospodarczych. Los oskarżonych w aferze mięsnej rozstrzygnął się prawdopodobnie na naradzie zorganizowanej we wrześniu 1964 r. przez Prokuraturę Generalną PRL pod auspicjami Wydziału Administracyjnego KC PZPR (AAN, KC PZPR, 1354/XIV-305, Pismo zastępcy Prokuratora Generalnego PRL Henryka Cieśluka do zastępcy kierownika Wydziału Administracyjnego KC PZPR, wrzesień 1964 r., k. 8–8a). Szerzej o sterowaniu wymiarem sprawiedliwości zob. także: D. Jarosz, M. Pasztor, Afera mięsna..., s. 248–285.

30 Szerzej o zmianie nastrojów społecznych wobec zastosowania kary śmierci w aferze mięsnej – od pewnej aprobaty na początku procesu po oburzenie po wydaniu wyroku – zob. D. Jarosz, M. Pasztor, Afera mięsna..., s. 332–338. Jerzy Kochanowski zwrócił uwagę na inny czynnik mogący wpływać na nastroje społeczne: „Wielka akcja przeciwko aferzystom mięsnym nie zapełniła sklepowych lad. «Stosunkowo dużo osób stwierdza – donoszono w lipcu 1964 r. z Warszawy – że mimo zamknięcia aferzystów nie odczuwa się poprawy zaopatrzenia w mięso»” (J. Kochanowski, Tylnymi drzwiami. „Czarny rynek” w Polsce 1944–1989, Warszawa 2010, s. 180).

31 T. Kozłowski, Polityczne sterowanie systemem wymiaru sprawiedliwości PRL po 1956 r. Casus funkcjonowania „zespołów” do spraw procesów politycznych w latach 1964–1982, „Dzieje Najnowsze” 2015, nr 4, s. 147–158.

32 W latach sześćdziesiątych znacząco wzrosła liczba tajnych współpracowników, zarówno w pionie do walki z przestępczością gospodarczą, jak i w pionie kryminalnym. Według danych i zestawień przygotowanych w Biurze do Walki z Przestępstwami Gospodarczymi KG MO oraz w Biurze „C” MSW: 1 I 1960 r. pion do walki z przestępstwami gospodarczymi dysponował 2678 TW, a 1 I 1971 r. – 9761 TW. To potrojenie osiągnięto mimo znacznej rotacji w ramach samej sieci (zob. K. Madej, Bezradność lub represja..., s. 156).

33 S. Jankowiak, New Reality – New Problems. Financial Crime in Greater Poland in the Years 1945–1970, „Studia Historiae Oeconomicae 2016, vol. 34, s. 112, https://www.degruyter.com/ view/j/sho.2016.34.issue-1/sho-2016-0007/sho-2016-0007.xml, 2 X 2017.

34 Afera ta polegała m.in. na dokonywaniu na masową skalę przemytu przez funkcjonariuszy Departamentu II MSW oraz z ich inspiracji, a także na prowadzeniu na terenie kraju m.in. skupu zagranicznej waluty w formie zabronionej przez ówczesne prawo przy wykorzystaniu sieci tajnych współpracowników departamentu. Działalność tej „brudnej wspólnoty” rozpoczęła się na początku lat sześćdziesiątych XX w., a skończyła się w 1970 r. ujawnieniem nadużyć głównie o charakterze przemytniczym. Ułatwieniem w prowadzeniu przestępczego procederu był fakt, iż Departament II MSW miał w swoich zadaniach także zwalczanie przemytu i de facto kontrolował działania pionu MO odpowiedzialnego m.in. za zwalczanie przestępczości przemytniczej (szerzej na ten temat zob. K. Madej, Wszyscy byli przemytnikami..., s. 121–141).

35 Tę ewolucję zachowań konsumpcyjnych dobrze oddaje anegdota o tym, jak premier Cyrankiewicz spożywał w rezydencji w Łańsku kolację i został poinformowany o przyjeździe I sekretarza Gomułki. Wówczas kawior i łosoś zostały zastąpione m.in. dżemem i białym serem (P. Gajdziński, Gierek..., s. 33–34).

36 Takie zachowania stwierdzono w jednej ze spółdzielni rolniczych w Radomskiem. Jak zwraca uwagę Andrzej Chwalba, ostentacyjne pijaństwo czy hazard występowały też wśród części skorumpowanych elit urzędniczych Rosji w drugiej połowie XIX w. i trudno je postrzegać inaczej niż jako pewien model zachowań (A. Chwalba, Imperium korupcji. Korupcja w Rosji i Królestwie Polskim w latach 1861–1917, Warszawa 2001, s. 211–214).

37 Zob. K. Madej, Siermiężna i dolarowa..., s. 268–275.

38 W latach 1970–1980 o 50 proc. wzrosła liczba zatrudnionych w sektorze prywatnym z 266 tys. do 374 tys. (P. Gliński, Fucha, układy, praca na lewo [w:] Praca i uczciwość, red. A. Pawełczyńska, Warszawa 1992, s. 106).

39 APW Otwock, KW PZPR, Pismo sekretarza KW PZPR, przewodniczącego Zespołu ds. Bezpieczeństwa, do prezydenta m.st. Warszawy, 28 V 1974 r., k. 10–12.

40 D. Jarosz, M. Pasztor, Afera mięsna..., s. 326–331.

41 R. Karklins, Wszystkiemu winien system..., s. 133.

Adam Chmielecki

Centrale handlu zagranicznego jako pole przestępczości zorganizowanej z udziałem funkcjonariuszy tajnych służb PRL w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX wieku. Zarys problematyki badawczej

Działalność central handlu zagranicznego w okresie Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej nie spotkała się do tej pory z szerszym zainteresowaniem badaczy dziejów najnowszych. Jest to zaskakujące, jako że na ten temat można spojrzeć w różnych ujęciach – ekonomicznym, gospodarczym, historycznym, politologicznym, socjologicznym czy studiów z zakresu bezpieczeństwa narodowego.

W związku z tym nie powstała dotychczas monograficzna literatura przedmiotu. Istnieją prace, które częściowo i przyczynkarsko opisują działalność central handlu zagranicznego w wątkach stanowiących tło dla ich głównego przedmiotu. Warto zwrócić uwagę przede wszystkim na pionierskie prace Jadwigi Staniszkis1 i Andrzeja Zybertowicza, inicjatora nurtu określanego przez samego badacza jako zakulisowe studia społeczne2. W tym samym gronie sytuują się również opublikowane wyniki badań z zakresu nauk socjologicznych prowadzonych przez Radosława Sojaka i Daniela Wicentego3 oraz pionierska na swoim polu publikacja Sławomira Cenckiewicza poświęcona działalności wywiadu wojskowego w PRL, która także dotyka zaangażowania funkcjonariuszy tajnych służb Polski Ludowej w przedsięwzięcia o charakterze gospodarczym i przestępczym4. Podobną wartość posiada tekst Mirosława Sikory rozpatrujący ten sam problem w odniesieniu do tajnych służb cywilnych PRL5. Unikatowe znaczenie należy przypisać pracy Zbigniewa Siemiątkowskiego6, ponieważ przedstawia ona punkt widzenia drugiej strony – reprezentanta systemu władzy i tajnych służb w okresie PRL. Publikacją, która nie ma charakteru naukowego, ale zawiera spory materiał informacyjny dotyczący działalności central handlu zagranicznego, szczególnie w drugiej połowie lat osiemdziesiątych XX w., jest sprawozdanie z likwidacji majątku byłej Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej7.

Za satysfakcjonujący w kwestii funkcjonowania central handlu zagranicznego nie można uznać również stanu źródeł innych niż naukowe. Podobnie jak w przypadku publikacji naukowych brakuje opracowań całościowych, a badacze muszą opierać się na pozycjach, które koncentrując się na innych obszarach, jedynie przy okazji poruszają wątki związane z działalnością CHZ. W tym kontekście spośród opracowań popularnonaukowych należy wskazać te autorstwa Mirosława Dakowskiego i Jerzego Przystawy8, a wśród literatury wspomnieniowej – książki Kryspina Kulmatyckiego9, Adama S. Martowskiego10, Władysława Wyróda11 i Mariana Zacharskiego12. Wszyscy oni w różny sposób zajmowali się obszarem handlu zagranicznego PRL z ramienia komunistycznych służb13. Z kolei spośród rozproszonych publikacji publicystycznych i popularnych podejmujących temat CHZ należy wymienić artykuły Marii Argus14, Piotra Bączka15, Sławomira Cenckiewicza i Adama Chmieleckiego16.

W przypadku źródeł archiwalnych nie jest znana badaczom szersza dokumentacja wytworzona przez aparat represji PRL, związana bezpośrednio z działalnością central handlu zagranicznego (np. instrukcje pracy operacyjnej). Z tego powodu w badaniach zainteresowania tajnych służb PRL centralami handlu zagranicznego dominuje perspektywa studiów przypadku poszczególnych central, dodatkowo ograniczona do pewnego stopnia do działalności ulokowanych w tych podmiotach osobowych źródeł informacji służb PRL. Zachowała się bowiem część tzw. spraw obiektowych prowadzonych na poszczególne centrale oraz materiały związane z aktywnością ulokowanych w nich źródeł osobowych. Należy stwierdzić, że taka baza źródłowa umożliwia podjęcie próby przeanalizowania tytułowego problemu badawczego.

Bez wątpienia najlepiej znana opinii publicznej pozostaje działalność Funduszu Obsługi Zadłużenia Zagranicznego. Opisuje ją spora część przywołanych na wstępie publikacji. Źródła związane z badaniem FOZZ umożliwiają także rozpoznanie celów, jakie stawiały sobie tajne służby PRL w odniesieniu do działalności central handlu zagranicznego. Są to: akta z kontroli FOZZ w latach 1989–1990 znajdujące się w archiwum Najwyższej Izby Kontroli17 oraz wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie w sprawie FOZZ wraz z uzasadnieniem z 29 marca 2005 r.18 Należy zakładać, że w najbliższym czasie liczba źródeł – a tym samym możliwości badawcze – wzrosną znacznie, m.in. w związku z uwolnieniem tzw. zbioru zastrzeżonego IPN19.

Wszystkie wymienione źródła w różnym stopniu dotyczą sieci powiązań między środowiskami polityki, gospodarki i służb specjalnych w okresie PRL oraz wpływu tych powiązań na przebieg transformacji ustrojowej i gospodarczej PRL oraz udziału w tym procesie tajnych służb cywilnych i wojskowych. Jedno z pól, na których owe powiązania były wyjątkowo silne i często skutkowały działaniami o charakterze przestępczym, stanowiło właśnie funkcjonowanie central handlu zagranicznego.

W tym kontekście zostały osadzone badania, których wyniki przedstawiono w niniejszym artykule. Celem publikacji jest prezentacja zainteresowania funkcjonariuszy tajnych służb PRL (MSW oraz Zarządu II Sztabu Generalnego Wojska Polskiego) działalnością central handlu zagranicznego w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX w., w tym odpowiedź na pytania: czy i jakie sprawy operacyjne prowadziły tajne służby PRL wobec central handlu zagranicznego; czy i w jaki sposób tajne służby PRL wykorzystywały CHZ do swojej działalności; czy zainteresowanie tajnych służb PRL centralami skutkowało działaniami o charakterze przestępczym. Należy podkreślić, że zarówno stan bazy źródłowej, jak i zakres dotychczasowych badań nad tytułowym problemem nie pozwalają sformułować przesądzających wniosków. Możliwe jest natomiast zarysowanie problematyki oraz częściowych konkluzji opartych na znanych badaczom studiach przypadku.

Centrale handlu zagranicznego – perspektywa gospodarcza

Centrale handlu zagranicznego, nazywane też Przedsiębiorstwami Handlu Zagranicznego, Centralami Importowo‍-Eksportowymi lub Biurami Handlu Zagranicznego (stąd akronimy w nazwach przedsiębiorstw z tej grupy, które pozwalają na ich szybką identyfikację: CHZ, PHZ, CIE, BHZ), były jednym z najważniejszych elementów organizacji handlu zagranicznego jako tej gałęzi gospodarki Polski Ludowej, na którą monopol posiadało państwo. Ten obszar, tak jak większość instytucji w PRL, zorganizowany był na wzór sowiecki (w ZSRS również istniały centrale handlu zagranicznego). W pierwszym okresie po II wojnie światowej, już od lat czterdziestych, podmioty te miały służyć głównie do wymiany handlowej w obrębie bloku wschodniego, by w jeszcze większym stopniu wiązać Związek Sowiecki z państwami satelickimi.

Rozwój kontaktów handlowych z państwami kapitalistycznymi zintensyfikował się na początku lat siedemdziesiątych XX w. W latach siedemdziesiątych zmieniła się również struktura handlu zagranicznego PRL. Zmalała rola importu, wzrosło natomiast znaczenie eksportu. Zintensyfikował się proces tworzenia zagranicznych przedstawicielstw handlowych, udziału central w targach itp. Stwarzało to nowe możliwości pracy operacyjnej ulokowanym w CHZ agentom i funkcjonariuszom tajnych służb PRL, co w konsekwencji – jak to zostanie przedstawione dalej – skutkowało większym zainteresowaniem aparatu represji PRL działalnością CHZ. Stąd właśnie lata siedemdziesiąte XX w. wyznaczają cezurę początkową interesujących nas badań.

Chociaż w zaangażowaniu tajnych służb PRL w działalność CHZ w kontekście przebiegu transformacji PRL kluczowe są lata osiemdziesiąte XX w., a zwłaszcza ich druga połowa, ówczesna struktura powiązań oraz pewien model gospodarczy i polityczny, ale też dotyczący działalności operacyjnej służb, ukształtował się właśnie w dekadzie wcześniejszej.

Państwowy monopol w obszarze handlu zagranicznego realizował się poprzez Ministerstwo Handlu Zagranicznego20, centralne handlu zagranicznego były natomiast obowiązkowymi pośrednikami dla wszystkich innych podmiotów gospodarczych zainteresowanych eksportem lub importem. Pierwsza centrala – „Varimex” – powstała w 1945 r. i odgrywała rolę swoistego przedsiębiorstwa‍-matki dla kolejnych central. Od lat pięćdziesiątych XX w. istniało 30–40 dużych central handlu zagranicznego, z których każda posiadała monopol na jedną lub kilka branż gospodarki. Centrale obsługiwały również inwestycje zagraniczne prowadzone przez reprezentowane przez nie przedsiębiorstwa (np. budowlane), głównie w krajach rozwijających się Afryki Północnej i Azji. Należy podkreślić, że centrale posiadały uprzywilejowaną pozycję wobec współpracujących z nimi przedsiębiorstw produkcyjnych. To CHZ kontrolowały handel, akwizycję, relacje z klientami, rozliczenia, były dysponentami dewiz itd.

Największe i najważniejszego centralne handlu zagranicznego w PRL to „Animex” (działająca w szeroko rozumianej branży artykułów pochodzenia zwierzęcego), „Budimex” (usługi budowlane), „Ciech” (przemysł chemiczny), „Centromor” (przemysł okrętowy), „Hortex” (przemysł przetwórczy), „Impexmetal” (przemysł metalurgiczny), „Metalexport” (eksporter maszyn, narzędzi, linii technologicznych i tzw. kompletnych obiektów przemysłowych), „Navimor” (przemysł okrętowy, głównie w segmencie remontowym), „Paged” (przemysł drzewny), „Polimex‍-Cekop” (budownictwo przemysłowe), „Rolimpex” (przetwórstwo, rolnictwo), „Polservice” (przedsiębiorstwo zajmujące się eksportem usług technicznych oraz pośredniczące w wyjazdach polskich specjalistów za granicę), „Cenzin” (handel uzbrojeniem), „Universal” (sprzęt elektroniczny, sportowy, AGD), „Stalexport” (przemysł hutniczy), „Textilimex” (przemysł tekstylny). Specyficzną formę central handlu zagranicznego stanowiły tzw. przedsiębiorstwa eksportu wewnętrznego: „Pewex” i „Baltona” (prowadziły działalność na terenie PRL i umożliwiały zakup trudno dostępnych dóbr produkcji zagranicznej bądź krajowej za tzw. waluty wymienialne).

Poza systemem handlu poprzez CHZ istniała możliwość przyznania przez MHZ koncesji na eksport lub – rzadziej – import towarów bezpośrednio dla danego przedsiębiorstwa, które tworzyło w takim przypadku wewnętrzny dział handlu zagranicznego. Takie przedsiębiorstwa nazywano nieoficjalnie „klubem eksporterów”. Zdarzały się okresy, w których koncesji eksportowych lub importowych wydano jednocześnie czterysta, nawet wówczas nie zmieniało to jednak równowagi w całym systemie i dominującej, monopolistycznej pozycji central handlu zagranicznego. Poza tym w interesującym nas kontekście możliwości pracy operacyjnej dla funkcjonariuszy tajnych służb PRL centrale posiadały dużo większy potencjał, m.in. z tego powodu, że dawały wieloletnią gwarancję działalności poza granicami Polski.

Zainteresowanie tajnych służb PRL centralami handlu zagranicznego – ujęcie ogólne

Z punktu widzenia aparatu represji PRL centrale posiadały infrastrukturę – przedstawicielstwa zagraniczne, spółki zależne i kooperujące, możliwość udziału w targach międzynarodowych – która sprawiała, że uważano je za jeden ze strategicznych instrumentów pozostających w zainteresowaniu tajnych służb. Warto zwrócić uwagę, że tak wyjątkowa pozycja central handlu zagranicznego nie występowała już w ujęciu stricte gospodarczym. W takiej perspektywie strategiczna rola dysponenta handlu zagranicznego (przydziału dewiz oraz ukierunkowania współpracy i produkcji na poszczególne branże) należała do Komitetu (Komisji) Planowania Centralnego przy Radzie Ministrów oraz do MHZ, a CHZ były jedynie wykonawcami planu centralnego.

W kontekście przestępczej działalności wyrosłej na polu funkcjonowania central handlu zagranicznego należy podkreślić, że nie były one efektywnym narzędziem prowadzenia handlu zagranicznego. Owszem, w historii PRL zdarzały się lata, w których udało się wypracować nadwyżkę bilansu handlowego, a tempo eksportu było wyższe niż wzrost PKB, a zatem handel zagraniczny spełniał w gospodarce swoją prorozwojową funkcję. Jednak w perspektywie długofalowej ten monopolistyczny system – jak każdy monopol – generował negatywne skutki, przede wszystkim ujemny bilans handlowy, który stał się m.in. jedną z przyczyn narastającego zadłużenia zagranicznego PRL. W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX w. był to przyrost już w tempie lawinowym. Ponadto struktura handlu zagranicznego utrwalała surowcowy charakter polskiej gospodarki21.

Na tym tle funkcjonowanie central było polem „zwykłej” przestępczości gospodarczej, w tym także działalności zorganizowanych grup przestępczych. W przypadku natrafienia na ślad takich przestępstw organy PRL (prokuratura, służby z MSW) wszczynały postępowania wyjaśniające lub dochodzeniowo‍-śledcze albo zakładały sprawy operacyjne. Można wyróżnić kilka grup zarzutów związanych z potencjalną lub faktyczną działalnością przestępczą (z zakresu przestępczości gospodarczej), które pociągały za sobą zainteresowanie aparatu represji PRL. Były to m.in. nieprawidłowości w funkcjonowaniu gospodarki narodowej; nieprawidłowości w sferze wymiany handlowej, finansowej i kooperacji z zagranicą; nieprawidłowości w sferze kontaktów z krajami kapitalistycznymi; niekorzystne transakcje w dziedzinie transportu.

Przewodnik spraw obiektowo‍-zagadnieniowych Służby Bezpieczeństwa i Milicji Obywatelskiej znajdujących się w archiwach Wydziału II Biura „C” MSW z 1987 r. wymienia następujące centrale handlu zagranicznego pozostające pod kontrolą operacyjną MSW do 1974 r. (przewodnik dotyczy spraw złożonych w tym właśnie roku do archiwum MSW): „Ciech”, „Elektrim”, „Impexmetal”, „Metalexport”, „Minex”, „Paged”, „Polimex‍-Cekop”, „Universal”, „Varimex”22. Podobne działania, zgodnie z przywołanym dokumentem, SB i MO prowadziły również wobec takich podmiotów związanych z handlem zagranicznym, jak „Poliglob” (przedsiębiorstwo pośredniczące w działalności zagranicznych firm na terenie PRL) czy Polska Izba Handlu Zagranicznego.

Analogiczne działania resort prowadził także po 1974 r. Z tego okresu można wymienić sprawy operacyjne założone w związku z działalnością central handlu zagranicznego, takie jak: SOS „Urlop” (prowadzona w latach 1982–1986) dotycząca kontraktów zagranicznych zawartych przez PHZ „Polcoop” (zakup 1000 ton masła z Norwegii); SOS „Unitra” (1985–1990) wyrosła ze SOS „Ren”, prowadzonej przez Wydział Śledczy SUSW, dotycząca niekorzystnego kontraktu z firmą „Graf Strachwizt”, która miała wyłączność na sprzedaż sprzętu elektronicznego „Unitry” na terenie RFN i doprowadziła do straty finansowej w wysokości 4,6 mln DM; SOR „Londyn” (1986–1990) dotycząca kontraktu eksportowego „Unitry” z walijską firmą „Dragon Power” na dwie linie technologiczne do produkcji żarówek; SOS „Zapobiegliwi” (1974–1977) dotycząca Zakładów Mechanicznych „Ursus” i nieprawidłowości w wymianie naukowo‍-technologicznej przy wdrażaniu licencji w przemyśle maszynowym (licencja od firmy Massey‍-Fergusson na znane modele ciągników rolniczych); SO „Szyb” (1973–1974) dotycząca CHZ „Kopex” i budowy szybu górniczego „Bismarck” w RFN; sprawa dochodzeniowo‍-śledcza (1977–1978) na obiekty PHZ „Stalexport”, sprowadzającego niewłaściwą stal zbrojeniową.

Wspomniano już o nikłej bazie źródłowej dotyczącej instrukcji operacyjnych tajnych służb PRL w odniesieniu do handlu zagranicznego. Jednym z nielicznych znanych dokumentów o takim charakterze jest Krajowa Baza Instytucjonalna Działań Operacyjnych Wydziału VIII Departamentu I MSW23, która wymienia 22 podmioty pozostające w zainteresowaniu operacyjnym tej komórki MSW. Wśród nich znalazło się osiem instytucji działających w obszarze handlu zagranicznego: Komisja Planowania przy Radzie Ministrów (Zespół Handlu Zagranicznego), Ministerstwo Handlu Zagranicznego i Gospodarki Morskiej, Bank Handlowy, Polska Izba Handlu Zagranicznego, Szkoła Główna Planowania i Statystyki, Uniwersytet Gdański, Uniwersytet Łódzki i Uniwersytet Warszawski24. Warto zwrócić uwagę, że spośród szkół wyższych w zainteresowaniu Wydziału VIII Departamentu I MSW znalazły się tylko uczelnie posiadające katedry czy wydziały handlu zagranicznego. Można zatem przyjąć, że ten obszar stanowił szczególne, chociaż nie najważniejsze, pole działalności tej komórki MSW.

Wydział VIII Departamentu I MSW zajmował się operacyjnie Europejską Wspólnotą Gospodarczą oraz zagranicznymi instytucjami finansowymi, w tym bankami. Do jego zadań należało m.in. rozpoznawanie problemów związanych z zadłużeniem zagranicznym PRL. Pracownicy handlu zagranicznego mogli być użyteczni w prowadzeniu takich działań, ponieważ posiadali naturalne możliwości utrzymywania kontaktów z interesującymi wywiad cudzoziemcami. Przebywając za granicą, mogli również rozpoznawać wskazane zagadnienia, np. działalność wybranych instytucji finansowych. Część z nich mogła pełnić funkcję ekspertów lub konsultantów, którzy pomagali Wydziałowi VIII w dokonywaniu oceny zdobywanych materiałów. Innymi słowy, w zależności od charakteru danej sprawy pracownicy szeroko rozumianego handlu zagranicznego mogli stanowić zarówno przedmiot (cel), jak i narzędzie działalności wywiadu PRL.

W powyższym zestawieniu Wydziału VIII Departamentu I MSW brakuje central handlu zagranicznego, pozostawały one jednak w naturalnym zainteresowaniu służb specjalnych PRL, tworząc środowisko i szerokie instrumentarium do operacji służb z innymi instytucjami działającymi na pograniczu gospodarki PRL i gospodarek kapitalistycznych, takimi jak: Ministerstwo Finansów, Ministerstwo Handlu Zagranicznego, Bank Handlowy, Narodowy Bank Polski, spółki polonijne25, biura radców handlowych przy ambasadach PRL. W latach siedemdziesiątych funkcjonowało już hermetyczne środowisko absolwentów kierunków ekonomicznych, głównie Szkoły Głównej Planowania i Statystyki, ale także wydziałów handlu zagranicznego na innych uniwersytetach, których kariera przebiegała między tymi instytucjami. Dzięki posiadanym kompetencjom (znajomość języków obcych i funkcjonowania gospodarek wolnorynkowych, wypracowane kontakty itp.) i uprzywilejowanej pozycji zawodowej środowisko to stało się swoistą kastą w strukturach władzy PRL, stanowiąc m.in. naturalną bazę typowniczo‍-werbunkową dla cywilnych i wojskowych służb bezpieczeństwa PRL.

Większość osób należących do owej kasty pierwszą pracę podejmowała w centralach handlu zagranicznego i – najczęściej – już na tym etapie następował werbunek. Współpracę kontynuowano w kolejnych miejscach pracy, ewentualnie osobowe źródło informacji przekazywano na kontakt innej służby. Właśnie m.in. z powodu potencjału przyszłych karier swoich pracowników centrale handlu zagranicznego należały do tzw. obiektów wywiadowczego zainteresowania, w których umiejscawiano najcenniejszą sieć agenturalną.

Kolejnym powodem zainteresowania tajnych służb PRL – przede wszystkim wywiadu, czyli Departamentu I MSW – działalnością CHZ była struktura handlu zagranicznego, która pokrywała się z kierunkami zainteresowań wywiadu PRL. Jak to już zaznaczono, od początku lat siedemdziesiątych XX w. ciężar handlu zagranicznego przeniósł się z państw tzw. I obszaru (państwa członkowskie Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej: ZSRS, Czechosłowacja, NRD, Węgry, Rumunia, Bułgaria) na kraje zaliczane do II obszaru (państwa kapitalistyczne: RFN, Wielka Brytania, Francja, Włochy, Austria, Holandia) i III obszaru (państwa rozwijające się).

W związku z tym najważniejsze kierunki zainteresowania operacyjnego centralami handlu zagranicznego przez tajne służby PRL to: ochrona kontrwywiadowcza, ochrona interesów gospodarczych PRL, kontrola działalności antypaństwowej pracowników CHZ, typowanie i werbowanie osobowych źródeł informacji, plasowanie kurierów i łączników, działalność funkcjonariuszy „pod przykryciem”, zakup materiałów objętych embargiem, obsługa „nieoficjalnych” elementów programów licencyjnych, dostęp do „pozabudżetowych środków” na działalność operacyjną (tzw. czarne pieniądze CHZ – szacuje się, że w 1989 r. było to 5 mld dolarów)26.

O ile oszacowanie skali umieszczania kadrowych funkcjonariuszy tajnych służb cywilnych i wojskowych PRL w centralach handlu zagranicznego, podobnie jak w przypadku pozostałych instytucji życia gospodarczego, na obecnym etapie badań nie jest możliwe, o tyle można określić nasycenie central agenturą służb MSW i Zarządu II Sztabu Generalnego LWP. Na podstawie analizy dokumentów z przebadanych spraw obiektowych założonych na poszczególne CHZ przyjmuje się, że stopień takiej infiltracji wynosił 10–15 proc. Przykładowo, w 1989 r. Zarząd II Sztabu Generalnego posiadał 472 osobowe źródła informacji w ponad trzydziestu CHZ27.

Na podstawie analizy porównawczej znanych przypadków osobowych źródeł informacji ulokowanych w podmiotach działających w obszarze handlu zagranicznego można zauważyć prawidłowość, którą uwiarygodnia również przytoczona wyżej Krajowa Baza Instytucjonalna Działań Operacyjnych Wydziału VIII Departamentu I MSW. Osobowe źródła informacji w pionach handlowych ambasad PRL, bankach (głównie Banku Handlowym), przedstawicielstwach polskich przedsiębiorstw na Zachodzie i Ministerstwie Handlu Zagranicznego prowadzone były przeważnie przez Departament I MSW (zwłaszcza przywoływany już Wydział VIII „ekonomiczny”), a ich działania dotyczyły wywiadu gospodarczego, politycznego i wojskowego (Wspólnoty Europejskie, NATO) oraz, oczywiście, inwigilacji współpracowników. Pracowników central handlu zagranicznego werbował natomiast częściej Departament II (współpraca związana z kontrwywiadem)28 i Departament III, zwłaszcza wyodrębniony z niego pod koniec lat siedemdziesiątych Departament III „A”, przeznaczony do kontroli operacyjnej przemysłu lekkiego, ciężkiego i handlu zagranicznego, oraz wchodzące w ich struktury Wydziały III, III „A” i V-1 KS MO/SUSW. W tym ostatnim przypadku wynikało to głównie z ulokowania w stolicy siedzib większości central handlu zagranicznego.

W latach osiemdziesiątych, w związku z przekształceniem w 1981 r. pionu III „A” MSW w Departament V MSW, ten właśnie departament (szczególnie jego Wydział VI) stał się osią współpracy z agenturą ulokowaną w centralach handlu zagranicznego29. Współpracowników we wszystkich wyżej wymienionych podmiotach posiadał także Zarząd II Sztabu Generalnego. Znaczący wzrost liczby osobowych źródeł informacji we wszystkich instytucjach związanych z międzynarodową współpracą gospodarczą zauważamy od początku lat osiemdziesiątych XX w.

Pośrednim dowodem wskazującym na duże zaangażowanie agentów i funkcjonariuszy tajnych służb, zwłaszcza wojskowych, w działalność CHZ może być fakt, że w zaskakująco wielu kwestionariuszach osobowych pracowników central znajdujemy tak nietypowe dla przedstawicieli zawodów gospodarczych wyróżnienia „Za zasługi dla obronności kraju”, sugerujące wykonywanie przez nich zadań zleconych przez odpowiedzialne ze tę sferę organy i służby państwa30.

W powyższym kontekście ważne uzupełnienie stanowi opinia Zbigniewa Siemiątkowskiego, w okresie PRL polityka PZPR, po 1989 r. m.in. ministra koordynatora służb specjalnych i ostatniego szefa Urzędu Ochrony Państwa, który tak pisał o odchodzeniu ze służby funkcjonariuszy wywiadu PRL w drugiej połowie lat osiemdziesiątych: „Reakcją było wystąpienie tendencji do odchodzenia ze służby, zwłaszcza starszych oficerów, do MSZ, MHZ, central handlu zagranicznego czy też wręcz do spółek polonijnych. W tym wypadku procentowały kontakty, jakie oficerowie nawiązali podczas służby. [...] Oficerowie wywiadu naukowo‍-technicznego mieli najlepsze kontakty z uwłaszczającą się w tamtym czasie nomenklaturą z central handlu zagranicznego”31.

Ten sam autor potwierdza funkcjonowanie – nie oceniając jednak skali zjawiska – w centralach handlu zagranicznego zakonspirowanych funkcjonariuszy resortu MSW: „[W latach sześćdziesiątych] wywiad naukowo‍-technologiczny stał się oczkiem w głowie kierownictwa partii i rządu [...]. Został on znacznie wzmocniony kadrowo, rozbudowie uległa «druga linia» składająca się z najbardziej zakonspirowanej części kadry zatrudnionej w resortach gospodarczych, centralach handlu zagranicznego, instytucjach współpracujących z zagranicą. Ludzie ci nigdy nie przychodzili na Rakowiecką, byli znani tylko wąskiemu kierownictwu Departamentu I [MSW] i to zwykle pod pseudonimami”32.

Podobnie opisywała uwłaszczanie się komunistycznej nomenklatury na majątku „gospodarki uspołecznionej” Jadwiga Staniszkis: „I tu, «pionierami» byli głównie funkcjonariusze służb specjalnych. To oni bowiem działali w centralach handlu zagranicznego, kluczowych bankach o zasięgu międzynarodowym czy we «frontowych» firmach wywiadu prowadzonych na Zachodzie”33.

Konkretne egzemplifikacje opisanych wyżej mechanizmów przynosi wspomniana na wstępie pionierska praca Sławomira Cenckiewicza dotycząca działalności wywiadu wojskowego PRL. Z badań tego autora wynika przykładowo, że w 1981 r. Oddział X Zarządu II Sztabu Generalnego umieścił 8 oficerów pod przykryciem (OPP) w różnych instytucjach krajowych, w tym centralach handlu zagranicznego „Agromet”, „Polmot” i „Remex”34. Z kolei w 1982 r. dokonano przeglądu OPP i współpracowników ulokowanych w MHZ i CHZ. Wśród 55 wymienionych współpracowników znaleźli się zatrudnieni m.in. w centralach handlu zagranicznego Zdzisław Brylski („Animex”), Józef Ćwiek („Unitex”), Marek Grabowski („Varimex”), Michał Jadach i Julian Nowacki („Elektrim”), Michał Onacik („Metalexport”), Stanisław Smysło („Polmot”), Edward Wojtulewicz („Impexmetal”) i Jan Żurada („Węglokoks”)35.

Z przywołanej przez Cenckiewicza relacji Grzegorza Żemka – postaci symbolicznej i dla problematyki zaangażowania służb wojskowych PRL w działalność central handlu zagranicznego reprezentatywnej (m.in. pracownika CHZ „Metronex”, współpracownika Zarządu II Sztabu Generalnego o pseudonimie „Dik” oraz dyrektora generalnego FOZZ) – wynika, że stosunek potencjałów służb cywilnych i wojskowych w centralach handlu zagranicznego wynosił na ogół 2 do 1 na korzyść „cywilów”: „Każdy z dyrektorów [CHZ] albo jest «cywilem» na czele, albo jest «wojskowym» na czele. Tak jak Wojtulewicz z «Impexmetalu» jest na czele, ale ma i cywilów z boku i jeszcze drugiego wojskowego”36.

Relacja Żemka, którego trzeba uznać za źródło posiadające informacje z pierwszej ręki, jest ważna także z innego powodu. Wskazuje nie tylko na „ilość”, ale także „jakość” (najwyższy szczebel w strukturach CHZ) zaangażowania funkcjonariuszy tajnych służb PRL w centralach handlu zagranicznego. Jak podkreśla autor Długiego ramienia Moskwy, „wywiadowcy [służb cywilnych i wojskowych PRL] mieli ku temu podstawę (dobrą «legendę») w postaci wytycznych i normatywów kierownictwa Zarządu II, które zwłaszcza w czasach kryzysu, oszczędności budżetowych i kurczącego się funduszu operacyjnego zalecało «prowadzenie działalności finansowej i gospodarczej» z wykorzystaniem Central Handlu Zagranicznego i firm polonijnych”37.

Najgłośniejszy przypadek zaangażowania funkcjonariuszy służb cywilnych PRL w działalność central handlu zagranicznego dotyczy Mariana Zacharskiego, oficera Departamentu I MSW, a po 1989 r. generała Urzędu Ochrony Państwa. Zacharski od września 1973 r. pracował „pod przykryciem” w PHZ „Metalexport”, a od 1975 r. w amerykańskim przedstawicielstwie tej centrali „Polamco” (Polish American Machinery Corporation). W latach 1977–1981 pozyskał do współpracy Williama Bella, kierownika projektu Radar Systems Group w Hughes Aircraft Corporation. W ten sposób zdobył tajne materiały przemysłu obronnego USA (dotyczące m.in. samolotów F-16 i F-18, rakiet typu Hawk i Roland oraz systemu Patriot). Po wymianie szpiegów w 1985 r. objął stanowisko dyrektora w centrali „Pewex”38.

Co ciekawe, w tym samym „Metalexporcie” pracował Leszek Chróst, którego do współpracy (prawdopodobnie trwającej w latach 1964–1979) zwerbowała amerykańska Centralna Agencja Wywiadowcza (Central Intelligence Agency, CIA). Ten przypadek potwierdza tylko, że CHZ były atrakcyjnym polem penetracji i gry przez służby wywiadowcze różnych państw.

Sprawa Zacharskiego jest dobrą egzemplifikacją całego systemu pracy operacyjnej funkcjonariuszy SB na etatach niejawnych zatrudnionych w CHZ, w tym na tzw. II linii, czyli pracujących na stałe poza centralą resortu. W większości przypadków, jak przedstawił to bardzo dobrze Witold Bagieński, wykonywali oni zadania właśnie na rzecz wywiadu naukowo‍-technicznego i ekonomicznego, a ich oficjalne stanowiska pracy w obszarze handlu zagranicznego stanowiły dobre „przykrycie” dla działalności „resortowej”39.

Studium przypadku: Fundusz Obsługi Zadłużenia Zagranicznego jako pole działania funkcjonariuszy tajnych służb PRL przy wykorzystaniu środków central handlu zagranicznego

Aby zobrazować mechanizmy zorganizowanej działalności przestępczej prowadzonej przez funkcjonariuszy aparatu represji PRL w centralach handlu zagranicznego i poprzez nie, warto przyjrzeć się bliżej przywołanemu już najgłośniejszemu przypadkowi działalności Funduszu Obsługi Zadłużenia Zagranicznego. Powstał on w 1989 r. i miał zajmować się „obsługą” zadłużenia zagranicznego PRL – m.in. wykupem polskiego długu i gromadzeniem środków na ten cel40. Dyrektorem generalnym FOZZ był Grzegorz Żemek, tajny współpracownik Zarządu II Sztabu Generalnego ps. „Dik”, pozyskany do współpracy w 1972 r. jako handlowiec w centrali handlu zagranicznego „Metronex”. Żemek przez całą karierę – jednocześnie współpracę z wojskowymi służbami specjalnymi PRL – utrzymywał ścisłe związki z działalnością central handlu zagranicznego. Od 1976 r. jako zastępca attaché handlowego w Ambasadzie PRL w Belgii nadzorował polskie CHZ działające w tym kraju. Później, w pierwszej połowie lat osiemdziesiątych, przebywał we Francji jako pracownik CHZ „Polimex‍-Cekop”.

Kluczową rolę w aferze FOZZ odegrało również PHZ „Universal” i jego prezes Dariusz Przywieczerski. „Universal” był jedną z największych central handlu zagranicznego działającą w wielu branżach. Współpracował w zakresie eksportu z 9 resortami, 30 zjednoczeniami i ponad 200 zakładami przemysłu kluczowego, spółdzielczego i terenowego, w imporcie zaś z 28 resortami i jednostkami gospodarczymi. Przywieczerski, podobnie jak Żemek absolwent SGPiS, karierę zawodową rozpoczął w CHZ „Paged”. Od 1990 r. pełnił funkcję prezesa CHZ „Universal”. W dokumentach SB występuje jako tajny współpracownik „Grabiński”, rejestrowany w latach 1987–1989 przez Wydział I Departamentu II MSW.

Przykład PHZ „Universal” dobrze obrazuje stopniową zmianę charakteru działalności wielu central w okresie od lat siedemdziesiątych do osiemdziesiątych XX w. Przedsiębiorstwa te w coraz mniejszym stopniu skupiały się na handlu „realnymi” towarami, a w coraz większym na transakcjach kapitałowych, „zróżnicowanych formach i technikach finansowych”. Wydaje się, że inspiracja do tej zmiany pochodziła ze strony zaangażowanych w działalność CHZ funkcjonariuszy tajnych służb PRL, przede wszystkim Zarządu II Sztabu Generalnego Wojska Polskiego.

Bliższe przyjrzenie się działalności PHZ „Universal” pokazuje jego potencjał operacyjny. Zagraniczna sieć zbytu tej firmy obejmowała 17 tzw. spółek mieszanych powiązanych kapitałowo i personalnie z „Universalem”, reprezentujących przedsiębiorstwo na rynkach poszczególnych krajów, np. „Beldal” (Beneluks), „BSTC” (Stany Zjednoczone), „Calanda” (Holandia), „Comapol” (Maroko), „Dalco” (RFN), „Dalimpex” (Kanada), „Daltrade” (Wielka Brytania), „Hollimpex” (Holandia), „I.C.P. Trading” (Izrael), „Italmex” (Włochy), „Maanteho” (Finlandia), „Metalex France” (Francja), „Transdal” (Szwajcaria). Działalność tych spółek stanowiła kolejną okazję do wyjazdów służbowych pracowników PHZ „Universal”. Tylko w 1989 r. centrala ta wysłała w delegacje zagraniczne 816 osób, które przebywały poza Polską łącznie 8036 dni!

FOZZ i „Universal” zawarły między sobą blisko 80 różnego rodzaju porozumień finansowych, których wartość dla państwowego Funduszu była wątpliwa. Zastępcą dyrektora FOZZ była Janina Chin, podobnie jak Dariusz Przywieczerski dawna pracownica centrali „Paged”. Znaczący pozostaje fakt, że na trop nielegalnej działalności FOZZ wpadł inspektor Najwyższej Izby Kontroli Michał Falzmann, gdy – jeszcze jako komisarz Izby Skarbowej w Warszawie – w październiku 1989 r. przeprowadzał kontrolę w „Universalu”.

Do kategorii drobnych, ale znaczących można zaliczyć również informacje o reklamowaniu się „Universalu” przy okazji meczów piłkarskich na stadionie Gwardii Warszawa (np. plansza reklamowa o wartości 86,4 tys. zł). Czy przedsiębiorstwu skupionemu na handlu zagranicznym powinno zależeć na reklamie na terenie obiektu klubu, który w 1988 r. zajął... jedenaste miejsce w tabeli II ligi piłkarskiej i musiał w barażach walczyć o utrzymanie się w tej klasie rozgrywkowej? Odpowiedzią jest może specyfika Gwardii jako klubu związanego z resortem spraw wewnętrznych.

PHZ „Universal” nie był jedyną centralą handlu zagranicznego zaangażowaną w działalność FOZZ. Grzegorz Żemek dość dokładnie opisał mechanizm wykorzystywania pieniędzy central, które sam nazwał „czarną kasą”: „Bankowi Handlowemu – to był jedyny bank w latach dziewięćdziesiątych, a właściwie osiemdziesiątych, który miał prawo do rozliczania transakcji handlowych – brakowało pieniędzy. Brakowało pieniędzy, bo one pochodziły głównie z eksportu, a właściwie jedynie z eksportu. Brakowało ich, bo eksport był niewystarczający na pokrycie importu, więc zlecenia składane przez centrale handlu zagranicznego nie były wykonywane. Centrale gromadziły złotówki i miały prawo zamienić je na dewizy i importować. Ale niestety nie mogły, bo nie było dewiz, więc zaczęły każda na własny rachunek wywozić pieniądze za granicę po to, żeby mieć rezerwę na zewnątrz. Te pieniądze najczęściej były umieszczane na szyfrowych kontach należących do central handlu zagranicznego.

[...] Ja wiem o pięciu miliardach dolarów. Wiem, bo brałem w tym udział, pokazywałem, jak takie konta założyć. Tak, ale to nie jest pewna suma, bo o wszystkim nie wiem. Na pewno było więcej. [...] Te pieniądze były pożyczane z tych kont przez centrale handlu zagranicznego, czyli one pożyczały same sobie. To znaczy ich spółki córki zagraniczne pożyczały. One nie były wyprowadzane. Zasada była taka, że zarobione na eksporcie dewizy central trzeba było odsprzedać NBP, tymczasem one zostawały za granicą. Tylko dyrektorzy central handlu zagranicznego wiedzieli, gdzie i ile mają schowane. [...] Wiedziałem gdzie, wiedziałem co. Wiedziałem, do kogo pójść i z kim rozmawiać.

Tak naprawdę cała budowa FOZZ zaczęła się od tego, że najpierw rozmawiałem z panami z central i mówiłem im: masz tyle i tyle na kontach, bo ja przy tym byłem. Więc mówiłem: oddaj choćby połowę FOZZ, on za to kupi dług, a drugą połowę będziesz miał w jakimś sensie zalegalizowaną. Będziecie sobie dalej wzajemnie pożyczać, ale to zostanie zarejestrowane, przejdzie przez FOZZ. I oni to zaczęli robić. To znaczy centrale handlu zagranicznego zaczęły składać deklaracje formalne, na piśmie, to była całkowicie czarna kasa. Oni potwierdzając na piśmie, nie mówili, ile mają na kontach, tylko deklarowali: jesteśmy gotowi postawić do dyspozycji FOZZ pieniądze obce z obrotu, które wyglądają tak i tak, tyle i tyle. Znałem tych wszystkich ludzi”41.

Warto podkreślić, że wypracowanie takiego mechanizmu dyrektor FOZZ potwierdził również w postępowaniu sądowym. Waga tych słów wymaga przywołania dłuższego fragmentu z zeznań Grzegorza Żemka: „Chcę przypomnieć to, co już mówiłem, że CHZ lokowały swoją «czarną kasę» «rajów» w systemie tzw. powiernictwa. W różnych obszarach rajów podatkowych istnieją różne formy powiernictwa. CHZ wybierały te spośród rozwiązań powierniczych, które gwarantowały najwyższy stopień utajnienia. Chodziło o to, aby utrudnić w największym stopniu dotarcie do rzeczywistego właściciela tych środków. Wybierano taki system, gdzie jeden człowiek mógł decydować o losie przyszłych pieniędzy, niezależnie od tego, jakie stanowisko w przyszłości by zajmował. Chodzi oczywiście o osobę reprezentującą interesy CHZ.

System był taki, że człowiek odpowiedzialny za tzw. «czarną kasę» w określonej CHZ zawierał kontrakt powierniczy z firmą powierniczą. Kontrakt był na określony czas – rok lub kilka lat. Przez ten czas powiernik obracał złożonymi u niego pieniędzmi, uzyskując przychody z tego obrotu i wpłacając te przychody na określone w kontrakcie konto. [...] Dysponentem pieniędzy na tym koncie był protektor, czyli człowiek wyznaczony przez CHZ. [...] Zgadzam się natomiast z tym, że system powiernictwa Trust, połączonego z protektoratem, dotyczył zleceniodawców jako osób fizycznych. W tym przypadku, gdy chodzi o pieniądze CHZ, to zleceniodawcą była nie centrala, a wyznaczony przez dyrektora Centrali pracownik, albo on sam, występując jako osoba fizyczna”42.

„Czarne pieniądze” central handlu zagranicznego, o których mówił Grzegorz Żemek, to nielegalne środki dewizowe, które państwowe przedsiębiorstwa posiadały m.in. z łapówek, ustawionych przetargów, operacji służb itp. FOZZ prowadził operacje finansowe (dewizowe, eksportowe, importowe, reeksportowe) również z innymi centralami, jak „Polimex‍-Cekop” czy „Impexmetal”.

Działalność FOZZ jest przykładem swoistej „prywatyzacji” central handlu zagranicznego, z których wiele w okresie transformacji stało się „udzielnymi księstwami” grup interesów lub wręcz poszczególnych osób, najczęściej powiązanych służbowo lub agenturalnie z tajnymi służbami PRL.

Centrale handlu zagranicznego wraz z firmami polonijnymi na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych stały się również elementem procesu uwłaszczania nomenklatury PZPR i osób związanych z tajnymi służbami PRL. Dla poszczególnych członków komunistycznej nomenklatury była to szansa na życiowe „ustawienie się”, dla całego środowiska – możliwość utrzymania przez PZPR przewagi w wymiarze ekonomicznym także w kształtujących się nowych realiach politycznych i gospodarczych. Z kolei dla funkcjonariuszy służb PRL podmioty gospodarcze stanowiły naturalne pole lokowania agentury (np. kurierów, łączników); stały się również swoistym poligonem, na którym „testowano” mechanizmy rynkowe, wykorzystując je jednocześnie do działań operacyjnych. W późniejszym okresie, w samym roku 1989, doświadczenie owego „poligonu” umożliwiło ludziom służb skuteczne zagospodarowanie otwierającego się obszaru biznesowego już w III RP.

Podsumowanie

Na podstawie powyższych studiów przypadku oraz przeprowadzonych przez autora badań i kwerend archiwalnych można wyselekcjonować obszary tematyczne szczególnego zainteresowania operacyjnego centralami handlu zagranicznego przez tajne służby PRL w latach siedemdziesiątych, a zwłaszcza osiemdziesiątych XX w. Są to: wywiad naukowo‍-techniczny; funkcjonowanie przemysłów innych państw, w tym przemysłu zbrojeniowego; negocjacje finansowe PRL z Międzynarodowym Funduszem Walutowym i Bankiem Światowym; negocjacje finansowe innych państw (np. Węgier) z Międzynarodowym Funduszem Walutowym i Bankiem Światowym; dwustronne relacje gospodarcze, w tym finansowe, PRL z innymi państwami; restrukturyzacja zadłużenia zagranicznego. Można przyjąć, że takie zaangażowanie służb specjalnych PRL w działalność podmiotów gospodarczych, zwłaszcza w odniesieniu do drugiej połowy lat osiemdziesiątych, nie było ich samodzielną (lub przynajmniej nie w pełni samodzielną) inicjatywą, tylko realizacją dyrektyw najwyższych władz państwowych. Służby były tylko narzędziem mającym przygotować, jak się wydaje, przede wszystkim „gospodarcze zabezpieczenie” procesu transformacji PRL, chociaż oczywiście ich pracownicy próbowali wykorzystać pojawiające się możliwości do indywidualnego wzbogacenia się.

Mimo konieczności dalszych pogłębionych badań można się również pokusić o scharakteryzowanie działalności funkcjonariuszy wojskowych i cywilnych służb bezpieczeństwa PRL z wykorzystaniem central handlu zagranicznego i osobowych źródeł informacji ulokowanych w tej grupie podmiotów gospodarczych. Specyfikę tę określają: odejście od klasycznej relacji oficer prowadzący‍-agent i powstawanie zależności biznesowych o bardziej symetrycznym charakterze – swoistych „brudnych wspólnot”; podejmowanie wspólnych legalnych bądź nielegalnych przedsięwzięć gospodarczych, za wiedzą przełożonych funkcjonariuszy bądź bez takiej wiedzy; stosunkowo łatwe pozyskiwanie przez funkcjonariuszy służb agentury na podstawie pobudek patriotycznych (pod pozorem lub z rzeczywistą intencją prowadzenia działań wywiadowczych, a nie np. udziału w działaniach skierowanych przeciw współobywatelom) lub zabezpieczenia indywidualnych interesów, przywilejów i korzyści (np. obawy przed utratą intratnej pracy, cofnięciem rekomendacji na wyjazd zagraniczny).

Ponadto, jak zostało to już zasygnalizowane, centralne handlu zagranicznego z punktu widzenia funkcjonariuszy tajnych służb PRL oferowały większe możliwości pracy operacyjnej i gospodarczych przedsięwzięć pozaoperacyjnych niż resorty gospodarcze (Ministerstwo Finansów, Ministerstwo Handlu Zagranicznego) oraz tzw. spółki polonijne. W tym miejscu warto także raz jeszcze zaznaczyć, że osobowe źródła informacji były werbowane i wykorzystywane przede wszystkim przez funkcjonariuszy Departamentu I MSW (przede wszystkim wydziały VI i Wydział VIII), Departament II MSW, Departament V MSW oraz Zarząd II Sztabu Generalnego WP (głównie Oddział Y).

Należy przy tym podkreślić, że obie grupy przedsiębiorstw działających w obszarze handlu zagranicznego – centrale handlu zagranicznego i przedsiębiorstwa polonijno‍-zagraniczne – funkcjonowały w nieco inny sposób i w związku z tym oferowały tajnym służbom PRL nieco inne możliwości. Centrale handlu zagranicznego rządziły się sztywnymi biurokratycznymi regułami i funkcjonowały w ramach całego państwowego systemu handlu zagranicznego. Nie zawsze pozwalały tajnym służbom działać na tyle elastycznie, na ile wymagały tego okoliczności. Natomiast spółki polonijne, zwłaszcza te celowo założone przez funkcjonariuszy bądź przez nich przejęte, umożliwiały szybszą reakcję na wydarzenia, większą kontrolę oraz uzyskanie większych zysków finansowych43. Poza tym spółek polonijnych było po prostu ponad dziesięć razy więcej niż central handlu zagranicznego. Te ostatnie z kolei operowały zazwyczaj dużo większymi środkami finansowymi i dlatego to one głównie – jak pokazał przypadek FOZZ – były wykorzystywane do przeprowadzania największych operacji finansowych.

Przeprowadzone dotychczas badania cząstkowe zaangażowania funkcjonariuszy tajnych służb PRL w działalność central handlu zagranicznego przede wszystkim jednak wskazują na jego wpływ na funkcjonowanie samych central, rozwój sytuacji gospodarczej Polski Ludowej w dwóch ostatnich dekadach jej istnienia oraz przebieg transformacji gospodarczo‍-ustrojowej w Polsce na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX w. Do rezultatów owego zaangażowania można zaliczyć m.in.: „prywatyzację” państwa (zwłaszcza jego zasobów gospodarczych i finansowych) przez „kastę” funkcjonariuszy i osobowych źródeł informacji tajnych służb; stworzenie swoistego „poligonu doświadczalnego” dla operacji gospodarczych i finansowych, nierzadko o charakterze przestępczym; powstanie i działalność tzw. Antyrozwojowych Grup Interesu (ARGI)44; powstanie i utrwalenie systemu postkomunistycznego w Polsce po roku 1989, co można uznać za jeden z przejawów patologicznego charakteru transformacji w Polsce; „skażenie” gospodarki Polski po roku 1989 i wypaczenie jej wolnorynkowego charakteru poprzez powstanie podmiotów uprzywilejowanych45; przeniesienie zakulisowych, niekontrolowanych przez organy państwa i opinię publiczną sieci powiązań z PRL do gospodarki III RP; wyprowadzanie publicznych pieniędzy do prywatnych przedsięwzięć biznesowych.

Na obecnym etapie badań skomplikowane operacje biznesowe – takie jak te dotyczące FOZZ – z udziałem osobowych źródeł informacji i funkcjonariuszy aparatu bezpieczeństwa PRL należy uznać za najważniejszy i najbardziej widoczny przejaw przestępczości związanej z działalnością central handlu zagranicznego w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX w. Wydaje się on także najbardziej godny dalszej uwagi badaczy z powodu wpływu, jaki wywarł na procesy społeczno‍-gospodarcze i polityczne w PRL, łącznie z przygotowaniem Polski do transformacji systemowej na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych.

Zebrany materiał pozwala postawić m.in. tezę o funkcjonowaniu w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX w. w oparciu o działalność central handlu zagranicznego zorganizowanych grup przestępczych, których celem było m.in. sprywatyzowanie i wyprowadzenie legalnych pieniędzy central, „wypranie brudnych pieniędzy” oraz nielegalne finansowanie działalności aparatu bezpieczeństwa PRL. Działalność ta miała wpływ na przebieg transformacji ustrojowej PRL oraz budowę nowego ładu gospodarczego i politycznego po roku 1989, czego konsekwencje wszyscy Polacy odczuwają po dzień dzisiejszy.

1 J. Staniszkis, Postkomunizm. Próba opisu, Gdańsk 2001.

2 A. Zybertowicz, W uścisku tajnych służb. Upadek komunizmu i układ postnomenklaturowy, Komorów 1993; M. Łoś, A. Zybertowicz, Privatizing the Police State, London 2000.

3 R. Sojak, D. Wicenty, Zagubiona rzeczywistość. O społecznym konstruowaniu niewiedzy, Warszawa 2005.

4 S. Cenckiewicz, Długie ramię Moskwy. Wywiad wojskowy Polski Ludowej 1943–1991 (wprowadzenie do syntezy), Poznań 2011.

5 M. Sikora, Służba Bezpieczeństwa wobec przekształceń ekonomicznych w Polsce 1980–1989. Przyczynek do badań nad ingerencją polskich służb specjalnych w gospodarkę, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2012, nr 2, s. 359–410.

6 Z. Siemiątkowski, Wywiad a władza. Wywiad cywilny w systemie sprawowania władzy politycznej PRL, Warszawa 2009.

7 A. Bečka, J. Molesta, Sprawozdanie z likwidacji majątku byłej Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, Sopot – Warszawa 2011.

8 M. Dakowski, J. Przystawa, Via Bank i FOZZ. O rabunku finansów Polski, Komorów 1992; J. Przystawa, Konieczność nieuświadomiona, Sadków 2006.

9 K. Kulmatycki, Spowiedź esbeka. Dwadzieścia lat później, Brzezia Łąka 2011.

10 A.S. Martowski, 70 lat minęło... Wspomnienia z mojego żywota zawodowego za granicą, Warszawa 2007.

11 W. Wyród, Życie z wywiadem, Warszawa 2011.

12 M. Zacharski, Nazywam się Zacharski. Marian Zacharski. Wbrew regułom, Poznań 2009.

13 Martowski i Wyród byli tzw. pracownikami II linii, czyli funkcjonariuszami SB na etatach niejawnych pracującymi w CHZ. Kulmatycki był oficerem kontrwywiadu PRL (m.in. naczelnikiem Wydziału II KS MO w Warszawie), a od 1983 r. pracownikiem Polsko‍-Polonijnej Izby Przemysłowo‍-Handlowej „Interpolcom”, najprawdopodobniej również pozostając w tym czasie na etacie niejawnym w resorcie spraw wewnętrznych. Przypadek Zacharskiego został szczegółowo przedstawiony w dalszej części opracowania.

14 M. Argus, Wojskowe interesy, „Gazeta Polska” 2011, nr 11; eadem, POciejowe gry wojenne. Rzecz o Aleksandrze Pocieju, http://maria.argus.salon24.pl/287439,pociejowe‍-gry‍-wojenne‍-rzecz‍-o-aleksandrze‍-pocieju, 30 XI 2011.

15 P. Bączek, Finanse dla specsłużb, „Nasz Dziennik”, 16–17 III 2013.

16 S. Cenckiewicz, A. Chmielecki, Akuszer afery FOZZ, „Do Rzeczy” 2013, nr 1; eidem, Węgierski łącznik, „Do Rzeczy” 2014, nr 46; A. Chmielecki, Fundusz Obsługi Służb Specjalnych, „Dziennik Polski”, 5 VIII 2011; idem, Wojskowe tajemnice FOZZ, „Nasz Dziennik”, 15–16 X 2011; idem, Centrale biznesu PRL, „Nasz Dziennik”, 25 XI 2011.

17 Zob. ANIK, Akta kontroli FOZZ, 300/1–22.

18 Zob. ASOW, VIII k37/98.

19 Do czynników zwiększających możliwości badawcze należy zaliczyć również ujawnienie w 2016 r. poufnych wcześniej dokumentów zaliczanych do tzw. Panama Papers, tj. materiałów działającej w Panamie kancelarii prawnej Mossack Fonseca. Zbiór ten zawiera ponad 11 mln dokumentów dotyczących działalności około 200 tys. przedsiębiorstw w latach 1970–2016, co pociąga za sobą konieczność prowadzenia wieloletnich badań.

20 Instytucja ta w różnych okresach PRL funkcjonowała pod różnymi nazwami (np. Ministerstwa Handlu Zagranicznego i Gospodarki Morskiej, a od 1987 r. Ministerstwa Współpracy Gospodarczej z Zagranicą), jej zasadnicza struktura i rola w gospodarce PRL pozostawała jednak niezmieniona.

21 Na temat handlu zagranicznego i jego miejsca w gospodarce PRL szerzej zob. m.in. L.J. Jasiński, Bliżej centrum czy na peryferiach? Polskie kontakty gospodarcze z zagranicą w XX wieku, Warszawa 2011 oraz A. Jezierski, B. Petz, Historia gospodarcza Polski Ludowej 1944–1985, Warszawa 1988.

22 AIPN, MSW, 01983/13, t. 1, Przewodnik spraw obiektowo‍-zagadnieniowych Służby Bezpieczeństwa i Milicji Obywatelskiej znajdujących się w archiwach Wydziału II Biura „C” MSW, 1987 r., k. 92–93. Niestety, żadna z wymienionych przez ten dokument spraw się nie zachowała. Na podstawie krótkich opisów poszczególnych spraw można jedynie przyjąć, że dotyczyły one działań o bardzo zróżnicowanym charakterze, m.in. polityki kadrowej, nadużyć, kontroli kadry pracowniczej czy kontroli cudzoziemców.

23 Jednostka ta istniała jako samodzielny wydział od 1 VI 1973 r., kiedy to w ramach utworzonego wówczas Zarządu VII (wywiadu naukowo‍-technicznego) powołano Wydział V zajmujący się problematyką ekonomiczną. W wyniku reorganizacji przeprowadzonej 15 XI 1977 r. dotychczasowy Wydział V Zarządu VII Departamentu I MSW stał się Wydziałem VIII Departamentu I MSW i do 31 VII 1990 r. zajmował się działalnością wywiadowczą na polu ekonomicznym i finansowym.

24 Zob. AIPN, MSW, 02036/67, Teczka rozpracowania obiektowego krypt. „Polgos” 1979–1986.

25 Przedsiębiorstwa Polonijno‍-Zagraniczne (PPZ), Przedsiębiorstwa Zagraniczne (PZ).

26 Por. relację G. Żemka, Twardy jak Żemek, rozmawiał Tomasz Sekielski, „Wprost” 2013, nr 13.

27 Zob. Raport o działaniach żołnierzy i pracowników WSI oraz wojskowych jednostek organizacyjnych realizujących zadania w zakresie wywiadu i kontrwywiadu wojskowego przed wejściem w życie ustawy z dnia 9 lipca 2003 r. o Wojskowych Służbach Informacyjnych w zakresie określonym w art. 67. ust. 1 pkt. 1–10 ustawy z dnia 9 czerwca 2006 r. „Przepisy wprowadzające ustawę o Służbie Kontrwywiadu Wojskowego oraz Służbie Wywiadu Wojskowego oraz ustawę o służbie funkcjonariuszy Służby Kontrwywiadu Wojskowego oraz Służby Wywiadu Wojskowego” oraz o innych działaniach wykraczających poza sprawy obronności państwa i bezpieczeństwa Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 2007, s. 11–18.

28 Za nadzór nad „przedsiębiorstwami polonijnymi i kontraktami eksportowymi polskich przedsiębiorstw” odpowiadał Wydział XIII Departamentu II MSW (Aparat bezpieczeństwa w Polsce. Kadra kierownicza, t. 3: 1975–1990, red. P. Piotrowski, Warszawa 2008, s. 29).

29 Na marginesie zasadniczych rozważań warto zwrócić uwagę, że głównym zadaniem pionu V była „ochrona gospodarki przed wrogim działaniem grup antysocjalistycznych”. Eliminuje to a priori ewentualne tłumaczenia współpracowników Departamentu V MSW o kontaktach z bezpieką w celu ochrony „tajemnic gospodarczych państwa” przed obcymi wywiadami.

30 Informacje o tego typu odznaczeniach umieszczane w kwestionariuszach osobowych można uznać za pewną lukę w systemie ochrony kontrwywiadowczej PRL, umożliwiającą lub ułatwiającą dekonspirację osobowych źródeł informacji.

31 Z. Siemiątkowski, Wywiad a władza..., s. 353, 362.

32 Ibidem, s. 127–128.

33 J. Staniszkis, Postkomunizm..., s. 195.

34 S. Cenckiewicz, Długie ramię Moskwy..., s. 253.

35 Ibidem, s. 260.

36 Ibidem, s. 352.

37 Ibidem, s. 330.

38 O generale, http://www.marianzacharski.com/o‍-generale, 30 XI 2016.

39 W. Bagieński, Wkład wywiadu gospodarczego w rozwój przemysłowy w dekadzie Edwarda Gierka [w:] Dekada Gierka. Wnioski dla obecnego okresu modernizacji Polski, red. K. Rybiński, Warszawa 2011, s. 57–71.

40 FOZZ tego celu nigdy nie osiągnął, wręcz przeciwnie. Jego działalność przyniosła polskiemu państwu stratę w wysokości ok. 330 mln zł (nowych). W 2005 r. dyrektor generalny FOZZ Grzegorz Żemek został skazany na 9 lat pozbawienia wolności za defraudację pieniędzy publicznych.

41 Twardy jak Żemek...

42 ASOW, VIII k37/98, t. 42, Zeznania G. Żemka w procesie FOZZ, k. 7298–7299.

43 Przykładem takiej działalności jest Przedsiębiorstwo Polonijno‍-Zagraniczne „Helios”, które na przełomie lat 1985 i 1986 zaczęło stanowić przykrycie dla działalności wywiadowczej Wydziału XI Departamentu I MSW. Członkami władz lub pracownikami PPZ „Helios” byli m.in. Rudolf Skowroński (zarejestrowany przez KS MO jako TW „Tomek”, później przejęty przez Departament III i Wydział XI Departamentu I MSW), Waldemar Kruk (zarejestrowany przez Wydział XI Departamentu I MSW jako KO „Rion”) i Dariusz Gawroński (były oficer Wydziału XIV Departamentu I MSW (zob. W. Bagieński, Wydział XI Departamentu I MSW i kierunki działania wywiadu w walce z opozycją w latach osiemdziesiątych [w:] W. Bagieński, S. Cenckiewicz, P. Woyciechowski, Konfidenci, Warszawa 2015, s. 571–573 i in.). Na temat Skowrońskiego por. także: D. Kania, J. Targalski, M. Marosz, Resortowe dzieci. Służby, Warszawa 2015, s. 799–808.

44 Autorem tego terminu jest Andrzej Zybertowicz.

45 Wiele central handlu zagranicznego po 1989 r. przekształciło się w prywatne holdingi i duże przedsiębiorstwa m.in. notowane na Giełdzie Papierów Wartościowych w Warszawie. W rejestrach Krajowego Rejestru Sądowego wciąż można znaleźć przedsiębiorstwa działające pod firmami wprost lub pośrednio nawiązującymi do nazw central handlu zagranicznego. Należy jednak zaznaczyć, że po dokonaniu wielokrotnych przekształceń kapitałowych i własnościowych przez 27 lat nie można automatycznie utożsamiać zachowanych nazw z istnieniem sieci powiązań wyniesionych jeszcze z okresu PRL. Powiązań takich nie można jednak wykluczyć.

Karol Nawrocki

Nie tylko „Nikoś”. Polskie „autobandy” pod koniec lat osiemdziesiątych XX wieku

Wprowadzenie

Po zakończeniu II wojny światowej Europa podzieliła się na dwie strefy – kapitalistyczny zachód i komunistyczny wschód. W wyniku tego podziału Polska znalazła się w strefie wpływów sowieckich. Podział Europy oraz wprowadzony przemocą komunizm generowały zachowania przestępcze nowych polskich „elit”, ale także części społeczeństwa. Ogromne dysproporcje w poziomie życia na zachodzie i wschodzie Europy, reglamentowany dostęp do niemal wszelkich dóbr walutowo‍-dewizowych i tzw. produktów luksusowych, w końcu niestabilny kurs złotówki oraz nieprzewidywalność reform walutowych komunistów stały się fundamentem zorganizowanych, „odpaństwowych” praktyk przestępczych. Jak pokazała historia, część z nich służyła zasilaniu kasy służb specjalnych.

Pierwszą – jak dotychczas ustalono – udaną próbą zdobycia na Zachodzie środków w celu finansowego wsparcia rodzącej się komunistycznej Polski była działalność Domu Eksportowo‍-Importowego „Dimex” w Warszawie. Pod tą nazwą kryła się Specjalna Sekcja Finansowa wywiadu i kontrwywiadu PRL, trudniąca się czarnorynkowym handlem artykułami spożywczymi, walutą i innymi towarami. Ponadto w ramach „Dimexu” na granicy Warszawa – Berlin odbywał się nielegalny szmugiel towarów. Według obliczeń Witolda Bagieńskiego „w okresie od połowy 1947 r. do końca 1949 «Dimex» wygenerował zysk 7,8 mld złotych i 1,8 mln dolarów, z czego budżet partyjny zasilono kwotą 4,7 mld złotych i 1 mln dolarów. Biorąc pod uwagę tylko sumę zysku w złotówkach, dzięki tej akcji uzyskano kwotę wynoszącą tylko o około miliard złotych mniejszą od wydatków na całe Ministerstwo Obrony Narodowej w roku 1949”1. Żaden z reżyserów operacji i funkcjonariuszy MSW nie poniósł odpowiedzialności, skazywano natomiast na niskie kary więzienia wykonawców procederu, czyli przestępców.

Na początku lat sześćdziesiątych funkcjonariusze Departamentu II MSW (kontrwywiad) stworzyli grupę przestępczą zajmującą się szeroko pojętym przemytem na trasie Berlin – Moskwa. Z czasem ich specjalnością stał się przemyt złotych monet z Berlina Zachodniego do Polski. Pomagały w tym kanały łączności kontrwywiadu, obsługiwane przez agentów MSW ulokowanych np. w pociągach międzynarodowych PKP. W procederze tym – zarówno świadomie, jak i nieświadomie – udział brało kilkudziesięciu funkcjonariuszy podległych dyrektorowi Departamentu II, następnie wiceszefowi MSW gen. Ryszardowi Matejewskiemu. Afera „Zalew” – bo taką przybrała nazwę od miejsca, w którym zakopywano „łupy” (Zalew Zegrzyński) – ujrzała światło dzienne w 1971 r. W tym samym roku u szczytu swoich możliwości znalazła się „odresortowa” grupa przestępcza braci Janoszów (afera „Żelazo”)2.

Pozostający od połowy lat pięćdziesiątych w RFN Janoszowie z czasem zaczęli prowadzić działalność przestępczą nadzorowaną i często inspirowaną przez MSW. Napadami na banki, paserstwem i włamaniami powiększyli swój majątek do 2 mln dolarów. Ostatecznie w 1971 r., w porozumieniu z Departamentem I MSW3 (operacja „Żelazo”), wszystkie „łupy” przewieziono do PRL. Towary takie jak sztućce czy zastawy wysłano w kontenerach kolejowych, a artykuły o dużych gabarytach (meble, skóry itd.) załadowano do dwóch wagonów kolejowych. Najbardziej wartościową część zdobyczy (złoto i wyroby ze złota o wadze około 150 kg) Kazimierz Janosz przewiózł osobiście (8 maja 1971 r.) Mercedesem 200 przez zwolnioną dzięki zabiegom polskiego MSW granicę z NRD. Afera „Żelazo” ujrzała światło dziennie w 1984 r. Do jej zbadania powołano specjalną komisję Biura Politycznego PZPR. Żaden z przestępców ani funkcjonariuszy MSW nie poniósł kary.

Mechanizm wykorzystywania przestępców do działań na rzecz resortu spraw wewnętrznych funkcjonujący od drugiej połowy lat czterdziestych aż po lata siedemdziesiąte nie znalazł dotychczas swojego odpowiednika w dekadzie lat osiemdziesiątych. Można jedynie założyć, że również wtedy resort ten nie zrezygnował z zasilania swojej kasy, odzyskując („recyklingując”) działające w RFN, Austrii czy Francji grupy przestępcze. Hipotezę taką zdają się ugruntowywać słowa gen. Mirosława Milewskiego wypowiedziane w 1984 r. przed specjalną komisją Biura Politycznego PZPR ds. wyjaśnienia afery „Żelazo”. Były dyrektor Departamentu I i wiceszef MSW na pytanie Mariana Orzechowskiego: „Czy towarzysz miał świadomość, że są to [bracia Janoszowie] gangsterzy?”, odpowiedział: „Myślałem, że to jednorazowa akcja i że przyjadą, przywiozą kosztowności i sprawa się skończy. Na Zachodzie tego rodzaju spraw jest wiele i uważałem, że to nie wywoła żadnych reperkusji międzynarodowych”4.

W ostatniej dekadzie PRL wybór szczególnie pożądanych towarów pochodzących z zachodniej Europy poszerzył się o samochody osobowe. Początek lat osiemdziesiątych był jednocześnie czasem kryzysu w produkcji samochodów zarówno w USA, jak i w krajach RWPG, w tym w Polsce. W samym tylko roku 1981 polski przemysł samochodowy wyprodukował o 34 proc. mniej pojazdów niż rok wcześniej5. Dlatego też, jak ustalono podczas badań w Instytucie Filozofii i Socjologii PAN, samochód pozostawał drugim obok mieszkania punktem odniesienia życiowych dążeń Polaków6. Ceny pojazdów (Fiat 126 p to 17 średnich pensji z 1981 r.), skomplikowany system przedpłat oraz długi okres oczekiwania na wymarzone auto wzmagały zainteresowanie Polaków zachodnimi markami samochodów lub pojazdami polskimi, które pozostawały poza oficjalnym obiegiem. Nie może więc dziwić, że – jak obliczył Hubert Wilk – „w dekadzie lat osiemdziesiątych na polskich drogach przybyło 2650 tys. samochodów osobowych. Biorąc pod uwagę wielkość produkcji (2823 tys.), importu (348 tys.) i eksportu (858 tys.), 437 tys. to auta zakupione poza oficjalną dystrybucją”7.

Nadchodząca koniunktura na kradzione zachodnie auta nie uszła uwadze funkcjonariuszy MSW, którzy na początku lat siedemdziesiątych odpowiadali za przebieg operacji „Żelazo”. Jak czytamy w cytowanym już sprawozdaniu z działalności Komisji Biura Politycznego ds. afery „Żelazo”, ppłk Marek Strzemień oraz ppłk Tadeusz Drzewiecki w końcu lat siedemdziesiątych rozważali możliwość powrotu do współpracy z braćmi Janoszami. Na nowym etapie współpracy z MSW Janoszowie mieli dostarczać do Polski zdobyte za granicą w sposób przestępczy (napady, kradzieże) dobra, w tym właśnie samochody. Za ułatwienie ich przerzutu przez granicę wywiad PRL „miał partycypować w ich podziale”8. Ostatecznie z realizacji powyższego planu zrezygnowano. Z dzisiejszej jednak perspektywy operacyjne plany powrotu do udanej współpracy MSW z przestępcami, tym razem w zakresie sprowadzania zachodnich samochodów, można traktować jako zapowiedź powstania znanych w latach osiemdziesiątych „autoband”.

Związki przestępcze z lat osiemdziesiątych, zajmujące się kradzieżą zachodnich samochodów i szeroko pojętym przemytem do PRL towarów luksusowych, to zjawisko właściwie dziś nieznane historykom i publicystom. Dokładniejsze badania hamuje fakt, iż całą narrację wokół niego sprowadza się do budowania mitycznego obrazu jednej postaci – Nikodema Skotarczka. Trójmiejskiego gangstera nazywa się „największym paserem samochodowym w historii Polski”9, nie określając nawet skali dokonywanych przez niego kradzieży czy nie wskazując – choćby w celach porównawczych – „mniejszych” paserów, których jakoby przyćmił. „Nikosia” nazywano „niekwestionowanym bossem podziemia” (Marek Biernacki)10, „ojcem chrzestnym z Polski” i „polskim królem złodziei samochodów”11. Trwające kilka lat unikanie przez niego karnej odpowiedzialności za przestępcze czyny (kradzieże samochodów) postrzega się natomiast jako niezwykłe szczęście oraz wynik złodziejskiego profesjonalizmu i kreatywności czy niepotwierdzonej ostatecznie do dziś współpracy z SB.

Przed badaczami zorganizowanej przestępczości w PRL stoi więc podstawowe zadanie rozpoznania skali zjawiska kradzieży zachodnich samochodów i sprowadzania ich do PRL w latach osiemdziesiątych. Drugim etapem badań winno być przyjrzenie się strukturze grup przestępczych, a także – co bardzo ważne – zweryfikowanie rzeczywistych przyczyn, dla których żaden z samochodowych przestępców nie poniósł w końcu lat osiemdziesiątych karnej odpowiedzialności adekwatnej do popełnionych przestępstw. Wyjaśnienie tych problemów, które może przynieść jedynie analiza wielu tomów nieznanych dotychczas dokumentów, pozwoli umieścić legendarnego Nikodema Skotarczaka na przestępczej mapie PRL.

Pogłębiona kwerenda archiwalna winna także udzielić odpowiedzi na pytanie, czy znany organom PRL powszechny przemyt do Polski kradzionych zachodnich samochodów mógł odbywać się bez wiedzy czy wręcz zaangażowania służb. Poniższy artykuł za główny cel stawia więc sobie ostateczne, źródłowe potwierdzenie, że w latach osiemdziesiątych przestępcza działalność samochodowa nie była domeną wyłącznie jednego człowieka, a wpływanie organów MSW i Prokuratury na łagodzenie czy wygaszanie postępowań wobec polskich złodziei samochodów było raczej zasadą niż gestem dobrej woli w stosunku do grupy przestępczej z Trójmiasta.

Kradzione czy niekradzione?

Na początku 1988 r., po sygnałach napływających od polskich towarzystw ubezpieczeniowych „Warta” i „Polbrokers”, Prokuratura Rejonowa Warszawa‍-Żoliborz wpadła na trop siedmiu samochodów osobowych skradzionych obywatelom Austrii. 22 marca tego roku Wydział Dochodzeniowo‍-Śledczy Stołecznego Urzędu Spraw Wewnętrznych wszczął w tej sprawie postępowanie przygotowawcze, które prowadził kpt. Jan Gozdek. Niemal jednocześnie podjęto rozpracowanie operacyjne powierzone funkcjonariuszowi Wydziału Kryminalnego SUSW st. sierż. sztab. Jerzemu Puschowi12, do którego dołączył – po przeniesieniu sprawy do Wydziału Dochodzeniowo‍-Śledczego SUSW – ppor. Edward Talkowski. Dochodzenie miało potencjał rozwojowy i wymagało współpracy z Prokuraturą Generalną PRL, Wydziałem IV Departamentu V MSW, towarzystwami ubezpieczeniowymi, jednostkami MO w całym kraju oraz z ambasadą Austrii. Sprawa miała ponadto charakter wyraźnie międzynarodowy, a występujące w niej osoby pozostawały w zainteresowaniu Departamentu II MSW13.

Jeszcze w kwietniu 1988 r. o prowadzonym postępowaniu poinformowano Wydział II Biura Dochodzeniowo‍-Śledczego Komendy Głównej MO. Kapitan Gozdek pisał: „Postępowanie przygotowawcze wszczęte zostało w oparciu o materiały przesłane przez Towarzystwo Ubezpieczeń i Reasekuracji «Warta» S.A. Oddział w Warszawie do Prokuratury Rejonowej Warszawa‍-Żoliborz. [...] «Warta» reprezentuje interesy austriackich towarzystw ubezpieczeniowych, które po wypłacie odszkodowań stały się właścicielami pojazdów. «Warta» zwraca się do Prokuratury o zabezpieczenie pojazdu i wydanie postanowienia o jego zwrocie do Austrii. [...] Dotychczas TUiR «Warta» przekazała materiał dot. kradzieży siedmiu samochodów, przy czym zastrzega się, że liczba ta wzrośnie do ponad 30 sztuk”14. Kradzież każdego z siedmiu samochodów – jak sugerowała prokurator Prokuratury Rejonowej Warszawa‍-Żoliborz Danuta Bator – miała być rozpatrywana oddzielnie. Założenia prokuratora po kilku miesiącach znalazły uzasadnienie w planach KG MO (już po przejęciu śledztwa przez Prokuraturę Wojewódzką), której funkcjonariusze pisali: „Decyzje powinny być indywidualne, bowiem przedstawienie zarzutów w tym postępowaniu nie miało żadnego uzasadnionego związku między nimi a zarzucanymi im czynami. W zasadzie to każda sprawa dotycząca jednego podejrzanego powinna być wydzielona do odrębnego prowadzenia”15.

Z perspektywy Prokuratury oraz Komendy Głównej nie występowała więc w tym przypadku zorganizowana grupa czy grupy przestępcze, a raczej zbiór pojedynczych, niepowiązanych ze sobą kradzieży samochodów. Rozdrabnianie czynności operacyjnych budziło zdziwienie zastępcy naczelnika jednego z wydziałów Departamentu V MSW, koordynującego część działań dotyczących kradzionych samochodów. Major Tomasz Witomski pisał: „Zagrożenie to rozpracowywane jest przez jednostki różnych pionów S[praw] W[ewnętrznych], których działania nie są w pełni skoordynowane, oraz występuje tendencja do wyjaśniania wycinkowych zagrożeń i rozpracowywania wąskich grup osób zaangażowanych bez poszukiwania związku między nimi ani okoliczności umożliwiających prowadzenie działalności przestępczej”16.

Postanowieniem z 19 kwietnia 1988 r. prokurator Bator zabezpieczyła pierwszy z odnalezionych samochodów (Audi 100) zarejestrowany na Adama Olendra, rencistę, niegdyś handlarza z Bazaru Różyckiego. Auto miało zostać przekazane „Warcie” do momentu ostatecznego wyjaśnienia sprawy17. Równolegle prowadzono postępowanie wobec sześciu innych samochodów. Przypadek Olendra antycypował skomplikowany przebieg całego dochodzenia. Otóż Olender był podejrzany o zakup i sprowadzenie z Austrii do Polski w maju 1987 r. jednego samochodu marki Audi. Auto miało podrobioną rejestrację, dokumenty i przebite numery nadwozia, co charakteryzowało kradzione wówczas samochody. Kradzież dokonaną na niekorzyść obywatela Austrii Alfreda Moschikovsky’ ego zgłoszono austriackiej policji.

Wątpliwości co do faktu kradzieży miała jednak polska Prokuratura Generalna. W piśmie skierowanym do nadzorującej śledztwo Prokuratury Wojewódzkiej (prokurator Zygmunt Papierz) pisano: „Przy istniejącym stanie dowodowym możliwe jest jednak istnienie innej wersji, a mianowicie, że Alfred Moschikovsky sprzedał samochód nieustalonej osobie, wydając jej oryginalny kluczyk [Olender taki kluczyk posiadał – K.N.], zgłosił o kradzieży do policji i posiadając już należność za sprzedany samochód, wyłudził sumę ubezpieczeniową. Czynności związane ze zmianami numerów, tablicy rejestracyjnej i dokumentów mogły być uzasadnione tym, że po zgłoszeniu kradzieży samochód był już poszukiwany. Należało więc uprawdopodobnić kradzież i umożliwić wywiezienie samochodu z Austrii. Wersja ta jest tak samo prawdopodobna i logiczna jak wersja kradzieży samochodu”18.

Według powyższych założeń Prokuratury Generalnej, którym nie można zarzucić braku polemicznej logiki, najpierw następował legalny zakup samochodu, potem oszustwo ubezpieczeniowe Austriaka, a na końcu reakcja Polaka19. Co ciekawe, wersja stworzona przez prokuraturę wyglądała na autorską, gdyż w swoich zeznaniach Adam Olender konsekwentnie podtrzymywał, że auto stanowi prezent od żony przebywającej w USA20.

Ze stanowiskiem prokuratury w tej oraz w innych kwestiach nie zgadzał się prowadzący postępowanie ppor. Edward Talkowski: „Od początku w prokuraturze, zwłaszcza w Prokuraturze Generalnej, zarysowała się tendencja rozpatrywania tego zjawiska w oderwaniu od dochodzeń prowadzonych w krajach, gdzie nastąpiła kradzież. [...] Po nadesłaniu przez austriackie organy ścigania przetłumaczono tylko pisma przewodnie do akt, więc akta przyjęto bez tłumaczenia (400 kart)”21. Przynajmniej formalną próbę uregulowania skomplikowanych kwestii prawnych stanowił dokument podpisany przez prokuratura generalnego zatytułowany „Zasady wszczynania postępowań przygotowawczych w sprawach dotyczących sprowadzenia do Polski skradzionych lub przywłaszczonych samochodów oraz dysponowania nimi jako dowodami rzeczowymi” z grudnia 1988 r. Treść dokumentu była jednak niejednoznaczna. „Zasady” sugerowały funkcjonariuszom wielką ostrożność przy wszczynaniu postępowań przygotowawczych, dowodząc, że są one wręcz najeżone problemami prawnymi.

Mocno sceptyczni wobec interwencji polskich organów ścigania w sprawach dotyczących kradzionych aut byli także – co sygnalizowano wyżej – funkcjonariusze Komendy Głównej MO. Podpułkownik Aleksander Pontus pisał: „Handel samochodami wynika z niedoskonałości przepisów celnych, rejestracyjnych i z chłonności rynku polskiego, a także z przebywającej dużej ilości ludzi różnego autoramentu na Zachodzie”22. Ponadto, z uwagi na fakt, że zawiadomienia towarzystw ubezpieczeniowych nie stanowiły w świetle prawa dowodu procesowego, według założeń KG MO „w aktualnej sytuacji polskie organa ścigania stały się organem egzekucyjnym dla zaspokojenia nieudokumentowanych, być może w pewnych wypadkach nawet słusznych, roszczeń pokrzywdzonych”23.

Tysiąc samochodów

Przeszkody formalnoprawne oraz łagodzące wymiar procederu naciski Prokuratury Generalnej i Komendy Głównej MO nie wpłynęły w sposób decydujący na efekty dochodzenia prowadzonego przez funkcjonariuszy SUSW – zwłaszcza że zarówno ppor. Edward Talkowski, jak i st. sierż. Jerzy Pusch znali efekty wszczętych przez MSW rozpracowań operacyjnych „Walc” i „Saab” dotyczących polskich gangów złodziei samochodów. Mieli więc świadomość, że problem jest realny.

Przełomowe ustalenia w sprawie kradzieży samochodów osobowych w Austrii poznajemy dzięki funkcjonariuszom SUSW, którzy w sierpniu 1988 r. stworzyli „Ramowy plan czynności operacyjno‍-dochodzeniowych”. Raport został wysłany do KG MO i prokuratur nadzorujących śledztwo. Jest to dokument o szczególnej wartości merytorycznej, bowiem – jak wspomniano – został stworzony przed ingerencją Komendy Głównej MO i Prokuratury Generalnej w tok śledztwa. Stanowi więc zapis rzeczywistych rezultatów pierwszych miesięcy dochodzenia, przy czym nawiązuje także do czynności operacyjnych MSW prowadzonych wobec złodziei samochodów od połowy lat osiemdziesiątych. Co ważne, ustalenia operacyjne i śledcze (w tym przesłuchania świadków) pokrywają się ze sobą24.

Samochody w Austrii kradli Polacy przebywający tam nielegalnie lub pozostający na paszportach konsularnych. Kradziono głównie metodą „na wlewak”, wykorzystując fakt, że w niektórych modelach jeden uniwersalny klucz pasował do wlewu paliwowego, do drzwi i do stacyjki. Złodzieje wyłamywali wlew paliwowy, montując atrapę. Następnie do oryginalnego wlewu dorabiali klucz, po czym w dogodnym momencie kradli samochód. Grupy trudniły się kompleksową „obsługą” procederu samochodowego od kradzieży samochodu, poprzez podrabianie jego dokumentów i tablic rejestracyjnych oraz transport do Polski, po jego legalizację. Przez granicę samochody przewozili profesjonalni kurierzy (tzw. wozacy) lub osoby niezwiązane na stałe z procederem, dorabiające jedynie przy szmuglu aut (np. udające się za granicę w celach turystycznych). Odbiór towaru w PRL gwarantowali pozostający w kontakcie ze złodziejami współpracownicy, najczęściej wywodzący się ze środowiska przestępczego – włamywacze oraz handlarze złotem, srebrem i walutą pod bankiem PKO SA, „Baltoną” i „Peweksem”. Oficjalnie większość z nich prowadziła stoiska handlowe (np. na Bazarze Różyckiego) lub jednoosobowe przedsiębiorstwa transportowe (taksówkowe)25.

Ceny czarnorynkowe sprowadzanych aut wahały się między 2,5 a 3 tys. dolarów, podczas gdy ich cena rynkowa wynosiła od 10 do 25 tys. dolarów. Śledczy szacowali, że w Polsce, „w większości na terenie Warszawy, zarejestrowano co najmniej 1 tys. samochodów skradzionych z krajów kapitalistycznych”26. Jak można obliczyć, liczba 1 tysiąca27 sprowadzonych samochodów pomnożona przez wartość 3 tys. dolarów za sztukę równa się 3 mln dolarów, tj. ponad 1 mld zł28. Podobnych wyliczeń finansowych, nie wskazując jednak na konkretną liczbę skradzionych aut, dokonał w końcu maja 1989 r. zastępca naczelnika Wydziału Śledczego SUSW kpt. Mieczysław Chyłkiewicz. Przekonywał on, że suma strat wyrządzonych przez 17 podejrzanych Polaków obywatelom państw zachodnich wynosiła „1 miliard złotych, z czego odzyskano mienie wartości 300 milionów złotych, zabezpieczono mienie wartości 300 milionów złotych”29.

Obrót samochodami był możliwy także dzięki sprzyjającym regulacjom celnym. Otóż „nabywcy samochodów nie mają żadnych problemów z ich legalizacją. Praktycznie celników interesuje tylko pojemność silnika (i waga) oraz opłacenie cła. Wydziały komunikacji natomiast rejestrują samochody jedynie za okazaniem dowodu odprawy celnej”30. Według tych założeń funkcjonariusze Służby Celnej nie powinni interweniować w sprawie przewożonych przez granicę samochodów, nawet wówczas, gdy mieli pewność, że samochód został sprowadzony na fałszywych dokumentach. Potwierdzenie takiego stanowiska może stanowić treść pisma, na które powoływał się ppor. Edward Talkowski. W piśmie tym dyrektor Biura Towarowego Obrotu Głównego Urzędu Celnego Jerzy Lewandowski miał przekonywać, iż „nie należy do czasu otrzymania innych dyspozycji deponować samochodów, nawet jeżeli istnieje realne podejrzenie, że pochodzą one z kradzieży”31. Pobranie przez „wozaka” potwierdzenia odprawy celnej, po czym legalne zarejestrowanie samochodu w Wydziale Komunikacji właściwego urzędu odbywało się więc w granicach prawa32. Z tego też powodu austriackie gazety pisały wprost: „Polska jest krajem azylu dla paserów”.

„Grupa Labuta” i nie tylko

Poważne trudności niesie ze sobą próba odtworzenia struktury działających w Austrii grup samochodowych. Nie było z pewnością tak, jak sugerowały Prokuratura Generalna oraz Komenda Główna MO, iż poszczególni złodzieje nie mieli ze sobą nic wspólnego, a każdy przypadek kradzieży był zindywidualizowany. O wieloletnich znajomościach uczestników opisywanego procederu możemy się przekonać z protokołów przesłuchań, m.in. Bogusława Chmielewskiego33, czy z analiz oficera Departamentu V MSW kpt. Andrzeja Hapka34. Mimo zaawansowanych prób usystematyzowania struktury autobandy w czasie śledztwa nie udało się jednak jednoznacznie wskazać głównych inspiratorów procederu35. Nie było jednocześnie wątpliwości, że aresztowani i niektórzy podejrzani działali wspólnie. Jak czytamy w jednym z raportów, „wszystkie osoby połączone są swą działalnością przestępczą przez Macieja Domżałę, który obok Jerzego Mendalki i innych należy do głównych organizatorów czarnego rynku samochodami”36. Ustalono także, że punkt kontaktowy gangu stanowi wiedeńska dyskoteka „Acapulco” prowadzona przez Bogusława Chmielewskiego37.

Śledztwo dotyczyło jednak w dużym stopniu jeszcze jednej, niewymienionej w powyższej notatce osoby – Jana Labuta, znanego Austriakom polskiego przestępcy. W aktach pojawiają się nawet sformułowania nazywające wprost omawiany gang samochodowy „grupą Labuta”. Przed wyjazdem z Polski we wrześniu 1981 r. Jan Labut był kierowcą w Rejonowej Kolumnie Transportu Sanitarnego w Gorlicach38. Po opuszczeniu PRL zamieszkał we Wiedniu, gdzie zajmował się drobnym handlem, paserstwem i przemytem39. Prowadził ponadto warsztat samochodowy, w którym montował specjalne skrytki umożliwiające szmugiel. Według akt operacyjnych od 1982 r. Labut utrzymywał kontakt ze środowiskami wspierającymi Polaków w czasie stanu wojennego40. Środowisko, w którym przebywał – zarówno ze względów przemytniczych, jak i sympatii posolidarnościowych – pozostawało wówczas pod stałą kontrolą policji austriackiej i służb kontrwywiadu. Jak przekonywał naczelnik Wydziału II WUSW w Nowym Sączu kpt. Władysław Macheta, „organizacje posolidarnościowe wykorzystały ogólnie znane zajęcia Labuta do działalności przerzutowej, włączając go do systemu łączności kanałowej zaopatrującej podziemie w Polsce”41.

Od 1986 r. austriackie służby podejrzewały Labuta także o przemyt narkotyków z Bliskiego Wchodu i Ameryki Południowej do Austrii, za co od stycznia 1987 r. poszukiwano go listem gończym42. Jak donosiła austriacka prasa, Labut był podejrzany także o przewodzenie „szajce przemytniczej”, która zgromadziła nielegalny towar wartości około 15 mln szylingów (kokaina, dwie walizki pieniędzy z państw komunistycznych, złote monety oraz 460 kg srebra). Pierwszy z zatrzymanych w tej sprawie, obywatel Australii Aleksander Pasek, wyjawił nazwiska dwóch swoich współpracowników: Austriaka Josefa Hoffmana i właśnie Jana Labuta. Po zatrzymaniu Paska w jego domu w Wiedniu znaleziono jeszcze „dwie czarne walizki skórzane wypełnione po brzegi banknotami pieniężnymi, a także srebrne tace, aparaty fotograficzne, futro oraz kluczyk do sejfu bankowego. W depozycie bankowym znajdowało się ponad dwa kilo złota w postaci biżuterii oraz monet”43.

Zabiegi Austriaków okazały się bezskuteczne, gdyż Labut prawdopodobnie od 23 grudnia 1988 r.44 przebywał w Polsce, gdzie również poszukiwano go listem gończym45. W Polsce zarzuty oparto przede wszystkim na aktach sądowych nadesłanych przez Federalne Ministerstwo Spraw Wewnętrznych w Austrii46. Zatrzymanie Labuta było bardzo ważne również dlatego, że dysponował on wiedzą z zakresu „samochodów‍-skrytek wykorzystywanych przez posolidarnościowe ugrupowania i szeregu kurierów‍-konwojentów oraz kilkunastu grup przemytniczych towarów rynkowych między Polską a k[rajami] k[apitalistycznymi] (Berlin Zachodni, RFN, Austria)”47. Posiadał również informacje o „współpracownikach sekcji polskiej kontrwywiadu austriackiego zajmującego się inwigilacją środowiska polonijnego w Wiedniu, w tym figuranta prowadzonej przez Wydział XIII Departament II MSW sprawy kryptonim «Bogdan»”48. Powyższa sytuacja – według naczelnika WUSW w Nowym Sączu – pozwalała na wszczęcie wobec Labuta postępowania wyjaśniającego, „gdyż austriackie organy ścigania są zorientowane o jego pobycie w Polsce”49.

Jan Labut został zatrzymany 26 stycznia 1989 r. w Polsce. Zakwestionowano u niego „szereg narzędzi ślusarskich, dużą ilość surowych kluczy do samochodów luksusowych marek, dokumenty na inne nazwiska i pieczątkę służącą do fałszowania dokumentów nabycia pojazdów. Ustalono także, że używał paszportu brazylijskiego na nazwisko Johan Staff”50. Labuta oskarżono o przywóz z Brazylii do Wiednia 686 gr kokainy (na sumę 35 tys. dolarów) oraz o to, że w latach 1986–1987, wraz z innymi osobami, dokonał kradzieży co najmniej 8 samochodów osobowych marek Audi i Volkswagen. W kolejnych miesiącach do Labuta dołączyli aresztowani Marek Hochhauser‍-Osiński, Bogusław Chmielewski oraz Jerzy Mendalka. Wciąż poszukiwano listem gończym Macieja Domżałę. To w tym gronie śledczy dopatrywali się kierownictwa „autogangu”. Co zwraca jednak szczególną uwagę, podczas swoich rozważań o strukturze, którą wyłącznie umownie można nazwać kierownictwem grupy, zupełnie nie uwzględniono Leszka Żelazika oraz Bogusława Barcza, który w zeznaniach wskazywał Labuta jako zleceniodawcę kradzieży51.

Podsumowując wątek struktury omawianego polskiego gangu samochodowego, należy mocno podkreślić, że nie był to z pewnością monolit, klasyczna zorganizowana grupa przestępcza ze swoją hierarchią czy ekskluzywnością członkostwa. Jak wynika z akt, i co można potwierdzić na tym etapie badań, kradzieży aut na terenie Europy Zachodniej dokonywało w tym czasie wiele grup i związków przestępczych, prawdopodobnie niezależnych od siebie. Z ustaleń śledczych wynikało, że pod koniec lat osiemdziesiątych w Europie Zachodniej działały m.in. grupy przestępcze wiązane z osobami Bogusława Barcza (Austria), Bogusława Chmielewskiego, Zdzisława Jakubca i Władysława Rembeckiego (Austria, RFN), Josefa Hoffmana (cała Europa Zachodnia), Andrzeja Strieglera i Grzegorza Stusińskiego (cała Europa Zachodnia) oraz Jacka i Leszka Żelazików (Francja, RFN, Szwecja, USA)52. Ponadto w cytowanym raporcie brak zupełnie informacji o grupie Nikodema Skotarczaka, która w tym samym mniej więcej czasie kradła auta w RFN.

Część wymienionych powyżej osób została nawet skazana za obrót samochodami wyrokami austriackiego wymiaru sprawiedliwości. Austriacy wskazali 51 aut skradzionych w swoim kraju i przewiezionych do Polski. Austriackie śledztwo ustaliło dziewięć osób, które oskarżono o stworzenie zorganizowanej grupy przestępczej, kradnącej w latach 1986–1987 w kilku austriackich landach samochody osobowe. Za przywódcę grupy przestępczej uznano właśnie Jana Labuta, który już wówczas przebywał w polskim areszcie53. Poszukiwania Labuta nie przeszkodziły w wydaniu na członków grupy wyroków więzienia54.

Klasyczna samochodowa grupa przestępcza w latach osiemdziesiątych zazwyczaj funkcjonowała według konkretnego schematu. Należeli do niej oczywiście złodzieje, „wozacy” (kurierzy) i „słupy”, ale zasadniczy podział zadań zakładał kradzież poza granicami PRL, szmugiel między granicami i w końcu – jak nazwano ten rodzaj działalności na potrzeby tego referatu – na „recepcji i legalizacji” auta już w PRL. Ostatnim, bardzo ważnym stadium kradzieży było więc zarejestrowanie auta w Polsce i jego dalsza dystrybucja. Uzupełnienie powyższej listy nazwisk członków grup samochodowych, działających przede wszystkim poza granicami PRL, stanowią więc przedstawiciele siatki „recepcji”. W samej tylko Warszawie, jeśli wierzyć wyjaśnieniom Jana Labuta, proceder kradzieży zachodnich samochodów obsługiwało około dwudziestu osób, specjalizujących się w paserstwie samochodowym55. Podobne grupy działały m.in. w Krakowie56, Olsztynie57, Bydgoszczy (od września 1984 r.)58 oraz w Kielcach59.

Człowiek do zadań specjalnych?

Fatalne uregulowania formalnoprawne dotyczące sprowadzania do Polski kradzionych samochodów, niezdecydowanie prokuratury, regularna krytyka oficerów śledczych SUSW60 prowadzących sprawę oraz indywidualny tok mierzenia się z procederem kradzieży sprawiły, że skazanie winnych wydawało się niemożliwe. Sytuację komplikował zapewne fakt wchodzenia PRL w dojrzałą fazę transformacji ustrojowej. W efekcie do końca maja 1989 r., mimo wielu ustaleń, nie próbowano nawet stworzyć kompleksowego aktu oskarżenia.

Można postawić hipotezę, iż w celu „załatwienia” sprawy „autoband” do SUSW skierowano płk. Władysława Prekurata61. Prekurat był doświadczonym funkcjonariuszem kontrwywiadu. Jak czytamy w aktach służbowych w jednej z jego charakterystyk z 1975 r.: „Niezależnie od samodzielnego prowadzenia poważnych spraw szpiegowskich (m.in. agentów wywiadu USA Gerarda Cichego, Gwiazdy, Millera i innych), od 1961 r. kierował szeregiem zespołów pracowników operacyjnych, w tym również zespołem rozpracowującym ambasadę USA w Warszawie, zespołem gier i kombinacji operacyjnych w Wydziale I i innymi”62. W niedalekiej przeszłości Prekurat pozostawał na niejawnym etacie MSW jako członek specjalnej Grupy Operacyjnej „Wisła”63. Prosto po powrocie z Moskwy, od 1 czerwca 1989 r. otrzymał funkcję szefa SB w ogarniętym aferą samochodową Stołecznym Urzędzie Spraw Wewnętrznych.

Objęcie funkcji przez płk. Prekurata zbiegło się z informacją wysłaną przez naczelnika Wydziału Inspekcji Biura Śledczego MSW płk. Wiesława Kalisza do Wydziału Śledczego SUSW, że sprawa kradzieży samochodów została objęta nadzorem szczególnym MSW64. Nowy szef stołecznej SB energicznie zabrał się do pracy. Już dzień później – 2 czerwca 1989 r. – z Wydziału Śledczego SUSW do Wydziału Inspekcji Biura Śledczego MSW wysłano szyfrogramy z meldunkami o przedstawieniu zarzutów 24 osobom związanym z kradzieżami samochodów, z których 9 zostało tymczasowo aresztowanych, a wobec 15 zastosowano inne środki zapobiegawcze65. Jak wynika z tych meldunków, które przy braku aktu oskarżenia stanowią szczególnie ważny dokument, zarzuty postawiono zarówno głównym podejrzanym, jak i figurantom sprawy. Wśród nich byli więc Jan Labut, Jerzy Mendalka, Bogusław Chmielewski oraz poszukiwany listem gończym Maciej Domżała, a także osoby, które – jak wynika z protokołów przesłuchań – samochodowym procederem zajmowały się stale: Leszek Żelazik (zarzut obracania 8 samochodami za około 120 mln zł, w tym podrabianie dokumentów, tablic itd.) oraz Maciej Darkowski (obrót 4 samochodami za sumę 70 mln zł).

W gronie podejrzanych, którym postawiono zarzuty, najwięcej było jednak osób powiązanych ze sprawą wyłącznie pośrednio, takich jak rencista i recydywista Mirosław Dąbrowski, który nabył Audi 80, model z agencji „Glamour” Zbigniew Kasprzak, podejrzany o przywłaszczenie samochodu z francuskiej wypożyczalni samochodowej, czy w końcu pracownica „Ruchu” i rolnik, którzy nabyli kradzione samochody od pasera. Wśród oskarżonych znalazła się nawet pracownica sklepu Jerzego Mendalki Ewa Jakiel, która uzupełniła treść kradzionego dowodu rejestracyjnego auta66. Mimo początkowych podejrzeń co do działania zorganizowanej grupy przestępczej (schemat Puscha) i setek skradzionych samochodów, przy postawieniu zarzutów skoncentrowano się na „wozakach”, „słupach” i klientach gangu samochodowego, głównym inicjatorom zarzucając jedynie łączny obrót kilkunastoma samochodami.

W połowie lipca 1989 r. płk Władysław Prekurat zażądał od dyrektora Biura Kryminalnego KG MO płk. Zbigniewa Jabłońskiego „pilnego przekazania Wydziałowi Śledczemu SUSW całości materiałów, w tym i operacyjnych, celem dalszego prawidłowego, a zwłaszcza terminowego kontynuowania śledztwa”67. Niestety nie znamy zakończenia sprawy kradzieży samochodów w Austrii. Można się jednak domyślać, że wszyscy podejrzani i aresztowani zostali objęci amnestią wprowadzoną w PRL 7 grudnia 1989 r. Wszystko wskazuje na to, że akt oskarżenia wobec podejrzanych nie powstał. Wiemy natomiast na pewno, że nie wpłynął on w 1990 r. do Sądu Wojewódzkiego w Warszawie68. Pośrednio tezę taką wzmacnia także dokument kończący SOR „Saab” odnoszący się do kilku osób podejrzanych o kradzież samochodów, w tym do Jerzego Mendalki. Czytamy w nim, że „wszystkie rozpracowywane osoby objęte zostały amnestią, a SOR zostaje zakończona i złożona do archiwum”69. Pozostałe tomy akt dotyczące toczących się śledztw (poza SOR „Saab”) trafiły do UOP, gdzie 30 września 1994 r. zostały zmikrofilmowane. Dokumenty trafiły także do Prokuratury Wojewódzkiej w Warszawie.

Podsumowanie

Opisanej wyżej historii o zorganizowanej przestępczości samochodowej lat osiemdziesiątych w żaden sposób nie można uznać za zakończoną. Dodatkowych badań wciąż wymaga struktura poszczególnych grup przestępczych, ich związki z MSW, skala kradzieży samochodów czy działalność organów prokuratorsko‍-śledczych, w tym płk. Władysława Prekurata, wobec samochodowych przestępców w momencie transformacji ustrojowej PRL.

Wiadomo natomiast, że niepowodzeniem zakończyło się wieloletnie wypieranie rzetelnych badań naukowych poprzez powtarzanie legend i barwnych opowieści dotyczących Nikodema Skotarczaka. Przedstawione powyżej konstatacje potwierdziły definitywnie, iż „Nikoś” i grupa jego współpracowników nie posiadali w latach osiemdziesiątych monopolu na hurtową kradzież i dystrybucję w PRL zachodnich samochodów. Przytoczone w artykule nazwiska osób skazanych za kradzieże samochodów w Austrii, przykłady grup rozpracowywanych przez MSW/SUSW czy choćby obszerne materiały operacyjne potwierdzające skalę przestępstw samochodowych w różnych częściach Polski nie pozostawiają wątpliwości. „Nikoś” nie był jedynym, wyjątkowym „autogangsterem” PRL. Wręcz przeciwnie – jego działalność stanowiła wyłącznie wycinek uniwersalnego, przestępczego procederu.

W latach osiemdziesiątych w PRL funkcjonował więc szeroki przestępczy mechanizm (nie tylko jedna mityczna „autobanda”) kradzieży samochodów, który angażował szereg gangów działających na styku PRL i świata zachodniego. Mechanizm ten znany był organom MSW, Służbie Celnej, Prokuraturze Generalnej i Komendzie Głównej MO. Mimo to instytucje PRL nie potrafiły lub nie chciały mu przeciwdziałać. W tym względzie zmagania Stołecznego Urzędu Spraw Wewnętrznych z działalnością „grupy Labuta” przypominają bardzo wyraźnie niemoc KW MO w Bielsku‍-Białej wobec chronionych przez Departament I MSW przestępstw braci Janoszów. Otóż wszczętym przeciwko Kazimierzowi Janoszowi przez KW MO w Bielsku‍-Białej dochodzeniem interesował się bezpośrednio ówczesny dyrektor Biura Dochodzeniowo‍-Śledczego KG MO płk Stanisław Dereń. Z jego wyjaśnień złożonych przed specjalną komisją wynikało, że „interweniował u niego w tej sprawie bezpośrednio dyrektor Departamentu I MSW gen. Jan Słowikowski [...] który przekazał mu pismo potwierdzające związki Kazimierza Janosza z wywiadem. [...] Płk Stanisław Dereń poinformował o takim stanowisku organy prokuratorskie, w związku z czym dochodzenie przeciwko Kazimierzowi Janoszowi zostało w tej części zawieszone, a zakwestionowane mienie zostało mu w całości zwrócone”70.

To oczywiście wyłącznie przesłanka, która obrazuje mechanizm współpracy MSW z przestępcami, jaki mógł zaistnieć również w latach osiemdziesiątych. Tego typu przesłanek jest jednak więcej. Przestępcze zaangażowanie funkcjonariuszy i współpracowników MSW sugeruje m.in. jedno ze sprawozdań z podróży służbowej do Olsztyna w ramach SOR „Saab”71. Z kolei w podsumowaniu sprawy „Saab” funkcjonariusz Departamentu V MSW kpt. Andrzej Hapek konstatuje bardziej dobitnie: „Sprawa nie może być wykorzystywana do celów szkoleniowych z uwagi na duże powiązania figurantów z funkcjonariuszami MSW i MON”72.

Kwestia współpracy czy wręcz inspiracji grup przestępczych ze strony MSW w latach osiemdziesiątych stanie się z pewnością przedmiotem dalszych badań. Za ich punkt wyjścia należy uznać stwierdzenie, że polska przestępczość zorganizowana w ostatniej dekadzie PRL to nie tylko „Nikoś”.

1 W. Bagieński, Brudne pieniądze wywiadu i partii w pierwszych latach Polski Ludowej, „Arcana” 2013, nr 112/113, s. 105.

2 Aferze „Żelazo” poświęcono wiele tekstów publicystycznych i kilka naukowych. Pełna bibliografia oraz najważniejsze dokumenty obrazujące wymiar afery zob. Afera „Żelazo” w dokumentach MSW i PZPR, wybór, wstęp i oprac. W. Bagieński, P. Gontarczyk, Warszawa 2013.

3 Realizację powierzono ppłk. Tadeuszowi Drzewieckiemu i mjr. Markowi Strzemieniowi. Nadzorował ją kierownik wydziału niemieckiego płk Mieczysław Schwarz. Całość zaakceptował dyrektor Departamentu I gen. Mirosław Milewski.

4 Protokół posiedzenia komisji Biura Politycznego KC PZPR, 26 XI 1984 r. [w:] Afera „Żelazo” w dokumentach MSW i PZPR..., dok. nr 84, s. 322.

5 H. Wilk, Zmotoryzowane lata osiemdziesiąte [w:] Społeczeństwo polskie w latach 1980–1989, red. N. Jarska, J. Olaszek, Warszawa 2015, s. 170.

6 Ibidem, s. 171.

7 H. Wilk, Zmotoryzowane lata..., s. 179. W obliczeniu tym widnieje matematyczny błąd. Wysokość produkcji (2650 tys.) + import (384 tys.) – eksport (858 tys.) daje 337 tys., nie zaś 437 tys. Wydaje się więc, że po polskich drogach jeździło 337 tys. aut zakupionych poza oficjalną dystrybucją.

8 Sprawozdanie z działalności Komisji Biura Politycznego powołanej do zbadania sprawy „Żelazo”, 9 VII 1984 r. [w:] Afera „Żelazo” w dokumentach MSW i PZPR..., dok. nr 78, s. 274.

9 A. Sowińska, Przestępczość zorganizowana w Gdańsku. Początki działalności Nikodema S. ps. Nikoś, niepublikowany mps referatu z konferencji „Gangsterzy z PRL. Przestępczość zorganizowana w Polsce. Lata siedemdziesiąte i osiemdziesiąte” (IPN, Gdańsk, 11–13 kwietnia 2016 r.).

10 E. Ornacka, P. Pytlakowski, Nowy alfabet mafii, Poznań 2015, s. 381.

11 Tak określała Skotarczaka niemiecka prasa, z której wycinki można przeczytać w: W. Rixdorf, Das steinerne Gesicht. Der Pate von Danzig Nikodem Skotarczak, Berlin 1993, s. 169. Tytuł ten można przetłumaczyć jako Kamienna twarz: ojciec chrzestny z Gdańska Nikodem Skotarczak.

12 AIPN, SUSW, 01205/226, t. 1, Meldunek o wszczęciu postępowania przygotowawczego, 25 IV 1988 r., k. 26.

13 Ibidem, Meldunek o wszczęciu postępowania wysłany z SUSW do Wydziału Inspekcji Biura Śledczego MSW, 31 V 1989 r., k. 146.

14 Ibidem, Informacja kpt. Jana Gozdka, 28 IV 1988 r., k. 28–29. Siedem samochodów z Austrii stanowiło wyłącznie początek dochodzenia w sprawie polskich „autogangów”. W toku dochodzenia uzyskano materiał procesowy dotyczący kradzieży kolejnych samochodów na terenie innych krajów Europy Zachodniej. Śledczy nie potrafili połączyć obu spraw, tym samym kradzieże w RFN i we Francji (Prokuratura Warszawa‍-Śródmieście) wyłączono do odrębnych śledztw. Po 7 XI 1988 r. postępowanie przygotowawcze SUSW dotyczące kradzieży aut w Austrii, czyli – jak moglibyśmy powiedzieć – śledztwa głównego, wyłączono z gestii Prokuratury Rejonowej Warszawa‍-Żoliborz, przekazując je pod nadzór prokuratorowi Zbigniewowi Rząsie z Prokuratury Wojewódzkiej w Warszawie (ibidem, Notatka służbowa ppor. Edmunda Talkowskiego, 15 XI 1988 r., k. 78).

15 Ibidem, Notatka służbowa specjalisty Wydziału II Biura Dochodzeniowo‍-Śledczego KG MO ppłk. A. Pontusa, 10 I 1989 r., k. 215.

16 AIPN, MSW, 01549/5, t. 2, Sprawozdanie z delegacji służbowej do WUSW w Olsztynie, 21 I 1988 r., k. 41.

17 Przedstawicielom „Warty” zasugerowano zwrócenie się do sądu z powództwem cywilnym, aby ten podjął ostateczną decyzję w przedmiocie zwrotu auta do Austrii. Sugestia ta nie satysfakcjonowała polskich ubezpieczycieli, którzy zrzekli się dalszego przechowywania pojazdu.

18 AIPN, SUSW, 01205/226, t. 1, Pismo Prokuratury Generalnej do prokuratora wojewódzkiego w Warszawie Zygmunta Papierza, 21 X 1988 r., k. 220–224.

19 Wytyczne Prokuratury Generalnej z tego okresu nawiązują do jednej ze znanych w latach osiemdziesiątych metod „kradzieży” samochodów. Metoda „na polisę” zakładała przejęcie za określoną kwotę i na zasadzie porozumienia (od np. Austriaka) ubezpieczonego samochodu. Następnie odbywał się transport auta do Polski i jego sprzedaż. Austriak uzyskiwał odszkodowanie oraz część ceny samochodu od Polaka, a Polak nabywał zachodni samochód w dobrej cenie.

20 Protokoły przesłuchań Adama Olendra zob. AIPN, SUSW, 01205/226, t. 7, k. 80–92.

21 Ibidem, t. 1, Informacja ppor. Edwarda Talkowskiego, 7 XI 1988 r., k. 135–136.

22 Ibidem, Notatka służbowa specjalisty Wydziału II Biura Dochodzeniowo‍-Śledczego KG MO ppłk. A. Pontusa, 10 I 1989 r., k. 209.

23 Ibidem, k. 210.

24 Ibidem, Ramowy plan czynności operacyjno‍-dochodzeniowych w sprawie nabywania na terenie krajów Europy Zachodniej kradzionych samochodów oraz sprowadzania tych samochodów do Polski, 16 VIII 1988 r., k. 79–85. Czytamy tam: „Analiza otrzymanych materiałów potwierdziła wcześniej zebrane materiały operacyjne w ramach rozpracowania operacyjnego «Walc», które prowadzono równolegle z niniejszym dochodzeniem. Pozwoliła na stwierdzenie, że przyjęte kierunki działania i założone przedsięwzięcia są słuszne” (ibidem, k. 79–80).

25 Ibidem, k. 81.

26 Ibidem.

27 W powstałym w kwietniu 1989 r. aneksie do Ramowego planu działania ustalono, że w trybie procesowym uda się udowodnić kradzież „tylko” 200 skradzionych samochodów zarejestrowanych w samym województwie warszawskim (ibidem, Aneks do ramowego planu czynności operacyjno‍-śledczych w sprawie nabywania na terenie Europy Zachodniej kradzionych samochodów oraz sprowadzania ich do Polski, 7 IV 1989 r., k. 88).

28 Przeciętne miesięczne wynagrodzenie w gospodarce narodowej w 1987 r. wynosiło 29 184 zł, w 1988 r. – 53 090 zł, a w 1989 r. – 206 758 zł (http://stat.gov.pl/obszary‍-tematyczne/rynek‍-pracy/pracujacy‍-zatrudnieni‍-wynagrodzenia‍-koszty‍-pracy/przecietne‍-miesieczne‍-wynagrodzenie‍-w-gospodarce‍-narodowej‍-w-latach-1950-2015,2,1.html, 30 IV 2016).

29 AIPN, SUSW, 01205/226, t. 1, Meldunek o wszczęciu postępowania wysłany z SUSW do Wydziału Inspekcji Biura Śledczego MSW, 31 V 1989 r., k. 146.

30 Ibidem, Ramowy plan czynności operacyjno‍-dochodzeniowych w sprawie nabywania na terenie krajów Europy Zachodniej kradzionych samochodów oraz sprowadzania tych samochodów do Polski, 16 VIII 1988 r., k. 81.

31 Ibidem, Informacja insp. Edwarda Talkowskiego, 7 XI 1988 r., k. 135.

32 Inne techniki legalizacji skradzionych aut w Polsce to korzystanie z podrobionych faktur „Polmozbytu” na zakup auta lub tzw. odprawy warunkowe – sprowadzający zgłaszał auto na granicy do odprawy warunkowej w Urzędzie Celnym, następnie pojazd był przepisywany do paszportu innej osoby, która wyjeżdżała nim za granicę (np. do NRD), po czym już w Polsce odbierała go inna podstawiona osoba. Auta najpierw były więc przewożone do Czechosłowacji, NRD lub na Węgry, a następnie po zmianie tablic rejestracyjnych wwożone do PRL.

33 AIPN, SUSW, 01205/226, t. 8, Protokół przesłuchania podejrzanego Bogusława Chmielewskiego ps. „Bogdan”, 17 IV 1989 r., k. 194–204.

34 AIPN, MSW, 01549/5, t. 4, Notatka służbowa kpt. A. Hapka z Wydziału IV Departamentu V MSW, 11 II 1989 r., k. 143.

35 Na zaawansowanym etapie śledztwa (czerwiec 1989 r.) st. insp. Jerzy Pusch odwzorował graficznie strukturę grupy przestępczej zajmującej się kradzieżą i obrotem samochodami osobowymi w Austrii. W schemacie ujęto 88 osób. Według opracowania Puscha grupa dzieliła się na dwie części: osoby obsługujące proceder w Austrii i odbiorców aut w Polsce. W centralnym miejscu Pusch umieścił Bogusława Chmielewskiego i wiedeńską dyskotekę „Acapulco”, stanowiącą punkt kontaktowy przestępców. Wyodrębnił także samodzielne podgrupy, na czele których według niego stali: Jan Labut, Bogusław Barcz, Grzegorz Stusiński, Zdzisław Jakubiec, Maciej Domżała, M. Rutkiewicz oraz Władysław Rembecki (AIPN, 01205/226, t. 13, Schemat do użytku służbowego, 15 VI 1989 r., k. 207).

36 Ibidem, t. 1, Aneks do ramowego planu czynności operacyjno‍-śledczych w sprawie nabywania na terenie Europy Zachodniej kradzionych samochodów oraz sprowadzania ich do Polski, 7 IV 1989 r., k. 89.

37 Ibidem, k. 103.

38 AIPN Kr, WUSW Nowy Sącz, 39/56658, Wniosek paszportowy Jana Labuta, 1 IX 1981 r., k. 58.

39 Ibidem, Notatka sporządzona na podstawie akt paszportowych, 20 I 1986 r., k. 8.

40 Ibidem, Notatka służbowa dot. figuranta SOR „Skarbnik”, 8 II 1988 r., k. 18.

41 Ibidem.

42 Co najmniej od października 1988 r. Jan Labut pozostawał w zainteresowaniu Departamentu II MSW, był też ścigany przez Interpol (AIPN, SUSW, 01205/226, t. 1, List naczelnika Wydziału XIII Departamentu II MSW do naczelnika Wydziału Dochodzeniowo‍-Śledczego SUSW, 13 I 1989 r., k. 62).

43 AIPN Kr, WUSW Nowy Sącz, 033/1192, Wycinki z prasy austriackiej [Geront Heigl, Narkotyki, złoto i srebro wartości 15 mln szylingów. Przemytnik wsypał swoich wspólników], styczeń 1988 r., k. 14–16.

44 Ibidem, Notatka służbowa dot. figuranta SOR „Skarbnik”, 8 II 1988 r., k. 19.

45 Po przejęciu śledztwa samochodowego przez Prokuraturę Wojewódzką w Warszawie jedną z pierwszych decyzji prokuratora Zbigniewa Rząsy (listopad 1988 r.) było postanowienie o przedstawieniu zarzutów i wystosowanie listu gończego właśnie za Labutem (AIPN, SUSW, 01205/226, t. 1, Wytyczne prokuratora Zbigniewa Rząsy wobec toczącego się śledztwa, 27 XI 1988 r., k. 54).

46 Ibidem, Notatka służbowa dot. pisma naczelnika Wydziału XIII Departamentu II MSW ws. przekazania dokumentów dot. Jana Labuta, 15 XI 1988 r., k. 78.

47 AIPN Kr, WUSW Nowy Sącz, 033/1192, Notatka służbowa dot. figuranta SOR „Skarbnik”, 8 II 1988 r., k. 19.

48 Ibidem.

49 Ibidem.

50 AIPN, SUSW, 01205/226, t. 1, Aneks do ramowego planu czynności operacyjno‍-śledczych w sprawie nabywania na terenie Europy Zachodniej kradzionych samochodów oraz sprowadzania ich do Polski, 7 IV 1989 r., k. 91.

51 AIPN Kr, WUSW Nowy Sącz, 033/1192, Przedstawienie stanu rzeczy – dokument przesłany z Ministerstwa Sprawiedliwości Republiki Austrii do Prokuratora Generalnego PRL, lipiec 1988 r., k. 25.

52 AIPN, SUSW, 01205/226, t. 1, Aneks do ramowego planu czynności operacyjno‍-śledczych w sprawie nabywania na terenie Europy Zachodniej kradzionych samochodów oraz sprowadzania ich do Polski, 7 IV 1989 r., k. 90.

53 Ibidem, t. 2, Pismo Sądu Krajowego ds. Karnych w Wiedniu do Prokuratury Wojewódzkiej w Warszawie, 1989 r., k. 16–17.

54 Sąd Krajowy ds. Karnych w Wiedniu skazał: Bogusława Barcza na 4 lata pozbawienia wolności (udowodniono mu kradzież i nielegalny obrót 13 samochodami), Dariusza Burzyckiego na 18 miesięcy (2 samochody), Bogusława Chmielewskiego na 5 miesięcy (1 samochód), Barbarę Makuch na karę grzywny (90 dniówek) za fałszowanie dokumentów i tablic rejestracyjnych na rzecz grupy Bogusława Barcza, Krzysztofa Woźnicę na 1 rok pozbawienia wolności (1 auto). Austriacy wciąż poszukiwali przebywających w polskich aresztach Marka Hochhausera‍-Osińskiego i Jana Labuta, a także Zdzisława Jakubca i Giuliano Campitiella (ibidem, k. 18–19).

55 Ibidem, t. 1, Aneks do ramowego planu czynności operacyjno‍-śledczych w sprawie nabywania na terenie Europy Zachodniej kradzionych samochodów oraz sprowadzania ich do Polski, 7 IV 1989 r., k. 90.

56 Ibidem, t. 2, Notatka służbowa st. insp. Wydziału Śledczego WUSW w Krakowie por. M. Kłosowskiego, 27 VI 1989 r., k. 177–178; ibidem, t. 3, Meldunek wysłany z SUSW do Wydziału I Biura Śledczego MSW, 13 XI 1989 r., k. 335.

57 Ibidem, t. 49, Notatka służbowa insp. Leszka Lewińskiego, 3 XI 1988 r., k. 57–58.

58 AIPN, MSW, 01549/5, t. 3, Notatka służbowa, 26 VII 1988 r., k. 39; ibidem, Sprawozdanie z pobytu w WUSW w Bydgoszczy, 12 VIII 1988 r., k. 67.

59 Ibidem, Sprawozdanie z pobytu w WUSW w Bydgoszczy, 12 VIII 1988 r., k. 68.

60 Szczytem lekceważenia toczącego się postępowania SUSW był moment, w którym ppor. Edward Talkowski domagał się stworzenia specjalnego zespołu do zbadania sprawy kradzionych samochodów. Powstał wówczas wzór decyzji powołujący taki zespół złożony z 6 funkcjonariuszy (dwóch z SUSW, dwóch z Departamentu V MSW, po jednym z WUSW w Zielonej Górze i Bielsku‍-Białej). KG MO nie widziała jednak takiej konieczności i grupa nie powstała. Śledztwo wciąż prowadzili regularnie krytykowani za swoją drobiazgowość zarówno przez KG MO, jak i przez Prokuraturę ppor. Talkowski i st. sierż. Pusch (AIPN, SUSW, 01205/226, t. 1, Decyzja o powołaniu grupy operacyjno‍-śledczej (wzór), b.d., k. 113). Wsparcia oczekiwali również przełożeni ppor. Talkowskiego (ibidem, Pismo zastępcy szefa SUSW ds. MO płk. A. Kwiatkowskiego do dyrektora Biura Dochodzeniowo‍-Śledczego KG MO płk. K. Otłowskiego, 1988 r., k. 216–218). KG MO nie widziała jednak potrzeby wsparcia śledczych, sugerując jedynie zakończenie sprawy „merytorycznie zgodnie z decyzją prokuratora” (ibidem, Pismo dyrektora Biura Dochodzeniowo‍-Śledczego KG MO płk. K. Otłowskiego do zastępcy szefa SUSW ds. MO płk. A. Kwiatkowskiego, 16 I 1989 r., k. 219). W końcu „wzmocnienia działań procesowych poprzez zwiększenie ilości pracowników prowadzących dochodzenie” oraz „powołania grupy operacyjno‍-śledczej” domagał się odpowiedzialny za rozpracowanie operacyjne (SOR „Saab”) prowadzone przez Wydział IV Departamentu V MSW kpt. Andrzej Hapek. Dotychczas – w uznaniu kpt. Hapka – działania operacyjne i śledcze nie były skoordynowane i prowadziło je 5 funkcjonariuszy: 2 z Wydziału IV Departamentu V MSW, 1 z Wydziału XIII Departamentu II MSW oraz po jednym z Wydziału Kryminalnego i Dochodzeniowo‍-Śledczego SUSW (AIPN, MSW, 01549/5, t. 4, Notatka służbowa kpt. A. Hapka z Wydziału IV Departamentu V MSW, 11 II 1989 r., k. 143).

61 Władysław Prekurat pracę w organach bezpieczeństwa PRL rozpoczynał jeszcze w czasach stalinowskich, początkowo (1952–1956) jako funkcjonariusz Departamentu III Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego oraz Komitetu ds. Bezpieczeństwa Publicznego. W 1956 r. został oficerem operacyjnym w Departamencie II MSW (kontrwywiad), w którym dosłużył się funkcji naczelnika trzech kolejnych wydziałów (II, VI, XI). Na etacie niejawnym starszego inspektora grupy II Departamentu II MSW w okresie 15 X 1984–31 X 1988 był oddelegowany do Grupy Operacyjnej „Wisła” w Moskwie (oficjalnie jako konsul PRL w Leningradzie). Od marca 1990 r. na emeryturze (http://katalog.bip.ipn.gov.pl/showDetails.do?lastName=prekurat&idx=&katalogId=0&subpageKatalogId=2&pageNo=1&osobaId=55251&, 30 IV 2016).

62 AIPN, MSW, 003088/135, Charakterystyka, lipiec 1975 r., k. 180.

63 Ibidem, Rozkaz mianowania, 1 VI [1989 r.], k. 85.

64 W związku z tym należało „realizować postanowienia zawarte w par. 7 ust. 4 Instrukcji Dyrektora Biura Śledczego MSW z dnia 26 października 1978 r. ws. nadzoru BŚ MSW nad pracą wydziałów śledczych WUSW (SUSW)” (AIPN, SUSW, 01205/226, t. 1, Pismo wysłane przez naczelnika Wydziału Inspekcji Biura Śledczego MSW płk. Wiesława Kalisza do Wydziału Śledczego SUSW, 1 VI 1989 r., k. 147). Autor instrukcji nie odnalazł.

65 Ostatecznie zarzuty – jak wynika z cytowanych szyfrogramów – postawiono 29 osobom. W drugiej połowie 1989 r. główni podejrzani za poręczeniem majątkowym opuścili areszt (m.in. Marek Hochhauser‍-Osiński i Bogusław Chmielewski).

66 Całość zob. AIPN, SUSW, 01205/226, t. 1, Szyfrogramy wysłane z SUSW do Wydziału Inspekcji Biura Śledczego MSW (meldunki o przedstawieniu zarzutów), 2 VI 1989 r., k. 148–192.

67 Ibidem, Pismo płk. W. Prekurata do dyrektora Biura Kryminalnego KG MO płk. Z. Jabłońskiego, 13 VII 1989 r., k. 142.

68 W korespondencji między Sądem Okręgowym w Warszawie a Instytutem Pamięci Narodowej z 2016 r. czytamy, że „po sprawdzeniu skorowidzów alfabetycznych VIII Wydziału Karnego byłego Sądu Wojewódzkiego w Warszawie za lata 1981–1990 nie odnaleziono zapisu co do osób wskazanych przez IPN jako podejrzane w ww. sprawie” (Pismo prezes Sądu Okręgowego w Warszawie Małgorzaty Kluziak do dr. Daniela Wicentego z 12 V 2016 r. – kopia w zbiorach autora).

69 AIPN, MSW, 01549/5, t. 1, Wniosek o zakończenie SOR „Saab”, 10 V 1990 r., k. 4.

70 Sprawozdanie z działalności Komisji Biura Politycznego powołanej do zbadania sprawy „Żelazo”, 9 VII 1984 r. [w:] Afera „Żelazo” w dokumentach MSW i PZPR..., dok. nr 78, s. 272.

71 SOR „Saab” dotyczyła właśnie kradzieży samochodów w różnych częściach PRL. Podróż służbową odbył zastępca naczelnika Wydziału IV Departamentu V MSW mjr Tomasz Witomski (AIPN, MSW, 01549/5, t. 2, Sprawozdanie z delegacji służbowej do WUSW w Olsztynie w ramach SOR „Saab”, 21 I 1988 r., k. 41).

72 Ibidem, t. 1, Wniosek o zakończenie SOR „Saab”, 10 V 1990 r., k. 4.

Łukasz Cora

Prawo, polityka i ściganie karne przestępczości zorganizowanej w okresie transformacji ustrojowej

Wprowadzenie

W analizie problematyki prawa, polityki i ścigania karnego przestępczości zorganizowanej nie można pominąć wprowadzenia do sytuacji ekonomicznej schyłkowego okresu PRL i początków III RP. W miarę syntetyczne ukazanie tej problematyki stanowi tło dla będącej przedmiotem niniejszego opracowania kwestii prawnokarnych mechanizmów zwalczania i przeciwdziałania tej formie przestępczości u progu zmian ustrojowych. Początki transformacji ustrojowej w Polsce z przełomu lat 1989 i 1990 można analizować i rozpatrywać na różnych płaszczyznach i pod różnym kątem widzenia. Jeżeli chodzi o perspektywę ogólną, to tytułem wprowadzenia historycznego zauważyć należy, że zmiana ustrojowa, jaka dokonała się w Polsce, stanowiła pionierską (nieznaną w Europie) modyfikację ustroju polityczno‍-społeczno‍-gospodarczego73.

Jeśli chodzi o pierwszy aspekt, cała trudność polega na urzeczywistnieniu podstawowych zasad funkcjonowania nowoczesnych państw konstytucyjnych, takich jak demokratyczne państwo prawne z całym katalogiem praw i wolności człowieka i obywatela, legalizm działania organów państwa oraz zasada trójpodziału władzy. W segmencie spraw społecznych do podstawowych wyzwań i jednocześnie trudności wstępnego okresu transformacji zaliczyć należy powiększający się od strony socjologicznej poziom stratyfikacji społecznej, wzrost bezrobocia, a co za tym idzie obniżenie poczucia bezpieczeństwa z jednej strony, a z drugiej wzrost aktywizacji gospodarczej obywateli najlepiej wykształconych i tych skłonnych do podejmowania ryzyka inwestycyjnego, przeobrażenia na rynku pracy oraz migrację ludności ze wsi do dużych ośrodków miejskich.

Trzecim elementem, który uległ największej zmianie, była modernizacja ustroju gospodarczego. Przeobrażenia, jakie dokonały się wówczas w Polsce, koncentrowały się na odchodzeniu od modelu gospodarki dyrektywnie (centralnie) planowanej na rzecz fundamentów wolnego rynku i zwrotu w stronę kapitalizmu. Splot i następujący w tamtym okresie ciąg decyzji z zakresu polityki gospodarczej, od klęski programu reform gospodarczych zainicjowanych porozumieniami sierpniowymi z 1980 r. począwszy, intensywnie destabilizował gospodarkę państwową.

Do podstawowych mankamentów tamtego okresu czasu zalicza się takie elementy, jak: dominacja własności państwowej, brak płynności walutowej, niedobory rynkowe, stale rosnąca inflacja i ogólne zacofanie technologiczne połączone z dekapitalizacją majątku74. W połowie lat osiemdziesiątych w ramach tzw. I etapu reformy gospodarczej (1981–1985) uchwalono około 320 ustaw i 12 tys. aktów prawnych rangi wykonawczej75. W 1985 r. nowy program reform wdrożony pod nazwą „Program realizacyjny II etapu reformy gospodarczej” zakładał położenie większego nacisku na stworzenie równych warunków działania dla wszystkich sektorów własności oraz otwarcie gospodarki wobec kapitału zagranicznego. Nie przewidywał jednak wprowadzenia wolnych cen i likwidacji centralnego zarządzania.

Wdrożenia założeń tego programu podjął się rząd premiera Zbigniewa Messnera (6 listopada 1985 – 19 września 1988). Pozorowany zwrot w stronę liberalizacji gospodarki poprzez uwolnienie cen (wyeliminowanie cen regulowanych i rozszerzenie cen umownych) nie poprawił coraz trudniejszej sytuacji schyłku PRL. Do niepowodzeń tego rządu należy próba stworzenia zrębów rynku kapitałowego, dająca prawo do emisji obligacji76. Ostatecznie do dymisji gabinetu Messnera doprowadziła fala strajków i protestów wywołanych rozpoczętą w lutym 1988 r. operacją cenowo‍-dochodową, wprowadzającą najwyższe od 1982 r. podwyżki cen żywności przy symbolicznych rekompensatach płacowych. Wskutek nieudolnej polityki gospodarczej deficyt budżetowy przekroczył 10 proc. PKB, wystąpiło zjawisko niekontrolowanej inflacji (ok. 70 proc. do grudnia 1988 r.), nastąpił spadek produkcji, tzw. dolaryzacja obrotu gospodarczego, problemy w zaopatrzeniu i w końcu wzrost nieobsługiwanego zadłużenie zagranicznego77.

Rząd premiera Mieczysława F. Rakowskiego wprowadził radykalne jak na socjalistyczny ustrój państwa reformy. Do podstawowych kierunków polityki gospodarczej państwa należało oparcie się na modelu liberalnym z wyraźnie eksponowaną samodzielnością przedsiębiorstw, mających odtąd kierować się zasadami racjonalności i rachunku ekonomicznego. „Kamieniem milowym” zmian była deklaracja państwowego wsparcia dla funkcjonowania małych firm prywatnych.

Z punktu widzenia wprowadzanych reform systemu prawa gospodarczego, zwanych Programem Konsolidacji Gospodarki Narodowej78, fundamentem stały się dwie ustawy uchwalone 23 grudnia 1988 r.: o działalności gospodarczej79 i o działalności gospodarczej z udziałem podmiotów zagranicznych80 oraz ustawa z 24 lutego 1989 r. o niektórych warunkach konsolidacji gospodarki narodowej oraz o zmianie niektórych ustaw81. Całkowicie rewolucyjna jak na tamte czasy ustawa o działalności gospodarczej wprowadziła zasadę, że podejmowanie i prowadzenie działalności gospodarczej jest wolne i przysługuje każdemu na równych prawach, a w sferze działalności gospodarczej dozwolone jest wszystko, „co nie jest prawem zabronione”. Ratio legis tej ustawy polegało na zrównaniu w sferze praw podmiotów państwowych, spółdzielczych i prywatnych zarówno pod względem warunków i form działalności gospodarczej, jak i w dostępie do kredytów. Ustawa maksymalnie upraszczała prawne wymogi legalnego podjęcia działalności gospodarczej przez osoby fizyczne (zgłoszenie do ewidencji prowadzonej przez urząd gminy). Zdecydowanie ograniczała liczbę reglamentowanych administracyjno‍-prawnie rodzajów działalności gospodarczej, pozostawiając jedynie dwanaście rodzajów koncesjonowanych (m.in. w obronności, energetyce, produkcji spirytusu i wyrobów tytoniowych). Ponadto znosiła barierę liczebności pracowników zatrudnionych przez podmiot prywatny.

Normatywnym przełomem dla gospodarczego prawa publicznego stało się dopuszczenie do działalności gospodarczej podmiotów z kapitałowym udziałem zagranicznym, które mogły obejmować 100 proc. wartości spółki prawa handlowego. Zezwolenie uzyskane od Agencji do Spraw Inwestycji Zagranicznych na utworzenie spółki było równoznaczne z trzyletnimi wakacjami podatkowymi, z możliwością ich przedłużenia do lat sześciu, jeśli działalność dotyczyła preferowanej przez państwo dziedziny. Znoszono również cła na maszyny i urządzenia przeznaczone do jej prowadzenia. Wymogi kapitałowe niezbędne do założenia firmy zaczynały się od 2,5 tys. dolarów.

Z kolei ustawa o niektórych warunkach konsolidacji gospodarki, uchwalona w lutym 1989 r., sankcjonowała kierunek decentralizacji gospodarki państwowej m.in. poprzez likwidację zrzeszeń przedsiębiorstw i uproszczenie trybu odwoływania dyrektorów przedsiębiorstw państwowych. Ustawa nie była jednak wolna od wad i luk legislacyjnych. Brak precyzji regulacji prawnej, zwłaszcza odnośnie zasad i możliwości przekazywania części majątku firm państwowych osobom prywatnym, i dowolność interpretacyjna nie wpływały korzystanie na funkcjonowanie przedsiębiorstw, ale otwierały faktyczną furtkę do nadużycia prawa w procesach przekształceń i zmian własnościowych. Nota bene ustawa uznana została za akt prawny rozpoczynający proces uwłaszczania się nomenklatury partyjnej PZPR na państwowym majątku.

Pakiet ustaw reformujących obrót gospodarczy, zaprezentowany przez rząd Rakowskiego, uzupełniała wprowadzająca wewnętrzną wymienialność złotego ustawa Prawo dewizowe z 15 lutego 1989 r.82 I tak np. zgodnie z art. 10 tej ustawy „osoby krajowe mogą prowadzić za zezwoleniem dewizowym i na warunkach określonych przez Prezesa NBP, w drodze zarządzenia, działalność gospodarczą polegającą na kupnie i sprzedaży wartości dewizowych oraz pośrednictwie w kupnie i sprzedaży tych wartości”. Na podstawie nowego prawa dewizowego od 15 marca 1989 r., mimo iż dopuszczono legalny obrót dewizami w kantorach z całkowicie wolnym kształtowaniem kursu wymiany walut, utrzymano obowiązek odsprzedawania państwu pozyskanych walut. Przedsiębiorstwa nie miały prawa do posiadania rachunków dewizowych ani w kraju, ani za granicą. Niniejszy akt prawny sankcjonował również ograniczone ułatwienia w obrocie walutowym podmiotów gospodarczych, zasadniczymi obostrzeniami obkładając jedynie transfer walut za granicę (konieczność każdorazowego uzyskania zezwolenia dewizowego). Efektem jej wprowadzenia było uzyskanie przez przedsiębiorstwa krajowe swobodnego dostępu do dewiz potrzebnych do dokonywania płatności na rzecz przedsiębiorstw zagranicznych.

Reform ustroju gospodarczego w kierunku modelu wolnorynkowego dopełniły zmiany w systemie bankowym i podatkowym, uchwalone w styczniu 1989 r. w ustawach: o Narodowym Banku Polskim83, Prawo bankowe84 oraz o podatku od osób prawnych85. Zwłaszcza dwie ostatnie warto choć skrótowo opisać. I tak ustawa Prawo bankowe wprowadzała dwustopniowy system bankowości oparty na banku oraz dziewięć państwowych banków komercyjnych prowadzących normalną działalność bankową (gromadzenie środków pieniężnych, udzielanie kredytów i pożyczek, przeprowadzanie rozliczeń pieniężnych itp.). Z kolei ustawa o podatku dochodowym od osób prawnych (CIT) zapoczątkowała prorynkowe zmiany, ustalając wspólne zasady opodatkowania dochodu wszystkich osób prawnych, bez względu na przynależność sektorową w PRL – podmioty gospodarki uspołecznionej i nieuspołecznionej.

Warto odnotować, że do początku 1989 r. zniesiono reglamentację benzyny i węgla, zlikwidowano asygnaty na samochody, a od 1 sierpnia odwołano reglamentację mięsa i jego przetworów i wprowadzono na nie wolne ceny. Wsparciem dla reform rządu Rakowskiego stało się powołanie ustawą z 15 lutego 1989 r. Funduszu Obsługi Zadłużenia Zagranicznego86. Był to specjalny fundusz mający gromadzić dewizy i po korzystnych – ze względu na niskie notowania – cenach skupować zagraniczne długi państwa.

Wskazany wyżej katalog źródeł prawa gospodarczego publicznego stanowił istotny krok w kierunku realnej transformacji gospodarki socjalistycznej w wolnorynkową. Zwieńczył go już po przemianach Okrągłego Stołu pakiet reform znany pod nazwą planu Balcerowicza. W perspektywie paraliżującej gospodarkę galopującej inflacji, która od sierpnia 1990 r. przekraczała 100 proc. miesięcznie (640 proc. na koniec tego roku), deficytu budżetowego na poziomie 12 proc. PKB i zadłużenia zagranicznego, głównie w tzw. Klubie Paryskim (rządy) i Klubie Londyńskim (banki komercyjne), w wysokości 42 mld dolarów, 27 i 28 grudnia 1989 r. Sejm RP uchwalił zmiany systemowe zakładające stworzenie jednolitego i prostego systemu podatkowego, pełną wolność w korzystaniu z praw własności, nieingerencję państwa w obrót gospodarczy oraz w ceny i płace oraz likwidację jawnych i niejawnych monopoli. Podstawowym celem fazy wstępnej transformacji ustrojowej było opanowanie hiperinflacji, zredukowanie deficytu budżetowego oraz pełna prywatyzacja majątku państwowego87.

W styczniu 1990 r. zakończono proces znoszenia kontroli państwa nad ustalaniem cen i ograniczania tzw. cen rządowych. Efektem planu Balcerowicza było uruchomienie i rozwój mechanizmów rynkowych. Ceny ustalały się na poziomie równowagi podaży i popytu, co rozwiązało problem niedoborów. Po wprowadzeniu wolnego rynku towarów konsumpcyjnych znikły kolejki. Doszło także (choć w skali mniejszej niż zakładano) do zahamowania inflacji, umocnienia złotego oraz wprowadzenia jego wewnętrznej, a potem także zewnętrznej wymienialności. Nastąpiła stabilizacja kursu dolara, a w 1990 r. udało się osiągnąć niewielką nadwyżkę budżetową. Plan uruchomił procesy prywatyzacyjne i demonopolizacyjne, doprowadzając do powstania zrębów rynku kapitałowego i znaczącego rozszerzenia sektora prywatnego w strukturze gospodarki. Spowodował też napływ inwestycji zagranicznych. W efekcie zapoczątkowanych reform od roku 1992 w polskiej gospodarce nastąpił okres stałego wzrostu gospodarczego.

Polityka karna i statystyka kryminalna doby transformacji a dynamika przestępczości

Przyjęcie wskazanych punktów odniesienia z zakresu historii gospodarki i ewolucji gospodarczego prawa publicznego pozwala przejść do zasadniczej kwestii konsekwencji przemian dokonanych w latach 1989–1990 i ich wpływu na dynamikę i strukturę przestępczości w okresie zmiany ustrojowej. I tak z perspektywy szeroko rozumianej polityki kryminalnej, ukierunkowanej na zapobieganie i ograniczanie zjawiska przestępczości oraz minimalizowanie jego społecznych skutków, najważniejszym wyzwaniem dla państwa doby transformacji stało się przeciwdziałanie nowym, nieznanym dotąd rodzajom przestępczości i ich zwalczanie88.

Polityka karna obejmująca swoim zakresem nie tylko czynności organów ścigania, ale także szerokie spektrum sądowego wymiaru kary i analizy ujemnych czynników sprzyjających popełnianiu przestępstw, była do roku 1990 nastawiona na punitywizm, a zatem na surowość i represyjność karania poprzez ograniczenia w stosowaniu krótkoterminowych kar pozbawienia wolności na rzecz kar długoterminowych i społecznie dolegliwych (zob. art. 139 dawnego kodeksu karnego z 1969 r. – np. afera mięsna). Takie założenia polityki karnej PRL, obliczone na niezbędność surowej reakcji karnej jako czynnika odstraszającego od popełniania przestępstw, podważały – w obliczu inflacji powrotności do przestępstwa (recydywy) i przeludnienia zakładów karnych – jej wiarygodność i efektywność. Jeżeli dodać do tego instrumentalizację wykorzystywania środków prawno‍-karnej reakcji do walki z opozycją PRL i konieczność cyklicznego ogłaszania amnestii, to stwierdzić należy, że system ten został w zasadzie zdyskwalifikowany89.

Z perspektywy statystyki kryminalnej podstawowa zmiana ilościowa w zakresie rozmiarów i dynamiki przestępczości nastąpiła pomiędzy rokiem 1989 a 1990, kiedy to wzrost przestępczości osiągnął 61 proc. (z czego 85 proc. stanowiły przestępstwa przeciwko mieniu)90. W PRL przestępczość widziana przez pryzmat statystyki kryminalnej pozostawała w porównaniu z obecną sytuacją na dość niskim poziomie. Można upatrywać dwóch przyczyn takiego stanu rzeczy. Pierwsza to wspomniana surowość prawa karnego połączona z rozbudowanym aparatem opresyjno‍-represyjnym państwa, w którym sfera podstawowych praw i wolności człowieka i obywatela z perspektywy standardów międzynarodowych (Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych, Europejska Konwencja Praw Człowieka i Podstawowych Wolności) była nagminnie naruszana. Druga to ingerencja urzędników państwowych w statystyki kryminalne.

Na tym tle w pełni podzielić należy pogląd Andrzeja Siemaszki, który przyczyn zmian obrazu przestępczości w latach dziewięćdziesiątych upatrywał tak w sferze materialnej, jak i niematerialnej. Do pierwszej grupy zaliczał spadek efektywności pracy policji, wzrost migracji i bezrobocia, ułatwienia w dostępie do broni palnej oraz inflację poziomu posiadania kosztownych dóbr materialnych, do drugiej natomiast tendencje związane z osłabieniem kontroli społecznej (formalnej i nieformalnej), poczucie marginalizacji wielu grup społecznych, niepewność prawa oraz pogłębiające się rozwarstwienie społeczne91.

Na taki stan rzeczy wpływało również obniżenie zaufania obywateli do państwa oraz brak poczucia lojalności państwa wobec obywateli. Stosunek ten przejawiał się w słabej współpracy obywateli z Milicją/Policją w zwalczaniu przestępczości poprzez brak woli zgłaszania podejrzeń popełnienia przestępstw. Spadek efektywności pracy policji wynikał zarówno z osłabienia jej wizerunku przez okres istnienia Milicji Obywatelskiej (ZOMO i ORMO), jak i z odejścia wielu specjalistów oraz utrudnień w działalności operacyjnej (w tym niedostateczne wyposażenie techniczne wobec wyzwań współczesności i nienadążanie za coraz lepiej wyszkolonymi grupami przestępczymi). Wszystko, co wiązało się z brakami kadrowymi, zmianami organizacyjnymi, niedofinansowaniem i lukami w wyszkoleniu, osłabiało kontrolę formalną oraz powodowało wzrost poczucia bezkarności sprawców przestępstw i ogólnospołecznego zagrożenia przestępczością.

Z perspektywy konsekwencji przemian społeczno‍-gospodarczych wywołanych tzw. planem Balcerowicza wzrost bezrobocia i związane z nim wykluczenie społeczne części obywateli stały się istotnym czynnikiem kryminogennym nielegalnych działań zmierzających do poprawy sytuacji materialno‍-bytowej.

Przyczyn rozwoju i dynamiki przestępczości po roku 1989 można też upatrywać gdzie indziej92. I tak Teodor Szymanowski wytłumaczenia dla wzrostu przestępczości przeciwko mieniu poszukuje w tzw. liczbie okazji przestępczych oraz rozbudzeniu postaw konsumpcyjnych oraz we wzroście bezrobocia i ubóstwa. Czynniki te wiążą się jego zdaniem z nagłą dostępnością dóbr, które nie były w PRL powszechnie osiągalne, oraz z rozwojem sieci handlowych93. Przedstawiając zmiany w przestępczości i jej przyczyny w Polsce okresu transformacji, Irena Rzeplińska wskazała na wagę takich czynników, jak wzrost zamożności społeczeństwa oraz nowe zjawiska w dziedzinie przestępczości, takie jak przestępczość transgraniczna, przestępczość cudzoziemców, przestępczość związana z handlem towarami bez akcyzy, a także pojawienie się zorganizowanych grup przestępczych i specyficznych dla nich form przestępczości gospodarczej, narkotykowej i zbrojnej94.

Z kolei Anna Kossowska wskazuje na dwa podstawowe czynniki. Pierwszy, natury subiektywnej, bezpośrednio wiąże się ze stanem świadomości społecznej poprzez upowszechnienie się tendencji do racjonalizowania przestępczości (głównie przeciwko mieniu), co znajdowało odbicie w szeregu stereotypów. Zdaniem autorki zaliczyć do nich należy uproszczenia w wypowiedziach medialnych, sprowadzające istotę problemu bezrobocia do skali makro oraz ogólnego pogorszenia sytuacji materialnej społeczeństwa. Jeżeli dodać do tego z jednej strony opinię o powszechnym skorumpowaniu elit (skoro „oni” wszyscy kradną i nie ponoszą konsekwencji, to indywidualne, niezgodne z prawem działania jednostki można łatwiej usprawiedliwić), a z drugiej stereotyp nieskrępowanej dopuszczalności wszelkich działań, które nie są wyraźnie przez prawo zabronione (co w okresie I etapu transformacji, gdy prawo był niedostosowane do dynamizmu zmian ekonomicznych, usprawiedliwiało podejmowanie decyzji na granicy ryzyka biznesowego), to rację ma autorka, że tego typu opinie formułowane w przekazie medialnym mogły w tamtym czasie przyczynić się do indywidualnej decyzji o popełnieniu przestępstwa95.

Do czynników obiektywnych autorka zaliczyła: sytuację w Policji, stan prawa oraz status materialno‍-bytowy rodziny jako „podstawowej komórki społecznej”, która przestała pełnić zasadnicze dla niej funkcje wychowawcze na rzecz wysiłku poprawy warunków ekonomicznych. Z kolei Policja w pierwszej połowie lat dziewięćdziesiątych nie była, jak zauważa Kossowska, przygotowana do „wielu nowych zadań wynikających ze zmiany rozmiarów i struktury przestępczości”. Na charakter przestępczości oraz stosunek do prawa w Polsce wpływał archaiczny jak na wyzwania nowego modelu społeczno‍-gospodarczego stan regulacji prawnych w obszarze prawa gospodarczego i karnego. Istotnym obiektywnym czynnikiem w rozwoju motywacji przestępczych tamtego okresu było poczucie wykluczenia i marginalizacji oraz „świadomość wykluczenia z dostępu do korzystania z możliwości, jakie daje nowa sytuacja społeczno‍-ekonomiczna”96.

Gwałtowne nasilenie przestępczości pomiędzy rokiem 1989 a 1990 znajduje odzwierciedlenie w statystykach kryminalnych. I tak, na przykład, w 1976 r. liczba stwierdzonych przestępstw wyniosła 324 181, w 1981 r. – 379 762, w 1988 r. – 475 273, w 1989 r. – 547 589, a w 1990 r. – 883 33697. Widać, że w następstwie transformacji ustrojowej, przy uwzględnieniu takich czynników, jak zmiany w społecznych preferencjach i postawach, niepewność prawa czy też rozwarstwienie społeczne, z perspektywy statystyki kryminalnej nastąpiła w Polsce inflacja przestępczości i zjawisk kryminogennych.

Oczywiście należy mieć na uwadze fakt, że jest to obraz najprawdopodobniej obarczony błędem w wyniku instrumentalnej manipulacji. Dlatego też uczynienie ze statystyk z lat osiemdziesiątych punktu odniesienia dla rozwoju i dynamiki przestępczości w latach dziewięćdziesiątych jest mocno wątpliwe, jeżeli wziąć pod uwagę drastyczny wzrost, który nastąpił pomiędzy rokiem 1989 a 199098. Spośród wskazanych mechanizmów implikujących rozwój i dynamikę przestępczości – choć wszystkie one są istotne – największy wpływ na ogólną kryminogenezę przełomu PRL i III RP należy przypisać otwarciu rynku na nowe dobra konsumpcyjne, pogłębieniu nierówności społecznych i wykluczeniu części społeczeństwa we wszystkich wymiarach życia społecznego.

Przestępczość zorganizowana doby transformacji ustrojowej i jej ściganie

Zagadnienia prawnokarne i kryminologiczne

Z perspektywy rozwoju i dynamiki przestępczości końca PRL i początków III RP szczególnego znaczenia nabiera kwestia nowych zjawisk społecznych, co przekłada się na ewolucję struktury przestępczości tego okresu. Nowym negatywnym zjawiskiem, które pojawiło się w Polsce wraz z końcem lat osiemdziesiątych i na dobre zakotwiczyło się w realiach lat dziewięćdziesiątych, jest przestępczość zorganizowana. Niewątpliwie impulsem do rozwoju zorganizowanych grup przestępczych stały się sygnalizowane na wstępie procesy związane z transformacją ustrojową, tj. urynkowienie gospodarki państwowej, zmiana struktury własnościowej, przekształcenia i restrukturyzacje na rynku kapitałowym czy też rozwój systemu bankowego99.

Dwa czynniki ogrywały tu najistotniejszą rolę. Pierwszy jest natury ideologicznej i wiąże się z pomijaniem i bagatelizowaniem tzw. przestępczości zawodowej100. Drugi to fakt, że funkcjonowanie tzw. czarnego rynku odbywało się z uwzględnieniem wzajemnego systemu wpływów i zależności ze strony aparatu państwa101. Jednym z elementów, których nie można lekceważyć, były wpływy i kontakty w ramach tzw. kapitalizmu politycznego, polegającego na przenikaniu się elit politycznych z wysokimi funkcjonariuszami służb specjalnych oraz drobnymi przedsiębiorcami, a zatem na tworzeniu układów polityki i biznesu z przestępczością w tle102.

Jak już wspomniano, w Polsce do 1989 r. termin „przestępczość zorganizowana” nie występował ani na gruncie nauki, ani ustawodawstwa karnego. Warto jednak zauważyć, że słusznie uznaje się, że wskazane przyczyny społeczno‍-gospodarcze nie mają charakteru wyłącznego. Stąd kwalifikowanie okresu transformacji ustrojowej jako podstawowego czynnika pojawienia się i rozwoju przestępczości zorganizowanej jest tezą nieco uproszczoną. Wszak przestępczość ta, jak się zdaje, zaczęła rozwijać się przed transformacją, która mogła jedynie zwiększyć jej dynamikę i udoskonalić jej funkcjonowanie103.

Polskie prawo karne po roku 1989 nie posługiwało się kategorią tzw. przestępczości zorganizowanej104. Po raz pierwszy termin ten został użyty w art. 5 ustawy z 12 października 1994 r. o ochronie obrotu gospodarczego i zmianie niektórych przepisów prawa karnego. I tak zgodnie z art. 5 § 1 tej ustawy: „Kto w celu wprowadzenia do legalnego obrotu papierów lub dewizowych pochodzących ze zorganizowanej przestępczości powiązanej z obrotem środkami odurzającymi lub psychotropowymi, fałszowaniem pieniędzy lub papierów wartościowych, wymuszaniem okupu albo handlem przyjmuje je, przenosi własność lub posiadanie, przekazuje lub wywozi za granicę albo podejmuje inne działanie, które może udaremnić stwierdzenie ich przestępnego pochodzenia, wykrycie albo orzeczenie przepadku, podlega karze pozbawienia od 6 miesięcy do lat 5”105.

Ustawodawca ograniczał zatem pojęcie przestępczości zorganizowanej do obrotu środkami odurzającymi lub psychotropowymi, fałszowania pieniędzy lub papierów wartościowych, wymuszania okupu lub handlu bronią. Z kolei zgodnie z § 2 tej ustawy ustawodawca nie wskazał kategorii czynów mieszczących się w zakresie tego pojęcia: „Kto wbrew przepisom przyjmuje w gotówce wielkie ilości pieniędzy lub wartości dewizowych albo pieniądze lub wartości dewizowe przyjmuje w okolicznościach wzbudzających uzasadnione podejrzenie ich pochodzenia ze zorganizowanej przestępczości albo świadczy usługi w zatajeniu ich przestępnego pochodzenia lub w zabezpieczeniu przed zajęciem, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3”106.

Obowiązujący od 30 września 1998 r. Kodeks karny, tak jak ustawodawstwo karne wielu innych krajów Europy Zachodniej, nie zawiera wprost legalnej definicji przestępczości zorganizowanej. Polskie ustawodawstwo karne uwzględnia obecnie różnorodne narzędzia reakcji na zjawisko tzw. przestępczości zorganizowanej. Stąd, jak trafnie wskazywał Andrzej Gaberle, „okoliczność, że ludzie współdziałają ze sobą również przy popełnianiu przestępstw, nie mogła zostać nie zauważona w prawie karnym. Przepisy ustaw karnych przewidują różne postacie przestępnego współdziałania, m.in. współsprawstwo, polegające na porozumieniu co do podziału zadań w celu realizacji założonego planu, czyli właśnie na zorganizowaniu (przestępnego) działania. Jeśli zatem nie ignoruje się pojęcia «działalność zorganizowana», to do przestępczości «zorganizowanej» zaliczyć należy każdy przypadek współsprawstwa. Na porządku dziennym pojawia się wówczas pytanie, czy pojęcie «przestępczość zorganizowana» jest do czegokolwiek potrzebne”107. W tym kontekście zauważyć należy, że zarówno na płaszczyźnie rozwiązań polskich, jak i międzynarodowego prawa karnego nie stworzono jednolitej definicji pojęcia przestępczości zorganizowanej.

I tak do typowych narzędzi reakcji na zjawisko przestępczości zorganizowanej na gruncie kodeksu karnego z 1997 r. zaliczyć należy: 1) penalizację udziału w zorganizowanej grupie lub związku mającym na celu popełnienie przestępstwa lub przestępstwa skarbowego (poza wyjątkiem czynnego żalu z art. 259 kk, niezależnie od tego, czy sprawca dopuścił się jakiegoś przestępstwa w ramach tej grupy oraz związku) – art. 258 kk; 2) obligatoryjne stosowanie w zakresie wymiaru kary wobec sprawcy przestępstwa z art. 258 kk instytucji recydywy, o której mowa w art. 64 § 2 kk, z wyjątkiem przewidzianego zaostrzenia, środków karnych oraz środków związanych z poddaniem sprawcy próbie – art. 65 § 2 kk; 3) wydłużenie okresów uprawniających do zastosowania warunkowego przedterminowego zwolnienia z odbywania reszty kary pozbawienia wolności do upływu trzech czwartych orzeczonej kary – art. 78 § 2 kk w związku z art. 65 § 1 i 2 kk; 5) obligatoryjne nadzwyczajne złagodzenie kary, a nawet możliwość warunkowego zawieszenia jej wykonania w stosunku do sprawcy współdziałającego z innymi osobami w popełnieniu przestępstwa, w wypadku ujawnienia przez sprawcę wobec organu powołanego do ścigania przestępstw informacji dotyczących osób uczestniczących w popełnieniu przestępstwa oraz istotnych okoliczności jego popełnienia – art. 60 § 3 kk; 6) fakultatywne nadzwyczajne złagodzenie kary, a nawet możliwość warunkowego zawieszenia jej wykonania w stosunku do sprawcy przestępstwa, który niezależnie od wyjaśnień złożonych w swojej sprawie ujawnił przed organami ścigania i przedstawił istotne okoliczności, nieznane dotychczas temu organowi, przestępstwa zagrożonego karą powyżej 5 lat pozbawienia wolności; 7) obligatoryjny przepadek osiągniętej z popełnienia przestępstwa korzyści majątkowej lub jej równowartości – art. 45 kk108.

Należy jednak zwrócić uwagę, iż art. 258 kk dokonuje penalizacji samego udziału w zorganizowanej grupie albo związku mającym na celu popełnienie przestępstwa lub przestępstwa skarbowego (związek przestępczy)109. Pozostawiając na potrzeby niniejszego opracowania analizę dogmatyczno‍-prawną struktury z przestępstwa udziału w grupie zorganizowanej (art. 258 kk) poza zakresem rozważań, zauważyć jedynie należy, iż obok tego przestępstwa, które polega na udziale w zorganizowanej grupie albo związku przestępczym mającym na celu popełnienie przestępstwa albo przestępstwa skarbowego (§ 1), albo jeżeli grupa ta ma charakter zbrojny (§ 2), albo ma na celu popełnienie przestępstwa terrorystycznego (§ 3), wskazać należy na przestępstwo tzw. porwania dla okupu z art. 252 kk, handlu ludźmi – art. 189a oraz „prania brudnych pieniędzy” – art. 299 kk, ściśle związane ze zjawiskiem tzw. przestępczości zorganizowanej110.

Z perspektywy międzynarodowego prawa karnego katalog czynów obejmować może: zabójstwa, przestępczość gospodarczą i korupcyjną, kradzieże samochodów, kradzieże dzieł sztuki, napady rabunkowe i wymuszenia haraczy, przemyt ludzi, handel ludzkimi organami oraz międzynarodowe oszustwa finansowe oraz transgraniczną przestępczość terrorystyczną111. Na tym tle zasadnie Jerzy Jasiński definiował przestępczość zorganizowaną jako „pewnego rodzaju pomost pomiędzy przestępczością pospolitą a gospodarczą”112.

W tym kontekście za Emilem Pływaczewskim wskazać należy na wspólne cechy normatywne, które powinny być uwzględniane jako podstawowe dla kwalifikowania danych zachowań jako wyczerpujących zakres przestępczości zorganizowanej. I tak autor ten zalicza do nich: 1) współpracę trzech lub więcej osób; 2) przez dłuższy lub nieokreślony czas; 3) w celu uzyskania korzyści finansowej lub innej materialnej, a także w ramach kryteriów dodatkowych; 4) używanie przemocy lub innych środków w celu zastraszenia; 5) wywieranie wpływu na polityków, media, organy ścigania i organy wymiaru sprawiedliwości; 6) pranie brudnych pieniędzy; 7) wykorzystywanie struktur handlowych i prowadzenie działalności na skalę międzynarodową113.

W zakresie ustaleń konstrukcyjno‍-terminologicznych istotne komplikacje powstają na tle pojęcia mafii, profesjonalnie działającej organizacji przestępczej, wyspecjalizowanej w działalności na styku polityki, biznesu i przestępczości114. Funkcjonowanie mafii wiąże się ze zorganizowaną przestępczością kryminalną i gospodarczą przynoszącą nielegalne dochody, a jej podstawowe kierunki działania to: pozyskiwanie wpływów i przychylności w administracji państwowej, wywieranie nacisku i wpływu na korzystne decyzje organów państwa, korupcja i tzw. przestępstwa białych kołnierzyków (white collar crimes) oraz „szara strefa”, a także pranie brudnych pieniędzy oraz finansowanie terroryzmu. Za Jerzym Wójcikiem podkreślić należy, że struktury mafijne różnią się od przestępczości zorganizowanej zarówno strukturą organizacyjną i sferą wpływów gospodarczych, jak i korupcją władz państwowych i organów ścigania115.

U progu lat dziewięćdziesiątych XX w. ogólnokryminologiczne trendy w przestępczości uwarunkowane były następującymi czynnikami: a) profesjonalizacją przestępczości, b) inflacją przestępczości gospodarczej i zorganizowanej, także tej o charakterze agresywnym, c) umiędzynarodowieniem przestępczości zorganizowanej, d) politycznym wymiarem zjawisk kryminalnych. Spowodowało to nasilenie takich zjawisk, jak terror kryminalny, zabójstwa na tle rabunkowym i porachunków finansowych czy na zlecenie oraz profesjonalizację grup przestępczych o charakterze kryminalnym i gospodarczym116.

Zagadnienia karnoprocesowe w zakresie zwalczania przestępczości zorganizowanej

Choć rozumienie przestępczości zorganizowanej w jej powiązaniu z elementami struktury przestępstw określonych w części szczególnej kodeksu karnego i uwarunkowaniami socjokryminalnymi doby transformacji ustrojowej jest niezwykle istotne, w jej obrazie trzeba także uwzględnić dostrzegalny na przełomie lat 1989 i 1990 niedostatek nowoczesnych i dostatecznie efektywnych w zakresie jej zwalczania narzędzi prawa karnego procesowego. Wobec braku nowych, skutecznych narzędzi karnoprocesowych i rozwiązania pionu do walki z przestępczością gospodarczą MO/Policji, organy ścigania – wchodząc w nowe realia społeczno‍-gospodarcze – zdały sobie sprawę z tego, jak duży obszar działalności pozostaje poza sferą regulacji prawnej, mimo iż wykazuje on własności kryminogenne.

Na przełomie lat 1989 i 1990 polskie prawo karne procesowe było w zakresie narzędzi ścigania karnego pozbawione efektywnej możliwości zwalczania przestępczości zorganizowanej. Nieprzystosowanie regulacji prawnej do zmieniających się warunków społeczno‍-gospodarczych oraz brak wyspecjalizowanych jednostek do zwalczania przestępczości gospodarczej i zorganizowanej spowodował znaczące trudności w przeciwdziałaniu tego typu dynamicznym zjawiskom.

Ewolucja procedury karnej w zakresie dostosowania regulacji prawnej do wyzwań współczesności i potrzeby „gonienia” przestępczości wymagała nie tylko nowelizacji kodeksu postępowania karnego, ale także wprowadzenia ustaw szczególnych i zmian w tzw. prawie policyjnym. Wzorowano się przy tym nie tylko na doświadczeniach państw Europy Zachodniej, ale i na instytucjach z odmiennego kręgu kultury prawnej common law.

Spośród rudymentarnych z punktu widzenia nowej polityki kryminalnej zmian karnoprocesowych zdecydowano się na uregulowanie instytucji tzw. świadka anonimowego. Wprowadzenie do ustawodawstwa instytucji świadka incognito było spowodowane znacznym wzrostem przestępczości zorganizowanej i związanych z tym licznych prób terroryzowania świadków podczas procesów sądowych w sprawach karnych. Zakres tzw. anonimizacji świadka ulegał wielokrotnym zmianom. I tak kodeks postępowania karnego z 1969 r. (w związku z ustawą z 6 lipca 1995 r. o zmianie kodeksu postępowania karnego) przewidywał utajnienie wszelkich danych umożliwiających ustalenie tożsamości świadka117. Z kolei ustawa z nowym kpk z 1997 r. pierwotnie ograniczyła zakres anonimizacji jedynie do danych osobowych, nie obejmował on np. takich informacji, jak wygląd świadka czy brzmienie jego głosu, które nie mogły być skategoryzowane jako dane osobowe, ale stanowiły istotną wskazówkę dla ustalenia przez oskarżonego tożsamości świadka. Dlatego obecnie art. 184 kpk określa, iż utajnieniu podlegają wszelkie okoliczności umożliwiające ustalenie tożsamości świadka, w tym dane osobowe, jeżeli nie mają one znaczenia dla rozstrzygnięcia w sprawie.

I tak zgodnie z obowiązującą ustawą karnoprocesową w określonych w art. 184 § 1 kpk przypadkach sąd, a w postępowaniu przygotowawczym prokurator może wydać postanowienie o zachowaniu w tajemnicy danych osobowych oraz innych okoliczności umożliwiających ujawnienie tożsamości świadka. Do podstawowych warunków, które motywują utajnienie tożsamości świadka, kodeks prawa karnego zalicza istnienie uzasadnionej obawy wystąpienia niebezpieczeństwa dla życia, zdrowia, wolności i mienia świadka lub osób mu najbliższych. W przypadku wydania postanowienia przez sąd lub prokuratora o utajnieniu tożsamości informacje dotyczące świadka incognito pozostają wyłącznie do wiadomości sądu bądź prokuratora, a w razie konieczności również funkcjonariusza Policji, który prowadzi postępowanie.

W zakresie osobowych źródeł dowodowych nie był to koniec zmian. Istotnym novum u progu nowej kodyfikacji karnej stała się instytucja tzw. małego świadka koronnego. I tak w art. 61 § 1 kk z 1997 r. ustawodawca wprowadził nieznaną do tej pory podstawę odstąpienia od ukarania wobec tzw. małego świadka koronnego. Instytucja tzw. małego świadka koronnego nie była znana w PRL. W obowiązującym kodeksie karnym z 1969 r. jednym z instrumentów prawnych umożliwiających zwalczanie przestępczości grupowej była możliwość zastosowania nadzwyczajnego złagodzenia kary. Zastosowanie tej instytucji przez sąd było uzależnione od postawy sprawcy, zwłaszcza gdy przyczynił się on do ujawnienia przestępstwa, czy też jeśli w popełnieniu przestępstwa we współdziałaniu z innymi osobami jego rola była podrzędna, a odniesiona przez niego bezprawna korzyść niewielka (art. 57 § 2 pkt. 2 dawnego kk).

W związku z nieskutecznością tego rozwiązania w walce z przestępczością grupową w celu bardziej efektywnego przeciwdziałania nowemu zjawisku przestępczości zorganizowanej wprowadzono podstawę nadzwyczajnego złagodzenia kary, a nawet możliwość warunkowego zawieszenia jej wykonania wobec sprawcy, który współdziałając z innymi osobami w popełnieniu przestępstwa, ujawnił wobec organu ścigania przestępstw informacje dotyczące osób uczestniczących w jego popełnieniu oraz istotne okoliczności jego popełnienia (art. 60 § 3 kk). Instytucja ta w zakresie regulacji środków prawnych umożliwiających zwalczanie przestępczości zorganizowanej stanowiła samodzielną podstawę odstąpienia od ukarania. Sąd mógł odtąd odstąpić od wymierzenia kary wobec małego świadka koronnego, zwłaszcza jeżeli jego rola w popełnieniu czynu przestępnego była podrzędna, a przekazane informacje przyczyniły się do zapobieżenia popełnieniu innego przestępstwa (art. 61 § 1 kk)118.

Całkowicie przełomowa w kontekście zwalczania i przeciwdziałania przestępczości zorganizowanej okazała się ustawa z 25 czerwca 1997 r. o świadku koronnym119. Ustawa ta mogła mieć zastosowanie zarówno do przestępstw z kodeksu karnego120, jak i tych znajdujących się w kodeksie karnym skarbowym oraz w ustawach szczególnych. Instytucja ta w zakresie swojej ratio legis i konstrukcji prawnej polega na porozumieniu (umowie) pomiędzy państwem a podejrzanym o popełnienie przestępstwa w celu rozbicia solidarności porozumień przestępczych121. W zamian za ujawnienie tego, co podejrzany wie w sprawie i o udziale innych osób w popełnieniu przestępstwa, prokurator może zrezygnować w całości lub części z jego ścigania i powołania go w charakterze świadka przeciwko innym współsprawcom przestępstwa podczas procesu przed sądem. W pierwotnym brzmieniu art. 1 ust. 1 ustawy o świadku koronnym instytucja ta mogła mieć zastosowanie wyłącznie do przestępczości w odniesieniu do przestępstw popełnionych w zorganizowanej grupie albo związku przestępczym, wymienionych expressis verbis w ustawie albo w przypadku przestępstwa udziału w takiej grupie lub zawiązku. Sprawcy przestępstw określonych w tym przepisie musieli być przy tym członkami tej samej grupy lub związku co świadek koronny. Ustawa zawierała zamknięty katalog tych przestępstw.

Katalog tych przestępstw jest obecnie otwarty i instytucję tę – obok spraw o przestępstwo określone w art. 258 kk, penalizującym różne formy udziału w zorganizowanej grupie albo związku przestępczym – można stosować także w sprawach korupcyjnych. Warto jedynie w ogólnym zarysie podstaw tej instytucji zauważyć, że dopuszczalność wykorzystania dowodu z zeznań świadka koronnego, czyli podejrzanego, który został dopuszczony do składania zeznań na zasadach i w trybie ustawy o świadku koronnym, uzależniona jest od łącznego spełnienia takich warunków, jak: 1) złożenie wyjaśnień, w których przekazał on organowi prowadzącemu postępowanie informacje mogące przyczynić się do ujawnienia okoliczności przestępstwa, wykrycia pozostałych sprawców oraz ujawnienia dalszych przestępstw lub zapobieżenia ich popełnienia; 2) ujawnienie swojego majątku oraz znanego mu majątku pozostałych współsprawców; 3) zobowiązanie się do złożenia przed sądem wyczerpujących zeznań co do okoliczności popełnienia przestępstwa.

Obecnie sankcją za naruszenie warunków objęcia instytucją świadka koronnego jest obligatoryjne uchylenie tego statusu, które może nastąpić, gdy 1) zeznał on nieprawdę lub zataił prawdę co do istotnych okoliczności przestępstwa lub odmówił składania zeznań; 2) popełnił nowe przestępstwo lub przestępstwo skarbowe, działając w zorganizowanej grupie przestępczej lub w związku przestępczym; 3) zataił majątek pochodzący z przestępstwa.

Osobnym zagadnieniem skuteczności zwalczania przestępczości zorganizowanej była sfera pozaprocesowych czynności operacyjno‍-rozpoznawczych. Z punktu widzenia źródeł prawa problematyka ta w latach osiemdziesiątych pojawiła się w ustawie o ministrze spraw wewnętrznych i zakresie działania podległych mu organów z 19 sierpnia 1983 r.122 Uprawnienia do tego typu działań państwo wywodziło ze swoich zadań, ujętych bardzo ogólnie jako obowiązek zapewnienia bezpieczeństwa, ładu i porządku publicznego. W pracy operacyjnej zgodnie z zarządzeniem nr 006/70 ministra spraw wewnętrznych z 23 stycznia 1970 r. stosowano analizę operacyjną, sprawdzanie operacyjne, inwigilację operacyjną, kombinację operacyjną, rozpracowanie operacyjne i instytucję tajnego współpracownika SB. Instrukcja wymieniała także rodzaje spraw operacyjnych, do których zaliczały się sprawy operacyjnego sprawdzenia, sprawy operacyjnego rozpracowania, sprawy obiektowe i kwestionariusz ewidencyjny. W tym okresie brakowało norm rangi ustawowej regulujących metody pozyskiwania takich informacji, granic dopuszczalności ich stosowania i zasad postępowania z uzyskanymi informacjami i materiałami – decydowały o tym same służby. Brakowało także niezależnych czynników kontrolnych nad tego typu inwigilacyjną działalnością państwa.

Doprowadziło to do wykształcenia się na styku ustawy o Policji z 6 kwietnia 1990 r. i kodeksu postępowania karnego rozdziału między czynnościami procesowymi, podporządkowanymi regulacjom kodeksowym (kpk), a czynnościami operacyjnymi – tajnymi, niejawnymi i nieformalnymi, służącymi wyłącznie jako źródło wiedzy o ewentualnych dowodach. Oczywiście zauważyć należy ówczesny brak takich instrumentów operacyjno‍-rozpoznawczych, jak transakcja pozorna, przesyłka niejawnie nadzorowana czy tzw. tajny współpracownik pod przykryciem. Przyjęcie za podstawę ustrojową zasady demokratycznego państwa prawa wymusiło konieczność ustawowego określenia podstaw i granic tego rodzaju działalności. Pojawiła się m.in. możliwość sądowej weryfikacji jej legalności123.

Podsumowanie

Mimo upływu ponad 25 lat od początków transformacji ustrojowej przełomu lat 1989 i 1990 przestępczość zorganizowana nadal stanowi, zwłaszcza w dobie dynamicznego wzrostu znaczenia terroryzmu międzynarodowego, istotne źródło przestępczości. I choć z perspektywy statystycznej od 2008 r. zauważalna jest tendencja do spadku liczby przestępstw rejestrowanych poniżej 1 mln rocznie124, to nie sposób na gruncie ustawodawstwa karnego (kk i kpk) oraz tzw. prawa policyjnego wyeliminować zjawiska przestępczości zorganizowanej, która przybiera dzisiaj nieznane dotąd formy. Przełom ustrojowy stanowił w tym aspekcie niewątpliwie najcięższą próbę, z jaką przyszło się zmierzyć polskiemu wymiarowi sprawiedliwości karnej i organom ścigania. Ich reorganizacja, ogólne trudności infrastrukturalne i materialne oraz brak skutecznych narzędzi prawnokarnej reakcji na tego typu nieznaną dotąd przestępczość musiały spowodować w pierwszym etapie przemian nieefektywność walki z przestępczością zorganizowaną, o czym zdają się przesądzać kariery przestępcze „Nikosia”, a zwłaszcza tzw. mafii pruszkowskiej czy wołomińskiej.

73 Zob. m.in. P. Sztompka, Socjologia. Analiza społeczna, Kraków 2007, s. 454–471; J. Kaliński, Z. Landau, Gospodarka Polski w XX wieku, Warszawa 1998, s. 392; Z. Landau, W. Roszkowski, Polityka gospodarcza II RP i PRL, Warszawa, 1995, s. 300; J. Kuroń, J. Żakowski, PRL dla początkujących, Wrocław 1995, s. 348; J. Misztal, Przesunięcie Polski na Zachód, „Polska w Europie” 1995, z. spec, s. 45–78.

74 Zob. m.in. G.W. Kołodko, Transformacja polskiej gospodarki. Sukces czy porażka?, Warszawa 1992, s. 26–37, 82; L. Szyszko, Niektóre problemy zmian w systemie instrumentów zarządzania gospodarką narodową, „Finanse” 1985, nr 5, s. 31–44.

75 S.M. Zawadzki, Prace nad wielkim planem centralnym, „Rada Narodowa – Gospodarka” 1982, nr 8, s. 17–18; idem, O planowaniu, planach i ich realizacji, „Ekonomista” 1984, nr 1/2, s. 189–197; idem, Programy i rzeczywistość, „Gospodarka Planowa” 1980, nr 11, s. 529–534.

76 DzU 1985, nr 55, poz. 280, Ustawa z 22 listopada 1985 r. w sprawie emisji obligacji przez przedsiębiorstwa państwowe.

77 M. Bałtowski, Gospodarka socjalistyczna w Polsce, Warszawa 2009, s. 280–291; D. Grala, Reformy gospodarcze w PRL (1982–1989). Próba uratowania socjalizmu, Warszawa 2005, s. 91–130 (tam dalsza literatura przedmiotu).

78 J. Hausner, Związki gospodarki i polityki w systemie realnego socjalizmu [w:] Łagodna agonia realnego socjalizmu. Mechanizmy polityczne życia społecznego w Polsce w latach osiemdziesiątych: synteza, red. J. Hausner, T. Klementewicz, Warszawa 1991, s. 67–84.

79 DzU 1988, nr 41, poz. 324.

80 DzU 1988, nr 41, poz. 325.

81 DzU 1989, nr 10, poz. 57.

82 DzU 1989, nr 6, poz. 33.

83 DzU 1989, nr 4, poz. 22.

84 DzU 1989, nr 4, poz. 21.

85 DzU 1989, nr 3, poz. 12.

86 DzU 1989, nr 6, poz. 31.

87 W ramach planu Balcerowicza uchwalano pakiet 10 ustaw: Ustawę o gospodarce finansowej przedsiębiorstw państwowych (DzU 1989, nr 74, poz. 437), Ustawę o prawie bankowym i Narodowym Banku Polskim (DzU 1989, nr 74, poz. 439), Ustawę o uporządkowaniu stosunków kredytowych (DzU 1989, nr 74, poz. 440), Ustawę o podatku od wzrostu wynagrodzeń – tzw. popiwek (DzU 1989, nr 74, poz. 438), Ustawę o nowych zasadach opodatkowania (DzU 1989, nr 74, poz. 443), Ustawę o działalności gospodarczej inwestorów zagranicznych (DzU 1989, nr 74, poz. 442), Ustawę o prawie dewizowym (DzU 1989, nr 74, poz. 441), Ustawę o prawie celnym (DzU 1989, nr 75, poz. 445), Ustawę o zatrudnieniu (DzU 1989, nr 75, poz. 446) i Ustawę o szczególnych warunkach zwalniania pracowników (DzU 1990, nr 4, poz. 19). Poza ścisłym planem znalazły się ustawy o prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych (DzU 1990, nr 51, poz. 298), o utworzeniu urzędu Ministra Przekształceń Własnościowych (DzU 1990, nr 51, poz. 299) i o działalności ubezpieczeniowej (DzU 1990, nr 59, poz. 344) oraz zmiany w Kodeksie cywilnym i Kodeksie postępowania cywilnego.

88 Zob. A. Krukowski, Problemy zapobiegania przestępczości, Warszawa 1982, s. 94 i nast.

89 W tej kwestii zob. zwłaszcza T. Szymanowski, Przestępczość i polityka karna w Polsce w świetle faktów i opinii społeczeństwa w okresie transformacji, Warszawa 2012, s. 100–101.

90 Radykalny wzrost przestępstw przeciwko mieniu w latach 1989–1990 dotyczył m.in. kradzieży z włamaniem (o 96,4 proc.), rozboju (o 80 proc.) i kradzieży (o 51,6 proc.).

91 A. Siemaszko, B. Gruszczyńska, M. Marczewski, Atlas przestępczości w Polsce, t. 2, Warszawa 1999, s. 170–171.

92 A. Kossowska, Zmiana społeczna a przestępczość – wzajemne związki, uwarunkowania, konsekwencje [w:] K. Buczkowski i in., Społeczno‍-polityczne konteksty współczesnej przestępczości w Polsce, Warszawa 2013, s. 96–100.

93 T. Szymanowski, Przestępczość i polityka karna..., s. 70–71.

94 I. Rzeplińska, Przestępczość i jej kontrola – co wynika z dwudziestolecia RP [w:] Po 20 latach. Polska transformacja z perspektywy ekonomicznej, socjologicznej i prawniczej, red. H. Domański, P. Kozłowski, Warszawa 2010, s. 71–90.

95 A. Kossowska, Crime in Poland in the Period of Rapid Social Change [w:] Impact of Political, Economic and Social Change and its Image in Society. 51th International Course of Criminology, 12–16 September 1995 Warsaw, red. B. Szamota‍‍-Saeki, D. Wójcik, Warszawa 1996, s. 74–81.

96 Eadem, Zmiana społeczna a przestępczość..., s. 100.

97 J. Błachut, Stan przestępczości [w:] System prawa karnego. Zagadnienia ogólne, t. 1, red. A. Marek, Warszawa 2010, s. 171; J. Warylewski, Wymiar sprawiedliwości karnej w Polsce – diagnoza statystyczno‍-kryminologiczna niektórych aspektów [w:] Między nauką a praktyką prawa karnego. Księga jubileuszowa prof. Lecha Gardockiego, red. Z. Jędrzejewski i in., Warszawa 2014, s. 336 i nast.

98 Na ten temat zob. K. Krajewski, Przestępczość i polityka karna w latach dziewięćdziesiątych, „Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych” 2003, z. 1, s. 173.

99 W szczególności zob. Z. Rau, Przestępczość zorganizowana w Polsce i jej zwalczanie, Kraków 2002, s. 53.

100 Na ten temat zob. A. Marek, E.W. Pływaczewski, Ustawowy model zwalczania przestępczości zorganizowanej w Polsce, „Państwo i Prawo” 1990, nr 11, s. 97 i nast.

101 E.W. Pływaczewski, Przestępczość zorganizowana z punktu widzenia teorii i praktyki [w:] Przestępczość zorganizowana – świadek koronny, terroryzm w ujęciu praktycznym, red. E.W. Pływaczewski, Kraków 2005, s. 91–92.

102 J.W. Wójcik, Przeciwdziałanie przestępczości zorganizowanej. Zagadnienia prawne, kryminologiczne i kryminalistyczne, Warszawa 2011, s. 122–123 (tam dalsza literatura przedmiotu).

103 K. Laskowska, Etiologia przestępczości zorganizowanej w Polsce [w:] Przestępczość zorganizowana, red. E. W. Pływaczewski, Warszawa 2011, s. 156, 162.

104 DzU 1995, nr 95, poz. 475, Ustawa z dnia 12 lipca 1995 roku o zmianie Kodeksu karnego, Kodeksu karnego wykonawczego oraz o podwyższeniu dolnych i górnych granic grzywien i nawiązek w prawie karnym.

105 DzU 1994, nr 126, poz. 615.

106 Ibidem.

107 A. Gaberle, Przestępczość grupowa w Polsce jako zjawisko kryminologiczne i prawnokarne, „Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych” 1998, z. 1/2, s. 77.

108 Więcej na temat art. 258 kk zob. m.in. A. Michalska‍‍-Warias, Zorganizowana grupa przestępcza w orzecznictwie, „Prokuratura i Prawo” 2013, nr 2, s. 100 i nast. Zwraca na to uwagę m.in. P. Kuzior, Środki służące zwalczaniu przestępczości zorganizowanej w polskim prawie karnym, http://www.przestepczosczorganizowana.pl/index.php?go=47, 2 IV 2016.

109 Pojęcie to występowało w prawie karnym w dekrecie z 4 marca 1953 r. o wzmożeniu ochrony własności społecznej (DzU 1953, nr 17, poz. 68) oraz w ustawach karnych skarbowych z lat 1960 i 1971. W tej kwestii zob. A. Michalska‍‍-Warias, Zwalczanie zorganizowanych form przestępczości w prawie karnym obowiązującym na ziemiach polskich w XIX i XX wieku, Lublin 2008, s. 124–127.

110 J.W. Wójcik, Przeciwdziałanie przestępczości..., s. 176 i nast.

111 Por. Z. Rau, Przestępczość zorganizowana..., s. 48.

112 J. Jasiński, Spojrzenie na przestępczość w europejskich państwach postkomunistycznych, „Państwo i Prawo” 1997, z. 8, s. 57.

113 E.W. Pływawczewski, Wokół strategii przeciwdziałania przestępczości zorganizowanej w Polsce, „Biuletyn Centrum Edukacji Uniwersytetu Warszawskiego” 1999, nr 3/4, s. 58; zob. także: M. Płachta, W. Zalewski, Kontrowersje wokół pojęcia przestępczości zorganizowanej na gruncie Konwencji ONZ z 2000 r., „Przegląd Sądowy” 2003, z. 5, s. 3–23.

114 B. Dzido, Przestępczość zorganizowana czy mafijna [w:] Współczesna przestępczość. Problemy prawnokarne, kryminalistyczne i kryminologiczne, red. K. Sławik, Szczecin 1996, s. 72.

115 J.W. Wójcik, Przeciwdziałanie przestępczości..., s. 98–99.

116 Z. Rau, Przestępczość zorganizowana..., s. 55 (tam raporty dotyczące bezpieczeństwa państwa).

117 DzU 1995, nr 89, poz. 444.

118 Na temat instytucji tzw. małego świadka koronnego zob. K. Daszkiewicz, Mały świadek koronny (art. 60 § 3–5 i art. 61 k.k.) – cz. I, „Palestra” 1999, nr 3/4, s. 27; V. Konarska‍‍-Wrzosek, Prawnokarne środki walki z przestępczością zawodową i zorganizowaną przewidziane w kodeksie karnym, „Prokuratura i Prawo” 2000, nr 3, s. 40 i nast.; Z. Ćwiąkalski, Wybrane problemy wymiaru kary za przestępczość zorganizowaną, „Prokuratura i Prawo” 2001, nr 12, s. 7 i nast.

119 DzU 1997, nr 114, poz. 738.

120 Ustawa enumeratywnie wymieniała: zamach na prezydenta RP (art. 134 kk), zabójstwo zwykłe, kwalifikowane, zabicie więcej niż jednej osoby (art. 148 § 1–3 kk), umyślne sprowadzenie katastrofy oraz kwalifikowana postać tego przestępstwa przez następstwo w postaci śmierci lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu wielu osób (art. 163 § 1 i 3 kk), umyślne sprowadzenie niebezpieczeństwa katastrofy (art. 164 § 1 kk), umyślne sprowadzenie niebezpieczeństwa powszechnego oraz kwalifikowana postać tego czynu przez następstwo w postaci śmierci i uszczerbku na zdrowiu wielu osób (art. 165 § 1 i 3 kk), wytwarzanie i obrót przedmiotami niebezpiecznymi (art. 171 § 1 kk), sprowadzenie katastrofy w ruchu lądowym, wodnym lub powietrznym (art. 173 § 1 i 3 kk), zwabienie i uprowadzenie osoby w celu uprawiania prostytucji za granicą (art. 204 § 4 kk), czynna napaść na funkcjonariusza publicznego (art. 223 kk), branie lub przetrzymywanie zakładnika, kwalifikowany typ tego przestępstwa, karalne przygotowanie (art. 252 § 1–3 kk), handel ludźmi (art. 253 kk), nielegalny wyrób i handel bronią oraz nielegalne posiadanie broni (art. 263 § 1 i 2 kk), rozbój (art. 280 kk), kradzież rozbójnicza (art. 281 kk), wymuszenie rozbójnicze (art. 282 kk), pranie pieniędzy (art. 299 § 1–6 kk), fałszowanie pieniędzy i papierów wartościowych, puszczenie ich w obieg oraz przygotowanie do popełnienia tego przestępstwa (art. 310 § 1, 2 i 4 kk).

121 J. Grajewski, Instytucja świadka koronnego w procesie karnym, „Wojskowy Przegląd Prawniczy” 1994, nr 3, s. 14–21; idem, Przebieg procesu karnego, Warszawa 2012, s. 234–235.

122 DzU 1983, nr 38, poz. 173. Wcześniejszą podstawę do ich przeprowadzania stanowił dekret z 21 grudnia 1955 r. o organizacji i zakresie działania MO (DzU 1955, nr 46, poz. 311).

123 W tej kwestii szczegółowo zob. A. Taracha, Czynności operacyjno‍-rozpoznawcze – aspekty kryminalistyczne i prawnodowodowe, Lublin 2006, s. 46–53; D. Szumiło‍‍-Kulczycka, Czynności operacyjno‍-rozpoznawcze i ich relacje do procesu karnego, Warszawa 2012, s. 98–103.

124 Dane za: http://www.hoplofobia.info/wp‍-content/uploads/2015/08/Postepowania‍-wszczete‍-prze stepstwa‍-stwierdzone‍-i-wykrywalnosc‍-w-latach-1999-2014.pdf, 12 X 2017.

Tomasz Kozłowski

Spółki nomenklaturowe – patologia transformacji gospodarczej

Biurokracja ma państwo,

spirytualną istotę państwa w swoim posiadaniu,

jest ono jej własnością prywatną.

Karol Marks
Przyczynek do heglowskiej filozofii prawa

Wprowadzenie

Problem funkcjonowania spółek nomenklaturowych oraz uwłaszczenia komunistycznej elity od lat wzbudza zainteresowanie zarówno naukowców, jak i – może nawet bardziej – dziennikarzy oraz opinii publicznej. Na marginesie dyskusji o przemianach politycznych związanych z upadkiem ustroju komunistycznego w Polsce od lat powraca wątek komunistycznej nomenklatury, która stała się ekonomicznym beneficjentem przemian ekonomicznych. Tematem zajmowali się m.in. Andrzej Zybertowicz oraz Antoni Dudek1. W tym miejscu warto zadać pytanie: czy w przypadku spółek nomenklaturowych (i szerzej: procesu bezprawnego uwłaszczenia na majątku państwowym) możemy mówić o zorganizowanej działalności przestępczej? W tym kontekście przydatna jest kategoria zaczerpnięta z kryminologii „przestępców w białych kołnierzykach” (white collar crime). Autorem tego terminu jest Edwin Sutherland, który w latach czterdziestych XX w. zwrócił uwagę na niedostrzegany wcześniej problem „naruszenia prawa karnego przez osobę z wyższej klasy społeczno‍-ekonomicznej, związanego z jej działalnością zawodową”2.

Wskazany przez Sutherlanda kierunek badań nie zyskał początkowo zbyt wielkiej popularności w świecie naukowym, do jego teorii powrócono jednak w latach siedemdziesiątych i od tamtej pory rozwinęło ją wielu badaczy. Jednym z naukowców, którzy walnie przyczynili się do renesansu badań nad zjawiskiem wskazanym przez Sutherlanda, jest Herbert Edelhertz, autor bardziej rozwiniętej definicji przestępczości białych kołnierzyków, którą określił jako „nielegalny czyn lub serię nielegalnych czynów popełnionych bez użycia przemocy, z ukrycia lub podstępem, w celu uzyskania pieniędzy albo mienia; uniknięcia płatności; uzyskania korzyści osobistych albo biznesowych”3. Wydaje się, że obie definicje mogą być przydatne w opisie patologicznych przekształceń własnościowych, oczywiście po dostosowaniu do realiów komunizmu i to w szczególnym momencie – u swojego kresu, w momencie transformacji ustrojowej.

Zgodnie z definicją Sutherlanda jednym z kluczowych wyznaczników opisywanego typu przestępczości jest grupa społeczna, z której wywodzą się jej sprawcy. W przypadku krajów komunistycznych tą „wyższą klasą społeczno‍-ekonomiczną” była nomenklatura, czyli grupa mianowanych przez władze PZPR funkcjonariuszy partyjnych, urzędników państwowych oraz kadry kierowniczej przemysłu. System nomenklatury opierał się na ustaleniu listy stanowisk, które nie mogą zostać obsadzone bez uprzedniej konsultacji z organizacją partyjną i bez jej zatwierdzenia4. Potocznie mianem nomenklatury określano w PRL szeroko pojętą klasę polityczną oraz administracyjną.

Wydaje się, że uprawnione jest określenie spółek nomenklaturowych jako gospodarczego nadużycia, popełnianego przez członków społecznej elity, przy pomocy dostępnej tylko dla nich sieci społecznych znajomości i specjalistycznej wiedzy. Trzeba jednak dodać istotne zastrzeżenie, związane ze szczególnym momentem dziejowym, w którym nadużycia te zostały popełnione. Czas transformacji, przemian gospodarczych i prawnych oraz osłabienia władzy sprzyjał działaniom, które wykorzystywały luki w prawie oraz bezład administracji państwowej. Chociaż z perspektywy czasu oceniamy spółki nomenklaturowe nagannie z punktu widzenia moralności i interesu społecznego, to jednak większość z nich działała w ramach obowiązującego prawa (chociaż czasem zdarzało się, że naruszały przepisy) – może niezgodnie z jego duchem, ale jednak zgodnie z jego literą. To implikuje znaczące konsekwencje, które rzutują na badania nad patologiami transformacji.

Ponieważ spółki nie działały z naruszeniem prawa, nie były przedmiotem zainteresowania służb oraz administracji państwowej. W ramach stałego nadzoru operacyjnego nad gospodarką służby mogły uzyskiwać informacje o takim procederze, nie interweniowały jednak w niego ze względu na brak znamion przestępstwa. Kierownictwo MSW stało na stanowisku, że proceder ten powinien zostać ukrócony w drodze zmiany prawa, i wskazywało na potrzebę inicjatywy rządowej. Fakt, że założenie i funkcjonowanie spółki nomenklaturowej nie było ścigane, skutkuje m.in. niedoborem źródeł do badania tego zjawiska. Ze względu na brak jednorodnego korpusu źródeł do badania patologii transformacji wielu badaczy zwraca się ku analizie case studies5. Jest to zresztą specyfika nie tylko polskich badań; podobna metodologia dominowała początkowo także w USA – do czasu stworzenia odpowiednich narzędzi badawczych przez tamtejszy wymiar sprawiedliwości6. Dla Polski okresu przełomu brakuje nam takich danych.

Problemy związane z badaniem zjawiska spółek nomenklaturowych sprawiają, że w artykule można przedstawić tylko zarys problematyki. Artykuł dzieli się na kilka części. Wpierw postaram się zdefiniować spółki nomenklaturowe oraz prześledzić genezę tego zjawiska na dwóch polach: ustawodawstwa oraz określonych praktyk działania nomenklatury w drugiej połowie lat osiemdziesiątych. Potem przejdę do próby określenia skali zjawiska oraz jej typologii. Wreszcie postawię pytanie, czy w świetle dostępnych źródeł można stwierdzić, iż zakładanie i funkcjonowanie spółek nomenklaturowych było celowo zaplanowanym posunięciem władz, dążących do stworzenia korzystnych warunków dla uwłaszczenia nomenklatury i transformacji stosunków własnościowych w Polsce.

Definicja oraz geneza

Mianem spółki nomenklaturowej możemy określić taką spółkę, która była ściśle powiązana z przedsiębiorstwem państwowym, a jej udziałowców stanowiła kadra kierownicza tego przedsiębiorstwa oraz członkowie aparatu partyjnego i państwowego (bądź członkowie ich rodzin), związani więzami zależności partyjnej, administracyjnej bądź towarzyskiej. Faktycznym celem utworzenia i funkcjonowania spółki nomenklaturowej nie było dbanie o rozwój przedsiębiorczości, ale wykorzystanie przez kierownictwo spółki swojej pozycji do czerpania osobistych korzyści kosztem przedsiębiorstw. Dochodziło do świadomego wykorzystania luk w przepisach prawa gospodarczego, finansowego i podatkowego oraz do działań mających na celu drenowanie majątku. Spółki nomenklaturowe można rozpatrywać w kontekście uwłaszczenia nomenklatury, czyli charakterystycznego dla prawie całego bloku wschodniego (z wyjątkiem NRD, które zostało wchłonięte przez RFN) procesu przejmowania państwowego majątku przez przedstawicieli szeroko pojętej elity komunistycznej, który miał miejsce na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych.

Powstawanie i funkcjonowanie spółek nomenklaturowych było charakterystyczne dla czasu transformacji gospodarki oraz pierwszego okresu żywiołowej prywatyzacji. Warunki do działania spółek w Polsce zostały stworzone dzięki szczególnemu splotowi okoliczności. Z jednej strony pojawiły się nowe rozwiązania prawne forsowane przez rząd Mieczysława F. Rakowskiego. Z drugiej, nomenklatura dysponowała już wykształconymi w drugiej połowie lat osiemdziesiątych wzorcami działania.

W latach osiemdziesiątych dla sporej części będących u władzy komunistów stało się jasne, że gospodarka centralnie sterowana na wzór sowiecki ma swoje ograniczenia, które nie pozwolą wygrać wyścigu z krajami kapitalistycznymi, a także uniemożliwią prowadzenie skutecznej polityki wewnętrznej. Wyjściem z sytuacji była zmiana polityki gospodarczej. Pierwszy ruszył tą drogą Deng Xiaoping, który wpierw stworzył w Chinach specjalne strefy ekonomiczne, a następnie rozpoczął proces przeszczepiania elementów gospodarki kapitalistycznej. Pracę kontynuowali jego następcy. Pod koniec lat osiemdziesiątych w Europie Środkowo‍-Wschodniej awangardą takiego kierunku zmian były Węgry oraz Polska.

Rząd Mieczysława F. Rakowskiego miał być tym, który drastycznie przyśpieszy drogę od gospodarki centralnie sterowanej do rynkowej. Zmiany te chciano wprowadzić w ramach tzw. Planu Konsolidacji Gospodarki Narodowej na lata 1989–1990. Jeden z jego filarów stanowiła ustawa o działalności gospodarczej, która w swoich założeniach miała umożliwić rozwój przedsiębiorczości dzięki zwiększeniu wolności gospodarczej. Do historii przeszła ona jako „ustawa Wilczka”, od nazwiska Mieczysława Wilczka, od października 1988 r. do sierpnia 1989 r. ministra przemysłu w rządzie Rakowskiego. W ramach tego planu wprowadzono także ustawę o prowadzeniu działalności gospodarczej z udziałem kapitału zagranicznego, a w lutym 1989 r. także ustawę o niektórych warunkach konsolidacji gospodarki narodowej, która dawała możliwość przekazania majątku państwowego do prowadzenia działalności gospodarczej.

W ten sposób położono podwaliny pod system mieszany, w którym część gospodarki funkcjonowałaby według zasad gry rynkowej7. Dariusz Grala pisze o „przeszczepie” pakietu rozwiązań charakterystycznych dla gospodarki kapitalistycznej8. Z całego pakietu ustaw to w szczególności ostatnia z wymienionych, o konsolidacji gospodarki narodowej, miała niezwykle istotne znaczenie dla rozkwitu spółek nomenklaturowych.

Strategie działania nomenklatury przed rokiem 1989

Pakiet ustaw rządu Mieczysława Rakowskiego był ukoronowaniem długiego procesu tworzenia sektora prywatnego i związanej z nim polityki „akceptowanej przez komunistyczny rząd, mimo jej sprzeczności z dogmatami radzieckiego komunizmu”9. Było jasne, że nikt, zarówno Moskwa, jak i państwa bloku wschodniego, nie wierzy już w martwe od dawna dogmaty. Przykład i impuls do zmian płynął do innych państw prosto ze Związku Sowieckiego. Proces ten zapoczątkowano w połowie lat osiemdziesiątych. Jak zauważył Grzegorz Kołodko: „Transformacja systemowa od planu do rynku została w Polsce zapoczątkowana, wbrew dość powszechnym opiniom, jeszcze w dekadzie lat osiemdziesiątych”10. Już wtedy można było też dostrzec przykłady spieniężania swoich politycznych wpływów przez nomenklaturę. Zjawisko to przybierało dwie formy – zakładania spółek oraz eksodusu ludzi z aparatu państwowo‍-partyjnego do prywatnych przedsięwzięć. Jeżeli je prześledzimy, stanie się jasne, że ustawy wprowadzone przez rząd Rakowskiego nie doprowadziły do wypracowania nowych wzorców zachowań ekonomicznych, ale raczej do lawinowego rozprzestrzeniania już istniejących.

W drugiej połowie lat osiemdziesiątych władze utworzyły koncesjonowane enklawy, które prowadziły interesy, głównie z podmiotami zagranicznymi, w celu uzyskania środków z Zachodu. Enklawy te podlegały przeważnie kontroli służb specjalnych PRL11. Jednak w miarę postępowania eksperymentów coraz większa grupa członków szeroko pojętej nomenklatury angażowała się w prywatne interesy. Partyjno‍-rządowe kierownictwo od samego początku dostrzegało zagrożenia w niekontrolowanym rozwoju sektora prywatnego. Aby mieć pewność, że proces odbywa się zgodnie z intencjami, przeprowadzano inspekcje, zlecane Służbie Bezpieczeństwa.

W raporcie sporządzonym w drugiej połowie 1988 r. przez Komitet Rady Ministrów do spraw Przestrzegania Prawa, Porządku Publicznego i Dyscypliny Społecznej wyraźnie widać obecność określonych wzorców działań już przed reformami z 1989 r., tyle że na mniejszą skalę12. Obserwowano odpływ osób zajmujących istotne funkcje w aparacie partyjnym lub w administracji do „sektora nieuspołecznionego” bądź „struktur o charakterze mieszanym”. Dla zobrazowania tego zjawiska można przytoczyć kilka przykładów: naczelnik wydziału w Ministerstwie Finansów został pełnomocnikiem Przedsiębiorstwa Zagranicznego „Midway” w Warszawie; były naczelnik w Ministerstwie Handlu Zagranicznego i dyrektor Centrali Handlu Zagranicznego „Paged” w Warszawie został prezesem spółki z zagranicznym kapitałem „Funrel” w Warszawie, a były wicedyrektor departamentu w Ministerstwie Przemysłu Chemicznego i Lekkiego jego zastępcą; były zastępca dyrektora Banku PKO SA został dyrektorem do spraw ekonomicznych Przedsiębiorstwa Zagranicznego „Kedan” w Warszawie; były dyrektor generalny Komisji Planowania przy Radzie Ministrów został pełnomocnikiem Przedsiębiorstwa Zagranicznego „Hemafra‍-International” w Warszawie; były wiceprezes Centrali Banku PKO SA w Warszawie został współwłaścicielem spółki „Rolbo”; były podsekretarz stanu w Ministerstwie Górnictwa i Energetyki, dyrektor Kopalni „Wujek”, dyrektor Kopalni „Piast”, pracownik dozoru wyższego w Kopalniach Węgla, podsekretarz stanu do spraw eksportu w NRD, pełnomocnik do spraw eksportu w Afryce Zachodniej został pełnomocnikiem Przedsiębiorstwa Zagranicznego „Damari”.

Obok notowanych przypadków pojedynczych przejść z sektora państwowego do prywatnego można zauważyć tendencję do przenoszenia całych społecznych sieci, np. grup specjalistów z różnych sektorów gospodarki i polityki. Istnienie takiego zjawiska potwierdza kilka przykładów: we wspieranie przedsiębiorstwa zagranicznego „Inter‍-Agromex” w Tarnowie zaangażowali się były wojewoda tarnowski i były I sekretarz KW PZPR w Tarnowie, wieloletni pracownik MSW oraz były wicewojewoda tarnowski. Podobnie w przedsiębiorstwie zagranicznym „Magus” w Sandomierzu, gdzie z chwilą założenia spółki (marzec 1985 r.) dyrektorem naczelnym został były wicewojewoda tarnobrzeski. W marcu 1988 r. stanowisko dyrektora naczelnego objął w niej były sekretarz Urzędu Miejskiego w Sandomierzu, a na stanowisku głównego specjalisty‍-asystenta pełnomocnika zatrudniono dawnego sekretarza organizacyjnego KW PZPR w Tarnobrzegu, a następnie dyrektora do spraw pracowniczych w „Siarkopolu” w Tarnobrzegu. Kierownikiem działu zaopatrzenia w spółce „Magus” został były kierownik wydziału KW PZPR w Tarnobrzegu. Dyrektorami innej spółki – „Polnirex” – byli dwaj kolejni prezydenci Słupska, pełniący funkcje w latach 1979–1982 oraz 1982–1986.

Taki powolny, lecz systematyczny odpływ polityków i specjalistów podkopywał fundamenty systemu. Pracę w „aparacie” czy też służbę w „resortach” przestawano postrzegać jako atrakcyjną13. Działało to deprymująco na administrację państwową i partyjną, a co więcej – podmywało fundamenty władzy. Członkowie nomenklatury spieniężali swoje polityczne wpływy, a coraz większa rzesza fachowców wynajmowała swoje umiejętności. W tym także specjaliści z zakresu ścigania przestępczości gospodarczej.

Z punktu widzenia prowadzenia księgowości nowo powstających przedsięwzięć handlowych na wagę złota byli pracownicy izb skarbowych i innych organów kontroli finansowej. Na poparcie tej tezy można przytoczyć przykłady z całego kraju, warto jednak spojrzeć na przykład Rzeszowa, gdzie sektor prywatny przejął całą grupę specjalistów z izb skarbowych. Kontrola SB wskazała konkretne osoby, które przeszły do prywatnych firm: księgowy przedsiębiorstwa zagranicznego „Frampol” w Rzeszowie, dawniej były komisarz skarbowy Izby Skarbowej w Rzeszowie; pracownik pionu księgowości Przedsiębiorstwa Produkcyjno‍-Handlowego „Integral” w Rzeszowie, były starszy inspektor Izby Skarbowej w Rzeszowie; pracownik pionu księgowości tego samego przedsiębiorstwa, wcześniej starszy inspektor Izby Skarbowej w Rzeszowie; główna księgowa Przedsiębiorstwa Zagranicznego „Itares” w Rzeszowie, poprzednio starszy komisarz w Izbie Skarbowej w Rzeszowie.

Także mechanizm, który po wprowadzeniu ustaw Wilczka stał za tworzeniem spółek nomenklaturowych, znany był dużo wcześniej. Chodziło o swego rodzaju „unię personalną” – organizowanie przy przedsiębiorstwach spółek, których profil ekonomiczny był bardzo podobny, tak jak i struktura kierownictwa. Taka „unia personalna” w skali zbliżonej jeden do jednego wyglądała jak w przypadku członków zarządu Przedsiębiorstwa Usług Produkcyjnych „Parel” w Elblągu, który zajmował się m.in. usługami ślusarsko‍-spawalniczymi. W jego skład wchodzili pracownicy Elbląskich Zakładów Napraw Samochodowych: zastępca dyrektora do spraw technicznych, zastępca dyrektora do spraw handlowych, zastępca dyrektora do spraw produkcji oraz kierownik.

W przypadku zawiązania sieci kontaktów można było stworzyć firmę obejmującą swoim działaniem sporą część rynku. W tym celu musiało dojść do unii personalnej między kierownictwami kilku zakładów produkcyjnych. Spółka „Unibud” w Pile zajmowała się robotami budowlanymi, od obsługi techniczno‍-ekonomicznej począwszy, przez pozyskanie materiałów budowlanych, na wykonaniu skończywszy. Jej prezesem był dyrektor Kombinatu Budowlanego w Pile, a udziałowcami: zastępca dyrektora Wydziału Budownictwa Urzędu Wojewódzkiego w Pile, zastępca dyrektora Kombinatu Budowlanego w Pile, główny księgowy Kombinatu, dyrektor Przedsiębiorstwa Budownictwa Rolniczego w Wągrowcu, zastępca dyrektora do spraw ekonomicznych Kombinatu, dyrektor Przedsiębiorstwa Koszalińskich Kopalń Kruszyw Mineralnych w Koszalinie oraz zastępca dyrektora tegoż przedsiębiorstwa, Tadeusz Frąckowiak.

Kluczowy element spółek nomenklaturowych stanowił polityczny patronat. Politycy i urzędnicy, zazwyczaj zasiadający w radach nadzorczych firm, gwarantowali pomoc w załatwianiu interesów oraz polityczny parasol nad działaniami wątpliwymi z punktu widzenia prawa i etyki. Na przykład w 1988 r. w składzie rady nadzorczej spółki „Prodor” w Słupsku znajdowali się prezydent Słupska oraz dyrektor Wydziału Organizacyjno‍-Prawnego Urzędu Wojewódzkiego w Słupsku. W słupskiej spółce „Domex” wspólnikami byli I sekretarz KM PZPR w Słupsku oraz wspomniany dyrektor Wydziału Organizacyjno‍-Prawnego Urzędu Wojewódzkiego w Słupsku, a w radzie nadzorczej zasiadała m.in. dyrektor Wydziału Usług i Drobnej Wytwórczości Urzędu Wojewódzkiego w Słupsku. Lęborska spółka „Atut”, której dyrektorem został były I sekretarz KM PZPR w Lęborku, miała w radzie naczelnika miasta oraz aktualnego I sekretarza KM.

Do 1989 r. nomenklatura oraz kadra zarządcza przedsiębiorstw zebrały już określone doświadczenia: tworzenia spółek oraz zatrudniania w nich ludzi z lokalnej elity, którzy kiedyś pełnili istotne funkcje polityczne w partii bądź administracji albo byli fachowcami w swojej dziedzinie. W ten sposób zapewniali sobie przychylność politycznego otoczenia oraz specjalistyczną wiedzę z zakresu prawa i księgowości. Jednocześnie ponosili koszty politycznego patronatu, jakim był podział zysków z ludźmi zajmującymi wysokie stanowiska lub też członkami ich rodzin.

Spółki nomenklaturowe – skala zjawiska i mechanizmy funkcjonowania

Jednym z podstawowych problemów związanych z działaniem spółek nomenklaturowych jest określenie skali tego zjawiska. Antoni Dudek zauważył, że w końcu czerwca 1989 r. zarejestrowano 5839 spółek prawa handlowego (14-krotny wzrost w stosunku do końca 1988 r.)14. W większości nie były to jednak spółki nomenklaturowe. Problem polega na tym, że są to dane opracowane przez Główny Urząd Statystyczny, który nie zajmował się dogłębną analizą zjawiska. Inna skala uwidoczniona została w kontroli naruszeń przepisów prawa w związku z zawiązywaniem spółek z udziałem przedsiębiorstw państwowych, instytucji i urzędów oraz spółdzielni bądź osób zajmujących kierownicze stanowiska w tych jednostkach. Po przeanalizowaniu dokumentacji wszystkich spółek Prokuratura Generalna wytypowała grupę 1593 podejrzanych podmiotów (w okresie styczeń – listopad 1989 r.)15.

Trzeba jednak zauważyć, że liczba spółek nie jest równa liczbie zakładów biorących udział w procederze. Tych może być więcej, ponieważ często dochodziło do zawiązywania spółki w ramach współpracy kilku podmiotów. Nie wszystkie z tych podejrzanych podmiotów rozpoczęły jednak faktyczną działalność. Nie wiemy także, ile z nich pozostało poza podejrzeniami ze względu na pobieżną kontrolę czy brak dowodów na istnienie powiązań organizacyjnych, finansowych lub personalnych z przedstawicielami nomenklatury. W wielu przypadkach kontrola wykazała, że w działalność spółek były zaangażowane osoby z rodzin nomenklaturowych, nie wiemy jednak, czy zwracano uwagę na uczestnictwo w spółkach byłych urzędników oraz członków nomenklatury. To istotne, ponieważ Antoni Dudek oraz Zbigniew Siemiątkowski opisywali eksodus ludzi służb specjalnych do prywatnego biznesu – w 1988 r. było to 3,5 tys. funkcjonariuszy16. Nie sposób oszacować skali transferów z całej administracji do sektora prywatnego, zwłaszcza że ruch nie odbywał się tylko w jedną stronę – w połowie roku 1989, kiedy o spółkach nomenklaturowych zaczęto mówić coraz głośniej oraz pisać o nich w prasie, dostrzegalna stała się tendencja do usuwania się z nich przedstawicieli administracji, przedsiębiorstw i spółdzielni17.

Na podstawie danych Prokuratury Generalnej możemy określić rozkład geograficzny – spółki nomenklaturowe powstawały w całym kraju (z wyjątkiem województwa krośnieńskiego). Najwięcej istniało ich w województwie gdańskim – 240, katowickim – 152, warszawskim – 140, łódzkim – 94, bydgoskim – 64, szczecińskim – 56, najmniej w ciechanowskim – 1, chełmskim – 3, olsztyńskim – 7, suwalskim – 6, zamojskim – 9 i przemyskim – 9. W pozostałych od 10 (opolskie) do 49 (krakowskie)18.

Według szacunków w działalność spółek było zaangażowanych: 700 dyrektorów i wicedyrektorów, 300 kierowników zakładów i głównych księgowych, 580 prezesów spółdzielni, związków spółdzielczych i członków zarządu, 66 pracowników administracji państwowej (w tym 9 wojewodów, 57 prezydentów, naczelników oraz naczelników miast i gmin) oraz około 80 przedstawicieli organizacji politycznych, społecznych i zawodowych19. Należy podkreślić, że z punktu widzenia prawa problemem było tylko uczestnictwo w spółkach pracowników urzędów państwowych, co naruszało ustawę z 1982 r. Takich przypadków nie stwierdzono jedynie w 18 województwach. Drastycznego naruszenia prawa dopuścili się m.in. wojewodowie i wicewojewodowie będący udziałowcami spółek w: Bydgoszczy – 2, Częstochowie – 1, Jeleniej Górze – 1, Kielcach – 1, Siedlcach – 2, Tarnowie – 2. Licznie reprezentowani byli także dyrektorzy wydziałów urzędów wojewódzkich. Rekordzistą było województwo toruńskie, gdzie w dziesięciu spółkach zasiadali naczelnicy miast i gmin, a w kolejnych dwóch dyrektorzy wydziałów urzędów wojewódzkich. Z punktu widzenia prawa żadnego problemu nie stanowiło działanie w spółkach członków partii i organizacji społecznych oraz kadry kierowniczej zakładów, a to oni byli siłą napędową spółek nomenklaturowych.

Spółki nomenklaturowe opierały swoją działalność na kilku schematach. Najpopularniejszy, wedle cząstkowych badań, można określić jako symbiozę (czy też komensalizm – współżycie korzystne dla jednego organizmu, nieszkodliwe dla drugiego). W celu utrzymania zbalansowania rynku i powstrzymania inflacji ustawy ustalały dla części przedsiębiorstw górny pułap wzrostu cen. Często więc spółki zakładano po to, aby ominąć te ograniczenia. Zakład sprzedawał różnego rodzaju dobra bezpośrednio spółce, która odsprzedawała je dalej z dużym zyskiem. Faktycznie wyglądało to tak, że materiał, i tak transportowany z magazynu przedsiębiorstwa, przechodził na własność spółki jedynie na papierze, a w kwestii produkcji i dystrybucji nic się nie zmieniało. Jedyną różnicą były oczywiście dochody udziałowców spółki czerpane z zysku osiągniętego na obrocie. Producent nie ponosił strat, ponieważ i tak zarabiał tyle, co i bez współpracy ze spółką. Ten schemat działania mógł się jednak w dość łatwy sposób przeistaczać w kolejny typ – pasożytnictwo.

Pasożytnictwo przybierało kilka form. Jedną z nich było pośrednictwo ze stratą dla przedsiębiorstwa. Producent mógł uzyskać większe dochody, jednak spółka, która stawała się jedynym odbiorcą, utrzymywała niekorzystną cenę, aby samej zwiększać swoje zyski. To był najprawdopodobniej przypadek Mazowieckiego Przedsiębiorstwa Materiałów Izolacji Budowlanej „Izolacja” w Małkini, produkującego płyty faliste. Ich sprzedaż indywidualna została zablokowana decyzją dyrektora Włodzimierza Masłowskiego. Kupnem i dalszą dystrybucją zajmowało się dwanaście nowo powołanych spółek, z których dwie zostały prześwietlone. Ich udziałowcami okazali się m.in. kierownik transportu przedsiębiorstwa, kierownik utrzymania ruchu, kierownik działu zaopatrzenia, zastępca dyrektora, główny księgowy, główny energetyk i kierownik warsztatu elektrycznego20. Na marginesie – o tym, jak skomplikowane bywały powiązania spółek i wzajemne biznesowo‍-towarzyskie wspieranie się lokalnych elit, świadczy fakt, że dyrektor „Izolacji” był udziałowcem spółki budowlanej, w której udziały posiadała także tamtejsza wiceprokurator rejonowa, żona prokuratora rejonowego. Spółka dystrybuująca płyty wspierała materiałowo i finansowo spółkę budowlaną21. Sam zakład produkcyjny był współudziałowcem w jeszcze innych czterech przedsięwzięciach finansowych.

Kolejną formą pasożytnictwa było stworzenie spółki, która za zakontraktowane zyski wyręczała przedsiębiorstwo w niektórych pracach. Problem z tym swoistym outsourcingiem polegał na tym, że zlecone zadania wykonywano przy wykorzystaniu zasobów materialnych przedsiębiorstwa. Często nową spółkę tworzono na bazie konkretnego wydziału, wydzierżawiając jej część majątku produkcyjnego oraz delegując do niej pracowników. W praktyce pracę często wykonywano w pomieszczeniach przedsiębiorstw, przy użyciu ich maszyn oraz pracowników. Formalnie jednak spółka byłą podwykonawcą, liczącym sobie duże sumy za swoje usługi. Ten schemat działania przynosił straty przedsiębiorstwu, jednocześnie stanowił jednak źródło zysku nie tylko dla udziałowców spółki, ale także, w większości przypadków, pracowników zakładu, którzy stawali się prywatnymi podwykonawcami.

Trzecim sposobem działania, którego skalę trudno oszacować, było drapieżnictwo polegające na przejmowaniu majątku przez spółki na podstawie zaniżonych wycen, czyli de facto kradzież w białych rękawiczkach. Zgodnie z prawem za wycenę majątku przyjmowano jej wartość bilansową, co w warunkach inflacji nie było skutecznym sposobem oszacowania realnej wartości. Występowało ono obok pasożytnictwa, ponieważ wycena wnoszonych do spółki aportów wpływała na podział akcji. Jakiegoś rodzaju półlegalne praktyki związane ze sprzedażą bądź dzierżawą majątku dotyczyły wszystkich spółek. Jednostkowe były przypadki wyceny majątku przez rzeczoznawców.

Czy spółki nomenklaturowe były zjawiskiem zaplanowanym?

Przekształcenia ekonomiczne i własnościowe w krajach bloku wschodniego praktycznie zawsze prowadziły do pojawienia się ubocznego skutku w postaci uwłaszczenia nomenklatury. Występowanie oraz trwanie tego procederu tłumaczy się często na dwa sposoby. Pierwszy opisuje uwłaszczenie jako zjawisko niewywołane przez władze celowo, tolerowane jednak po to, aby zapewnić poparcie aparatu dla kierunku reform. Jeden z historyków, analizując historię ZSRS, pisał, że „odsuwani od władzy członkowie partyjnej nomenklatury usiłowali spieniężyć swoje wpływy polityczne. Ta strategia zapewniła im w miarę dostatnie życie poza partią i pomagała uchronić kraj przed długimi i potencjalnie krwawymi zmaganiami z liczną i mocno okopaną elitą rządzącą”22. Druga interpretacja zakłada, że uczynienie pokaźnej części aparatu beneficjentem przemian stanowiło od samego początku część procesu przekształceń23. Niezależnie od interpretacji, był to kolejny element procesu pierwotnej, protokapitalistycznej akumulacji środków przez komunistyczną elitę24.

W przypadku Polski w drugiej połowie lat osiemdziesiątych władze rozpoczęły starania na rzecz wprowadzenia pewnych elementów gospodarki kapitalistycznej. Wskazuje na to kierunek reform nie tylko rządu Rakowskiego, ale także poprzedzającego go rządu Messnera. Kluczową częścią tych reform było tworzenie spółek, szczególnie w celu przyciągnięcia zagranicznego kapitału, tak potrzebnego polskiej gospodarce. W kraju bez prawdziwych przedsiębiorców ich rolę przejmowały osoby z nomenklatury lub aparatu państwowego. Był to program wprowadzony świadomie, dostrzegano jednak, przynajmniej do pewnego stopnia, zagrożenie, jakie niosła ze sobą taka polityka. Nawet przed wprowadzeniem reform przez rząd Rakowskiego sytuacja stała się na tyle poważna, że służby specjalne we współpracy z Urzędem Rady Ministrów przeprowadziły kompleksową kontrolę w celu opracowania mapy patologii pojawiających się na marginesie ożywienia działalności gospodarczej.

Kluczowe punkty tej kontroli dobrze pokazują kierunek patologicznych zmian: „Udział funkcjonariuszy państwowych aktualnie zatrudnionych w urzędach i instytucjach państwowych lub zwolnionych z tych urzędów i instytucji, w różnego rodzaju prywatnych lub prywatno‍-państwowych przedsiębiorstwach i spółkach, w ich zarządach, radach nadzorczych lub innych organach. Pokrewnym problemem jest zatrudnianie na tego rodzaju funkcjach członków bliskiej rodziny funkcjonariuszy państwowych; funkcjonowanie różnego rodzaju zrzeszeń i innych podobnych struktur administracyjnych, zatrudniających wiele osób (czasem dobrych fachowców oderwanych od produkcji), które w istocie rzeczy za nic nie odpowiadają, natomiast negatywnie wpływają na sytuację finansową przedsiębiorstw i zakładów (płace pracowników, zajmowane lokale, ich wyposażenie, środki transportu i łączności itp.) oraz na wysokość cen produkowanych przez nie wyrobów”25. Fakt, że takie postępowanie wdrożono, świadczy o tym, że władze dostrzegały zagrożenie płynące z przekształceń, które wymykały się ścisłej kontroli.

Po wejściu pakietu ustaw rządu Rakowskiego w życie sytuacja zaczęła się drastycznie zmieniać. Spółki nomenklaturowe stawały się zjawiskiem coraz powszechniejszym, które osłabiało władzę. Po pierwsze drenowało fachowców i powodowało rozprzężenie w szeregach partii, po drugie zwiększało niezadowolenie społeczne, po trzecie wypaczało założenia reform gospodarczych. Jako pierwszy zaalarmował minister finansów Andrzej Wróblewski, który w maju 1989 r. zgłosił sprawę Czesławowi Kiszczakowi. W wyniku tej interwencji rozpoczęto kontrolę spółek nomenklaturowych.

Kwestię omawiano także 27 czerwca 1989 r. w czasie posiedzenia Biura Politycznego na marginesie dyskusji o reformach gospodarczych. Sprawa ta nabrzmiała, ponieważ w prasie (nie tylko opozycyjnej, ale także np. tygodniku „Polityka”) pojawiały się informacje o bulwersujących przykładach działalności spółek26. Diagnoza sytuacji była przy tym dość podobna. „Gazeta Wyborcza” pisała o tym, że „sama nomenklatura zrozumiała, że na ruinie socjalizmu się nie wyżywi. Ma pewien zamysł: przekształcić się z warstwy pasożytniczo‍-rządzącej w rządząco‍-produkującą. Nomenklatura się uwłaszcza, przejmując majątek narodowy na własność prywatną czy spółkową”27.

W tym samym czasie tygodnik „Polityka” dystansował się od ostrych ocen, opisując najbardziej znane przypadki uwłaszczenia, a jednocześnie przestrzegając: „Dopóki aparat partyjny nie zostanie wyraźnie oddzielony od administracji państwowej, sama partia – dla ochrony własnej wiarygodności – nie powinna tolerować «komercjalizacji» swoich kadr politycznych”. Tygodnik był przeciwny nie tyle jakiejś formie uwłaszczenia (czy prywatyzacji), ile raczej najbardziej jaskrawym przypadkom patologii z tym związanych: „Wywłaszczona nomenklatura może być niebezpieczna, uwłaszczona – nabiera ludzkiego oblicza. Ale też nie jest to żaden powód, żeby za bezcen rozdawać społeczny majątek. Gdyby, oczywiście, ktoś miał taki zamiar”28.

Czy osoby, od których naprawdę zależała decyzja o ewentualnej masowej operacji uwłaszczenia, rzeczywiście miały w planach takie działania? Chyba nie – sprawa wzbudziła kontrowersje, część członków Biura żądała informacji m.in. na temat zasiadania prominentów w spółkach. Sekretarz KC Marian Stępień miał nawet twierdzić, że „tworzą się układy mafijne, występuje sprzedaż akcji po cichu i za bezcen dyrektorom, urzędnikom państwowym”29. Biuro Polityczne zażądało ukrócenia tych praktyk przez Władysława Bakę oraz Mieczysława Rakowskiego, co wskazuje, że dostrzegano potrzebę działania systemowego ze strony rządu oraz kierownictwa partii. Trudność polegała na tym, że w tym samym czasie cała ekipa Wojciecha Jaruzelskiego mierzyła się jednocześnie z kryzysem gospodarczym i politycznym.

Rozwiązanie problemu spółek było czasochłonne i skomplikowane, a motywacja i polityczny interes do pracy nad nią skończył się z fiaskiem czerwcowych wyborów. Po nich Jaruzelski mógł otwarcie i publicznie zrzucić z siebie odpowiedzialność na Sejm, Senat, a potem także na nowy rząd. Swobodnie wyrażał oburzenie działaniami nomenklatury w lipcu 1989 r. na spotkaniu z nowo wybranymi posłami i senatorami Obywatelskiego Klubu Parlamentarnego: „Jestem zdecydowanie przeciwny, aby właśnie miały mieć miejsca jakieś próby przywłaszczania sobie tej własności, jak to Państwo nazywają, uwłaszczanie nomenklatury, czy w ogóle jakieś takie działania, które by były sprzeczne z interesem ogólnospołecznym [...] należy wstrzymać takie właśnie działania, które wyglądają dość podejrzanie do czasu, dopóki Sejm nie określi reguł [...] ustawowych, które mogą być w tej materii stosowane”30.

Podobnie bierny był aparat państwowy. Służba Bezpieczeństwa stwierdziła, że do nadużyć dochodzi, ale to kwestia wadliwego ustawodawstwa, a nie łamania prawa. Stwierdzeniu temu nie da się odmówić pewnej logiki, chociaż oczywiście pozostaje pytanie o motywacje – w ilu przypadkach funkcjonariusze nie chcieli szkodzić swoim byłym kolegom.

Z punktu widzenia kierownictwa PZPR, które nadawało ekonomicznym przemianom kierunek, uczestnictwo nomenklatury w reformowaniu gospodarki było kluczowe. Problemem stała się jednak prywatyzacja spontaniczna, niekontrolowana przez władze. Beneficjentami byli raczej dyrektorzy niż lokalni przywódcy PZPR, którzy dawali parasol za udział w zyskach. Interes kierownictwa partyjnego i reszty aparatu przestał się pokrywać. Wpłynęła na to także przemiana mentalna oraz pokoleniowa, która miała miejsce w PZPR. Filozofia sprawowania władzy w duchu enrichissez‍-vous zaczęła się już za czasów Edwarda Gierka, z czasem tylko przybrała na sile, kiedy w partii do głosu zaczęło dochodzić młode, dobrze wykształcone i pragmatyczne pokolenie działaczy. To pokolenie dostrzegło dla siebie szansę, z której starało się skwapliwie korzystać. Pokazuje to symboliczny przykład Mieczysława Rakowskiego, który opisywał przyjęcie w domu Ireneusza Sekuły: „Goście – naładowana pieniędzmi inicjatywa prywatna. Widać, że Irek, podobnie jak Kwaśniewski, żyją z tymi panami za pan brat. To groźne, ponieważ stają się w jakimś stopniu zależni od nich”31. To młode pokolenie szybko dostrzegło, że zachodzące przemiany są szansą na odniesienie indywidualnego sukcesu.

Proces zapoczątkowany przez najwyższe władze partyjne i państwowe (budowa protokapitalizmu) wymknął się spod kontroli, stał się spontaniczny i niesterowalny. Był to efekt atrofii władzy w schyłkowym okresie PRL. Dyrektorzy, ministrowie, wojewodowie, prezydenci, kadra wyższych urzędników oraz kierowników zarządzała majątkiem państwowym od lat. W momencie przekształceń własnościowych to oni znaleźli się w pozycji uprzywilejowanej. Posiadali budowane przez lata sieci społeczne, doświadczenie i kapitał polityczny. Wszystko to mogli przekuć na prawo własności państwowego majątku, a w konsekwencji na prywatne zyski. Temat spółek nomenklaturowych wymaga dalszych badań prowadzonych w oparciu o case studies, na podstawie których odtwarzać będziemy mechanizmy ich działania, a w ostateczności podejmiemy (ze swej natury niedoskonałą) próbę podsumowania zjawiska w skali całego kraju.

1 A. Dudek, Reglamentowana rewolucja. Rozkład dyktatury komunistycznej w Polsce 1988–1990, Kraków 2014, s. 162 i nast.; A. Zybertowicz, W uścisku tajnych służb. Upadek komunizmu i układ postnomenklaturowy, Komorów 1993; zob. także: W. Kieżun, Patologia transformacji, Warszawa 2011; J. Tittenbrun, Upadek socjalizmu realnego w Polsce, Poznań 1992; idem, Z deszczu pod rynnę. Meandry polskiej prywatyzacji, t. 1–4, Poznań 2007.

2 E.H. Sutherland, Crime and business, „The Annals of the American Academy of Political and Social Science” 1941, vol. 217, s. 112.

3 H. Edelhertz, The nature, impact and prosecution of white collar crime, Washington 1970, s. 3.

4 Na ten temat zob. m.in. A. Paczkowski, System nomenklatury kadr w Polsce 1950–1970, Warszawa 2000.

5 A. Zybertowicz, Przemoc „układu”. O peerelowskich korzeniach sieci biznesowej Zygmunta Solorza [w:] Transformacja podszyta przemocą. O nieformalnych mechanizmach przemian instytucjonalnych, red. R. Sojak, A. Zybertowicz, Toruń 2008, s. 187–266.

6 H.J. Brightman, White collar crime [w:] Encyclopedia of Criminology and Criminal Justice, ed. G. Bruinsma, D. Weisburd, New York 2014, s. 1–5.

7 A. Zawistowski, Kapitalizm albo śmierć? Ekonomiczne kulisy upadku władzy Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w 1989 roku [w:] Krok ku wolności. Wybory czerwcowe 1989 i ich konsekwencje, red. K. Białecki, S. Jankowiak, R. Reczek, Poznań 2015, s. 20–46.

8 D. Grala, Reformy gospodarcze w PRL (1982–1989). Próba uratowania socjalizmu, Warszawa 2005, s. 319.

9 W. Kieżun, Patologia..., s. 114.

10 G. Kołodko, Transformacja polskiej gospodarki. Sukces czy porażka, Warszawa 1997, s. 12.

11 Zob. A. Chmielecki, Centrale handlu zagranicznego jako pole przestępczości zorganizowanej z udziałem funkcjonariuszy tajnych służb PRL w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX wieku w niniejszym tomie.

12 Przykłady i dane w dalszej części tekstu przywoływane za: AIPN, MSW, 0296/258, t. 3, Informacja dotycząca niektórych zjawisk kształtujących się na tle rozwoju pozarolniczego sektora nieuspołecznionego, listopad 1988 r., k. 156–187.

13 M. Przeperski, Odmładzanie socjalizmu. Wokół polityki kadrowej i legitymizacji schyłkowego PRL, „Polska 1944/45–1989. Studia i materiały” 2015, t. 13, s. 167–186.

14 A. Dudek, Reglamentowana rewolucja..., s. 163.

15 AAN, Prokuratura Generalna, 842/37/82, Informacja o wynikach kontroli, styczeń 1990 r., k. 1–2.

16 A. Dudek, Reglamentowana rewolucja..., s. 166; Z. Siemiątkowski, Wywiad a władza. Wywiad cywilny w systemie sprawowania władzy politycznej PRL, Warszawa 2009, s. 353.

17 AAN, Prokuratura Generalna, 842/37/82, Informacja o wynikach kontroli, styczeń 1990 r., k. 12.

18 Ibidem, k. 2.

19 Ibidem, k. 4.

20 AIPN, WUSW Ostrołęka, 0983/142, Plan działań operacyjnych w sprawie operacyjnego sprawdzenia krypt. „Spółka”, 16 II 1989 r., k. 23.

21 Ibidem, Notatka służbowa, 2 I 1989 r., k. 27.

22 S. Plokhy, Ostatnie imperium. Historia upadku Związku Sowieckiego, przeł. Ł. Witczak, Kraków 2015, s. 245–246.

23 E. Gaidar, How the nomenklatura „privatized” its own power, „Russian Social Science Review” 1996, vol. 37, no. 3, s. 33.

24 V. Mau, I. Starodubrovskaya, The Challenge of Revolution. Contemporary Russia In Historical Perspective, Oxford 2001, s. 89–90.

25 AIPN Ra, WUSW Radom, 02/143, t. 3, Polecenie kontroli wydane szefom WUSW, 18 IX 1988 r., k. 68–70.

26 Zob. m.in. J. Baczyński, Władza dla Ogrodzkiego, „Polityka” 1989, nr 12; J. Wilczak, Jak Igloopol stał się spółką, „Polityka” 1989, nr 22.

27 T. Bogucka, Czym jest a czym nie jest nomenklatura, „Gazeta Wyborcza”, 2 VI 1989.

28 J. Baczyński, Uwłaszczenie nomenklatury, „Polityka” 1989, nr 25.

29 W. Baka, Zmagania o reformę. Z dziennika politycznego 1980–1990, Warszawa 2007, s. 243.

30 Archiwum Senatu, Kolekcja Archiwa Przełomu, OKP, Protokół z posiedzenia OKP 17 VII 1989 r., k. 192, 194.

31 M.F. Rakowski, Dzienniki polityczne 1987–1990, Warszawa 2005, s. 459.

Michał Przeperski

Początki uwłaszczenia nomenklatury – uwarunkowania prawne i społeczne

Proces uwłaszczenia komunistycznej nomenklatury w Polsce w dalszym ciągu stanowi nie w pełni zagospodarowane pole badawcze. Sytuacja, w której członkowie uprzywilejowanej elity urzędniczej dzięki swoim przewagom stają się największymi beneficjentami przemian o charakterze demokratycznym i wolnościowym, to wciąż wyzwanie dla historyków, socjologów i prawników. W gruncie rzeczy bowiem patologie, jakie dotknęły polską gospodarkę, sytuują się w pewnym niedookreślonym polu. Nie możemy mówić wprost o złamaniu przepisów prawa, ale jednocześnie wiele zjawisk łączących się z uwłaszczeniem nomenklatury budzi głęboki moralny sprzeciw.

Problematyce przemian gospodarczych w Polsce w latach 1988–1989 poświęcono już w literaturze niemało miejsca. Na ten temat pisali przede wszystkim Andrzej Zybertowicz1, Jadwiga Staniszkis2, a także Antoni Dudek3 i Paweł Kowal4. Wydaje się jednak, że refleksja nad ewolucją polskiej gospodarki jest nadal niezwykle potrzebna. Za szczególnie istotne uważam prześledzenie uwarunkowań prawnych i społecznych leżących u podstaw reform gospodarczych wprowadzanych przez rząd Mieczysława Rakowskiego z początkiem roku 1989. Jedynie bliższe spojrzenie na rzeczywistość schyłkowego PRL umożliwi dostrzeżenie przyczyn niebywałej skali patologii, jaka dotknęła polską gospodarkę. Faktem jest, że pełzający proces uwłaszczenia nomenklatury zaczął się już w połowie lat osiemdziesiątych, ale lata 1988–1989 przyniosły jego wyjątkowe nasilenie.

Swoje rozważania oparłem na obszernej kwerendzie w spuściźnie Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, ze szczególnym uwzględnieniem jej kierowniczych gremiów, a także rządu PRL. W mniejszym stopniu skorzystałem z prasy, dokumentów administracji partyjnej oraz elementów spuścizny Mieczysława F. Rakowskiego przechowywanej w Archiwum Hoover Institution Uniwersytetu Stanforda.

Społeczeństwo i obóz władzy

„Liczne badania w ostatnich latach wskazują bardzo słabe zainteresowanie robotników, inteligentów i rolników uczestnictwem w życiu publicznym i działalnością społeczną. Powszechną tendencją jest «ucieczka w prywatność», koncentrowanie dążeń na rodzinie i życiu osobistym”5. W ten sposób Lidia Beskid i Zbigniew Sufin, badacze analizujący styk życia prywatnego i zawodowego Polaków, charakteryzowali polskie społeczeństwo końca lat osiemdziesiątych. Źle prezentowały się na dobrą sprawę wszystkie społeczne parametry. Jak dowodzili badacze, wszystkie bez wyjątku grupy społeczne kierowały się jedynie osobistym interesem, najczęściej ograniczonym jedynie do zaspokojenia własnych – zazwyczaj bardzo skromnych – potrzeb ekonomicznych. W języku publicystycznym pojawiało się wówczas stwierdzenie o Polakach jako „muzułmanach społecznych”6. Odnosiło się ono do doświadczenia obozów koncentracyjnych i łagrów, w których ludzi apatycznych, pogrążonych w marazmie i znajdujących się na skraju śmierci nazywano „muzułmanami”. Takie było właśnie społeczeństwo polskie, które na skutek długoletniego funkcjonowania w ramach systemu komunistycznego popadło w stan katastrofalnej apatii.

Tego obrazu nie mogły zmienić nawet strajki kwietniowo‍-majowe oraz sierpniowe z roku 19887. Pierwsze tak poważne wystąpienia po wprowadzeniu stanu wojennego stanowiły rozpaczliwą reakcję obronną. Doszło do niej jednak nie dlatego, że większa grupa robotników dostrzegła nadzieję, ale raczej dlatego, że uznała, iż nie ma już zupełnie nic do stracenia. Za głównego winnego tej sytuacji należy uznać władze komunistyczne. Po pierwsze dlatego, że okazały się zdumiewająco słabe. Nie potrafiły strajkom zapobiec, a następnie ich przerwać, opanowały więc one także zakłady objęte ich zakazem8. Po drugie, w pełni objawiła się nieudolność polityki ekonomicznej PRL. Jej ostatnim akordem była operacja cenowo‍-dochodowa, która miała ustabilizować rynek i stanowić fundament budowy stabilnego systemu ekonomicznego9. Stało się jednak inaczej.

Wysokie podwyżki cen wprowadzone 1 lutego 1988 r. zostały w następnych miesiącach z naddatkiem zrekompensowane pracownikom sektora państwowego. Oznaczało to, że makroekonomiczny efekt reformy wręcz pogorszył sytuację finansową państwa. Jakiekolwiek zaufanie społeczne do reform ekonomicznych proponowanych przez komunistów okazało się bezpodstawne. We wrześniu 1988 r. za kozła ofiarnego uznany został rząd Zbigniewa Messnera. Obóz władzy znalazł się jednak w wyraźnej defensywie politycznej po tym, jak 31 sierpnia 1988 r. Czesław Kiszczak spotkał się z Lechem Wałęsą. Próbą wyjścia z zaklętego kręgu niemocy było powołanie rządu Mieczysława Rakowskiego. To on miał przełamać społeczną apatię i przeprowadzić w Polsce daleko idące reformy ekonomiczne. Nastąpiło to 27 września 1988 r.10

W jakim stanie ducha przywitały go główne grupy składające się na obóz władzy? W PZPR nowy premier nie miał silnej pozycji. Potwierdzały to badania sondażowe z jesieni 1988 r. Wykazały one, że ufało mu 37,4 proc. członków partii komunistycznej, podczas gdy brak zaufania deklarowało 39,8 proc.11 Nie dysponujemy żadnymi szerszymi badaniami, które pozwoliłyby nam powiedzieć więcej o nastrojach kadry Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Jest jednak faktem, że Rakowski zachowywał spory dystans wobec tego resortu, czemu wyraz dał, odrzucając propozycje personalne przekazane mu przez MSW w momencie tworzenia gabinetu. Było to o tyle manifestacyjne, że praktyka sprawdzania życiorysów przyszłych ministrów przez służby stanowiła rutynę12. W końcu trzecim ważnym elementem obozu władzy byli członkowie Ogólnopolskiego Porozumienia Związków Zawodowych. Przykładowo, jeszcze w październiku 1988 r. nowy premier cieszył się znacznym poparciem lokalnych liderów OPZZ, którzy wiązali z nim duże nadzieje13. Niedługo później jednak OPZZ znalazł się w silnym konflikcie z gabinetem Rakowskiego. Wszystkie te fakty prowadzą nas do wniosku, że premier nie mógł liczyć na stabilne poparcie w żadnej liczącej się grupie interesu. Z jednym może wyjątkiem.

Wyjątkiem tym była niewielka grupa polskich przedsiębiorców. To właś- nie na nich – jako na swoistą awangardę zmian – w największym stopniu liczył premier. „To nieprawda, że Polska musi cierpieć na zastój, beznadziejne dreptanie w miejscu, stawać się krajem zamieszkanym przez zniechęconych i zgorzkniałych ludzi [...]. Naszą misję upatruję w uporczywym łamaniu barier, utrudnień, biurokratycznych hamulców, tworzeniu warunków dla inicjatywy i przedsiębiorczości”14 – mówił Rakowski w swoim exposé. Kto miał najwięcej skorzystać na proprzedsiębiorczej polityce rządu? Przede wszystkim ludzie relatywnie młodzi. Chodziło o takich reprezentantów nowego pokolenia, którzy nie kontestowali systemu, ale w przemianach dokonujących się w gospodarce dostrzegali szansę na osobisty sukces. Dla nich zmiany w polskim prawie gospodarczym były raczej szansą niż zagrożeniem. W założeniu do głównych beneficjentów nowej polityki ekonomicznej mieli należeć reprezentanci technokratycznego „pokolenia ’84”15. Oni był gotowi do wyrzeczeń, jakie musiały za sobą pociągnąć zmiany.

Założenia zmian

Problem stanowiło jednak to, jak do dalszych wyrzeczeń zachęcić Polaków. Zaufanie wobec ekipy Jaruzelskiego było niewielkie, a nadzieje na realne zmiany niemal żadne. Nie było mowy o tym, by „kupić sobie” poparcie – na to komunistów po prostu nie było stać. Państwowa gospodarka bardzo potrzebowała kapitału, którego źródłem na dobrą sprawę mogły być jedynie kredyty płynące z Zachodu. „Żadnych kredytów dla Polski”16 – odpowiadały jednak austriackie gazety w czasie pierwszej zagranicznej wizyty Rakowskiego na Zachodzie. Co prawda oficjalne czynniki austriackie okazały dla Warszawy więcej zrozumienia, ale sukcesy na tym polu były znacznie mniejsze niż oczekiwania nowego premiera17. W takiej sytuacji na pierwszym planie znalazło się wykorzystanie wewnętrznych rezerw PRL.

Enigmatyczne „wewnętrzne rezerwy” oznaczały likwidację przerostów zatrudnienia, radykalną redukcję biurokracji i stopniowy demontaż gospodarki nakazowo‍-rozdzielczej. Tak głęboka ingerencja w strukturę systemu komunistycznego nie byłaby możliwa, gdyby nie impulsy zmian politycznych i gospodarczych płynące ze Związku Sowieckiego (głasnost, pieriestrojka, uskorienie18). Mówiąc wprost, tak rozumiane korzystanie z „wewnętrznych rezerw” musiało oznaczać daleko idącą liberalizację polskiej ekonomiki. Choć nie stawiano tej sprawy otwarcie, był to faktyczny plan budowy gospodarki rynkowej, a co za tym idzie – częściowej restytucji kapitalizmu. Nie brakuje głosów, że ekipa Mieczysława Rakowskiego chciała w Polsce zaprowadzić komunizm na wzór chiński, który był faktyczną wersją kapitalizmu państwowego. Wydaje się to prawdopodobne, chociaż oficjalnie znacznie chętniej odwoływano się do Nowej Ekonomicznej Polityki Związku Sowieckiego z lat dwudziestych ubiegłego wieku19.

Oprócz ZSRS najważniejszym wzorem w dziedzinie reformowania gospodarki były Węgry. Naddunajskie zmiany polegały przede wszystkim na szybkiej poprawie bilansu płatniczego, przyspieszeniu tempa przekształceń strukturalnych i redukcji wydatków na opiekę socjalną. Wiosną 1989 r. dotacje do cen zredukowano o 10 proc., a dotacje do deficytowych przedsiębiorstw o 50 proc.20 Wszystkie te kroki oznaczały duże koszty, które mogły postawić plan sanacji gospodarki węgierskiej pod znakiem zapytania21. Równie istotny był fakt, że ideologia coraz głębiej wycofywała się z gospodarki i budżetu. Na tym polu podejmowano prawdziwie zdumiewające decyzje. W węgierskim budżecie wydatki na obronę narodową obcięto aż o 20 proc. Oprócz tego planowano ograniczyć nieopłacalny i niepobudzający konkurencyjności eksport do krajów socjalistycznych. Fundamentem węgierskiego modelu przemian było umożliwienie rozwoju przedsiębiorczości poprzez rozwój nieskrępowanego eksportu do „obszaru wolnodewizowego” – czyli przede wszystkim do Europy Zachodniej22.

Nie ulega wątpliwości, że podobieństwo reform węgierskich i polskich to nie dzieło przypadku23. Różnica była jedna, ale dość zasadnicza. Gabinet Rakowskiego nie zdecydował się poinformować o tym, że modernizacja gospodarki PRL będzie oznaczała spadek poziomu życia Polaków. Jeszcze w styczniu 1989 r. zbierał za to pochwały od posłów24, ale w gruncie rzeczy było to niezmiernie ryzykowne. Oznaczało to bowiem, że społeczeństwo znajdujące się w głębokiej apatii zostanie ponownie poddane bardzo silnemu naciskowi oszczędnościowemu. Jeżeli wiosną i latem 1988 r. rząd musiał cofnąć się przed tymi żądaniami, to było wielce prawdopodobne, że będzie musiał to zrobić jeszcze raz.

Reformy

W ostatnich tygodniach 1988 r. rząd Rakowskiego pracował nad projektem Planu Konsolidacji Gospodarki Narodowej na lata 1989–1990. Miał on polegać na radykalnym wprowadzaniu zasad gospodarki rynkowej25. Po długotrwałych konsultacjach został on ostatecznie zaakceptowany przez kierownictwo partyjne. Uznano, że stanowi realizację „założeń nowej polityki ekonomicznej partii”26. Założenia planu miały się zmaterializować w konkretnych zapisach ustawowych.

Jednym z najważniejszych kroków rządu Rakowskiego było zniesienie barier dla rozwoju przedsiębiorczości. Umożliwiła to ustawa o działalności gospodarczej. Wprowadzono jednolite zasady obciążeń podatkowych dla wszystkich podmiotów gospodarczych, zniesiono ograniczenia w zatrudnianiu pracowników przez osoby fizyczne i spółki, których udziałowcami są wyłącznie osoby fizyczne, oraz obowiązek zgłaszania osób prawnych do ewidencji działalności gospodarczej, uproszczono postępowanie ewidencyjne (m.in. ograniczono rolę organów państwowych w jego toku), przeprowadzono deregulację zrzeszania się podmiotów gospodarczych, zniesiono przepisy przewidujące delegację dla rządu i ministrów do wydawania przepisów wykonawczych oraz wprowadzono zmiany w przepisach karnych27. Dotychczasowe surowe przepisy, zniechęcające do prywatnej przedsiębiorczości, zastąpiono bez mała nieograniczoną wolnością gospodarczą. Nowe prawo, przyjęte przez Sejm PRL 23 grudnia 1988 r., przeszło do historii jako „ustawa Wilczka”28, gdyż to właśnie minister przemysłu Mieczysław Wilczek koordynował prace nad jej ostatecznym projektem. Akt ten słusznie uważa się za największe osiągnięcie rządu Rakowskiego, gdyż wywołał on prawdziwą eksplozję przedsiębiorczości.

Drugim ważnym aktem prawnym realizującym PKGN była ustawa o prowadzeniu działalności gospodarczej z udziałem kapitału zagranicznego. Na jej mocy tworzono spółki akcyjne oraz spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. W tym wypadku wolność gospodarcza nie była jednak absolutna. Poprawki wprowadzone jesienią 1988 r. sprawiły, że ustawa miała charakter znacznie bardziej radykalny niż pierwotnie, ale aby podjąć działalność, wciąż należało uzyskać zezwolenie. Najważniejsze zmiany polegały na dodaniu wymogu minimalnego dwudziestoprocentowego udziału partnera zagranicznego w kapitale zakładowym spółki (mógł on jednak sięgać nawet 100 proc.), co miało zapobiegać powstawaniu fikcyjnych spółek, oraz utworzenie Agencji ds. Inwestycji Zagranicznych, mającej regulować całą sferę związaną z działalnością kapitału zagranicznego w PRL29. Ustawa została przyjęta 23 grudnia 1988 r. i weszła w życie 1 stycznia 1989 r.

Z punktu widzenia procesu uwłaszczania nomenklatury ważniejsze zadanie przypadło jednak ustawie o niektórych warunkach konsolidacji gospodarki narodowej, uchwalonej w lutym 1989 r.30 Prace nad nią toczyły się w szczególnie gorączkowej atmosferze, 31 grudnia 1988 r. wygasały bowiem specjalne pełnomocnictwa udzielone jeszcze rządowi Zbigniewa Messnera krótko po strajkach majowych31. Istniała obawa, że rząd nie będzie dysponował wystarczająco silnymi instrumentami władczymi, które mogłyby pobudzać racjonalizację ekonomiczną gospodarowania. 4 stycznia 1989 r. projekt po raz pierwszy dyskutowano na posiedzeniu Komitetu Ekonomicznego Rady Ministrów. Wicepremier Ireneusz Sekuła zwracał wówczas szczególną uwagę, że restrukturyzacja i likwidacja przedsiębiorstw na podstawie istniejących przepisów jest niezwykle czasochłonna, co może zagrozić całości reformatorskich działań gabinetu32. W czasie całej dyskusji wielokrotnie pojawiał się zresztą argument o niezwykłej presji czasu ciążącej na rządzie. Pomimo to pojawiły się wątpliwości, czy ustawa specjalna jest potrzebna, czy nie należy się ograniczyć jedynie do zmian w pozostałych aktach ustawowych. Ostatecznie przeważyło jednak przekonanie o braku czasu – Sejm PRL sygnalizował, że wprowadzenie zmian w standardowym trybie może potrwać aż do czerwca lub lipca 1989 r.33

W tak nerwowej atmosferze członkom KERM umykały szczegóły proponowanych zapisów projektu ustawy. Jedynie szef NBP Zdzisław Pakuła wskazywał na ryzyko kryjące się w trudnym do kontroli procesie przewłaszczania majątku państwowego34. Z kolei główny rządowy legislator Kazimierz Małecki dostrzegał w ustawie szansę na zbudowanie „modelu menedżerskiego” zarządzania przedsiębiorstwem35. Intuicja ta okazała się zdumiewająco trafna. Gorszym instynktem wykazał się jednak Ireneusz Sekuła, podkreślając, że znaczenie nomenklatury partyjnej w gospodarce jest słabsze niż kiedykolwiek wcześniej i wciąż słabnie36. Po wewnątrzresortowych konsultacjach 11 stycznia 1989 r. projekt ponownie omawiano na posiedzeniu KERM. Wśród wprowadzonych poprawek o różnym charakterze pojawiły się też takie, które miały zapobiec reprywatyzacji mienia państwowego37. Ostatecznie Rada Ministrów przyjęła propozycję projektu 19 stycznia 1989 r.38

W lutym projekt znalazł się w Sejmie. Wywołało to znaczne kontrowersje, zwłaszcza wśród reprezentantów opozycji demokratycznej, ostateczny projekt zakładał bowiem bardzo daleko idącą arbitralną ingerencję rządu w strukturę poszczególnych przedsiębiorstw. Trwały już obrady Okrągłego Stołu, w związku z czym przedłożenie Sejmowi PRL aktu normatywnego, który tak dalece wzmacniał władzę rządu, uznane zostało za wyzwanie rzucone obozowi solidarnościowemu. Ryszard Bugaj wskazywał już w połowie lutego, że rządowe projekty ustaw wymagają wprowadzenia znacznych korekt. Podobnego zdania był Janusz Beksiak, szczególnie silnie dezawuując projekt ustawy o niektórych warunkach konsolidacji gospodarki narodowej39. Jednak również reprezentanci opozycji nie dostrzegali zagrożeń, które miała przynieść ustawa w zakresie nasilenia procesu uwłaszczenia nomenklatury. Zasadnicze znaczenie miał w tym wypadku artykuł 3 ustawy. W ostatecznej redakcji brzmiał on następująco: „Składniki majątkowe mienia państwowego mogą być oddane osobom prawnym lub fizycznym do korzystania z nich, w formie przewidzianej w prawie cywilnym, w celu prowadzenia działalności gospodarczej”40.

Główny problem stanowił niezwykły pośpiech, z jakim przygotowano ustawę i brak realnych możliwości sprawowania kontroli nad przewłaszczeniem majątku państwowego. Naiwnością było założenie, iż każdorazowe oddanie składników mienia państwowego do prowadzenia działalności gospodarczej będzie racjonalne ekonomicznie. Podobnie, podczas dyskusji rządowych nie dostrzeżono, iż przepis ten może stać się podstawą do faktycznego zalegalizowania bezprawnej działalności, która w końcu lat osiemdziesiątych trwała w wielu sferach gospodarki narodowej.

Uchwalenie ustawy 24 lutego 1989 r. zostało przez premiera uznane za sukces. W pewnym sensie rzeczywiście był to jeden z ostatnich sukcesów rządu Mieczysława Rakowskiego. Miał on jednak głównie charakter prestiżowy. Premier jeszcze raz pokazał determinację i przełamał niechęć nie tylko opozycji, ale również niektórych członków kierownictwa partyjnego, którzy próbowali zamrozić prace nad ustawą o niektórych warunkach konsolidacji gospodarki narodowej41. Czy jednak globalnie możemy mówić o sukcesie? Z perspektywy czasu widać, że ta ustawa, niezwykle krótka, bo licząca raptem siedemnaście artykułów, przyniosła znacznie więcej szkód niż pożytku. Sam premier był przekonany, że w ten sposób uzyskuje poważne instrumentarium do wprowadzania daleko idących zmian. Tymczasem ani Sekuła, ani Rakowski nie docenili potęgi nomenklatury partyjnej oraz funkcjonariuszy SB.

Wina rządu polegała przede wszystkim na pośpiesznym wprowadzaniu zmian, które zderegulowały ogromne obszary gospodarki. Stworzyło to niezwykle korzystne warunki do pogłębienia patologii istniejących już i wcześniej na styku polskiej gospodarki i polityki. Warto dodać, że już w marcu 1989 r. rząd przestał liczyć się w walce o wpływy w ramach tworzącego się okrągłostołowego układu sił. Oznaczało to nie tylko stopniową polityczną marginalizację Rakowskiego, ale także trwałe upośledzenie funkcji kontrolnych administracji rządowej, która popadła w zniechęcenie i apatię.

Patologie

Najbardziej dokuczliwą patologią gospodarczą schyłkowego PRL było systematyczne przewłaszczanie majątku państwowego na rzecz dotychczasowych elit urzędniczych. Temu procesowi towarzyszyły jednak także różne inne zjawiska, wpływające na obniżanie etycznych standardów działalności gospodarczej. W efekcie kradzieże i nieracjonalne i nieuzasadnione gospodarczo rozporządzanie majątkiem państwowym przestano uznawać za czyn moralnie naganny. Zanim jednak omówimy przykład, który – jak się wydaje – obrazowo ilustruje pewne istotne patologiczne procesy, wypada poczynić pewne ważne zastrzeżenie.

Zakrawa na pewien paradoks, iż istnienie spółek nomenklaturowych było korzystne nie tylko dla uwłaszczających się funkcjonariuszy aparatu władzy. Ci stawali się pionierami polskiego kapitalizmu, korzystając ze zgromadzonego przez siebie kapitału – tak materialnego, jak i kulturowego. Sprzyjał temu upadek wiary w trwałość systemu, a jednocześnie nieatrakcyjna oferta polityczna systemu komunistycznego. Nie potrafił on zapewnić zaspokojenia coraz bardziej elementarnych ambicji czy potrzeb materialnych. Tymczasem na przełomie lat 1988 i 1989 uchwalono szereg niejasnych aktów prawnych, co stało się zachętą do wykorzystania mechanizmów sytuujących się w szarej strefie pomiędzy zachowaniami w pełni legalnymi i nielegalnymi. Fakt, iż nie mamy do czynienia wprost z działaniami nielegalnymi, każe stwierdzić, że można tu mówić o specyficznej formie zjawiska pogoni za rentą42. Ale beneficjentami tego rodzaju patologicznych układów byli także robotnicy. W nowo tworzonych spółkach zarabiali nierzadko kilkakrotnie więcej niż na etacie w państwowym zakładzie. Być może tłumaczy to, dlaczego nie doszło do szerszych społecznych protestów przeciwko tej działalności43.

Jednym spośród tysięcy przykładów patologii peerelowskiej gospodarki jest przypadek Wielobranżowej Spółdzielni Pracy „Miriada” z Poznania. Na jej czele stał Wojciech Kornowski, tak charakteryzowany w piśmie wysłanym do Prokuratury Generalnej PRL w maju 1989 r.: „Jest jednocześnie prezesem Ogólnopolskiego Stowarzyszenia Menedżerów, założycielem pierwszej w kraju Szkoły Menedżerów, posiada tytuł Supermenedżera ’88 – wymienia się [go] jako człowieka sukcesu, przedsiębiorczego i z inicjatywą. Nie ulega najmniejszej wątpliwości, że Spółdzielnia «Miriada», nie tylko w woj. poznańskim, ale i w kraju należy do najbardziej rozwijających się jednostek gospodarczych, stosując nowe, śmiałe rozwiązania, jakie niesie reforma gospodarcza”44. Rzeczywiście, Kornowski należał do bohaterów swoich czasów. Na łamach „Przeglądu Tygodniowego” pisał o nim w tamtym czasie m.in. Piotr Pytlakowski, przedstawiając go jako prawdziwego człowieka sukcesu45. Warto dodać, że Kornowski był nie tylko jednym z dynamiczniejszych przedstawicieli prywatnej inicjatywy, ale i wieloletnim członkiem PZPR, a także działaczem Zjednoczenia Patriotycznego „Grunwald”46, uważanego za blisko związane z Ministerstwem Spraw Wewnętrznych47.

We wspomnianym piśmie do Prokuratury Generalnej pracownicy „Miriady” starali się jednak przede wszystkim wykreować Kornowskiego na stronnika rządu Rakowskiego. „«Miriada» swoimi wynikami i niekonwencjonalnym działaniem szokuje wielu, ale to przecież premier Rakowski postawił na liderów, ludzi przedsiębiorczych, za naszym przykładem poszło wiele innych przedsiębiorstw, czy to wszystko mamy przekreślić? Czy znowu i ten rząd ma się stać niewiarygodny?”48. Co więcej, rząd przedstawiany był w tym piśmie jako wehikuł modernizacyjny, ostatnia szansa Polski Ludowej na przełamanie zacofania i kryzysu gospodarczego. Wszystko mieli jednak udaremniać konserwatywnie nastawieni funkcjonariusze aparatu urzędniczego oraz MSW. „Myślimy, Obywatelu Prokuratorze Generalny, że w woj. poznańskim, znanym ze swej gospodarności i inicjatyw, można by zrobić – by wesprzeć rząd Rakowskiego – dużo więcej, ale jest to niemożliwe, hamowane przez skompromitowany aparat administracyjno‍-prokuratorski”49.

Faktem jest, że działania śledcze wobec Kornowskiego i „Miriady” zostały podjęte na wniosek I sekretarza Komitetu Dzielnicowego PZPR Poznań‍-Grunwald50. Poznańska prokuratura uznała za uprawnione wszczęcie śledztwa w sprawie przekroczenia uprawnień przez prezesa „Miriady”, co stanowiło czyn zabroniony z art. 246 § 1 kodeku karnego z 1969 r. W toku śledztwa ustalono wiele faktów, które potwierdzały dużą operatywność Kornowskiego. Miał on m.in. podpisywać fikcyjne umowy z pracownikami Centrali Materiałów Budowlanych, co pozwalało mu na lepszy dostęp do deficytowych towarów51. Inny pracownik „Miriady” miał fikcyjnie zatrudnić na pół etatu cztery koszykarki milicyjnego klubu Olimpia Poznań. Jak odnotowywała prokuratura, „fikcyjne zatrudnienie koszykarek miało ułatwić spółdzielni zakupienie dwóch używanych osobowych samochodów milicyjnych z Wojewódzkiego Urzędu Spraw Wewnętrznych w Poznaniu oraz umożliwić pracownikom «Miriady» bezpłatne korzystanie z obiektów i imprez sportowych GKS «Olimpia»”52. W konkluzji urzędnicy Prokuratury Generalnej konstatowali, że śledztwo jest uzasadnione i prowadzone w sposób niebudzący wątpliwości53.

Ostatecznie Kornowskiego nie pociągnięto do odpowiedzialności karnej. Startował on w wyborach parlamentarnych z 4 czerwca 1989 r. z ramienia PZPR, ale nie uzyskał mandatu. Jego przypadek jest jednak interesujący przede wszystkim jako przykład funkcjonowania polskiej gospodarki w czasach przejściowych. Jerzy Urban obrazowo określał je mianem problemu „jajeczka częściowo nieświeżego”54. Ta metafora pokazywała niemożliwość efektywnego funkcjonowania obok siebie reguł gospodarki centralnie sterowanej oraz elementów gospodarki rynkowej.

Potwierdza to przykład Kornowskiego. Jako przedsiębiorca nastawiony na osiągnięcie jak najwyższego zysku poprzez maksymalizację produkcji rynkowej, kierował się on zasadą „cel uświęca środki”. Każde staranie podyktowane prywatnym interesem ekonomicznym uważał za warte zachodu, nawet jeżeli oznaczało to przekroczenie dyrektorskich uprawnień, a co za tym idzie, złamanie prawa. Tego rodzaju działania podejmował przed 1 stycznia 1989 r., gdy zaczęły obowiązywać nowe regulacje prawne. Ale obiektywne uwarunkowania rynkowe – przede wszystkim monopolistyczna pozycja wielu producentów państwowych i utrudniony dostęp do deficytowych towarów – nie zmieniły się wraz z wprowadzeniem reform rządu Rakowskiego. Oznacza to, że racjonalność ekonomiczna w dalszym ciągu wymuszała łamanie prawa. Jednocześnie jednak prorynkowa retoryka i litera nowego prawa zdawały się faworyzować przedsiębiorców. Mieli oni wszak stanowić główną klientelę polityczną rządu.

Prowadzi to do wniosku, że całokształt społecznych i prawnych uwarunkowań końca lat osiemdziesiątych w nieunikniony sposób spowodował rozkwit patologii w polskiej gospodarce i życiu publicznym.

Próba podsumowania

Cytowani już na wstępie Lidia Beskid i Zbigniew Sufin wskazywali, że w roku 1988 „zakres głębokiej deprywacji w zaspokojeniu potrzeb indywidualnych sięga średnio dla ludności Polski ogółem od 4% (żywność) do 51% (kultura)”55. Daje to świadectwo niezwykle głębokiego zmęczenia, które ogarnęło całe społeczeństwo. Na tym jednak nie koniec. Zmęczona była bowiem również partia komunistyczna, administracja, a także funkcjonariusze aparatu przemocy. Oznaczało to, że chociaż gotowość do aktywnego wprowadzenia zmian była może niewielka, to jednak bardzo duża musiała być chęć odrzucenia otaczającej rzeczywistości – także w jej aspekcie politycznym i gospodarczym. Prowadzi to do wniosku, że „pogoń za rentą” stawała się zajęciem powszechnym, uznawanym za w pełni uzasadnione i niebudzącym większych zastrzeżeń.

Na to zjawisko nałożyły się dwa inne procesy – gwałtowne tempo wprowadzania strukturalnych zmian w państwie oraz głęboka delegitymizacja władzy komunistycznej. Niewątpliwie poziom akceptacji dla władzy komunistów był w Polsce w roku 1989 bardzo niski, zapewne bliski temu z połowy lat czterdziestych. W takiej sytuacji wprowadzanie zmian i przeobrażanie rzeczywistości mogłoby być skuteczne jedynie wtedy, gdyby władze dysponowały instrumentami przemocy, na których można polegać. W rzeczywistości jednak instrumenty te były już w początku roku 1989 niesprawne. Co za tym idzie, deregulacyjne posunięcia Rakowskiego, zamiast doprowadzić do pozytywnej zmiany i przyspieszenia gospodarczego, spowodowały załamanie się istniejącej do tej pory struktury władzy.

Jak w tym kontekście oceniać działalność najwyższych władz państwowych PRL? Za ich główną winę należy uznać przede wszystkim długoletnie zaniedbania, które doprowadziły gospodarkę PRL do upadku. Gorączkowe, pospieszne i w gruncie rzeczy nie do końca przemyślane próby reform podjęte przez Mieczysława Rakowskiego nie mogą dziś przysłonić faktu, że komuniści stworzyli system, który załamał się pod własnym ciężarem, na skutek wrodzonych wad, które przez lata się pogłębiały. Reformy Rakowskiego można przyrównać do zdjęcia ostatnich bezpieczników: w chwili, gdy je usunięto, gospodarka się rozpadła. Główną winą ostatniego rządu PRL jest – jak się wydaje – wyjątkowa polityczna naiwność czy wręcz brak odpowiedzialności. Z jednej strony, próbowano wprowadzić niezwykle drastyczne reformy przy zupełnie minimalnym poziomie społecznego poparcia dla władz, z drugiej – reformować PRL również w opozycji do aparatu partyjnego, związkowego i służb specjalnych. W rezultacie te trzy grupy interesu poczuły się zwolnione z resztek lojalności wobec systemu. A ponieważ nie były osłabione, ale wciąż dysponowały dużym kapitałem kulturowym, stały się pasożytem państwa. To przyspieszyło rozwój patologicznych procesów uwłaszczania się na majątku państwowym.

Rząd Rakowskiego nie zareagował w żaden wyraźniejszy sposób na napływające do niego informacje o procesie uwłaszczenia nomenklatury. Począwszy od marca 1989 r., był już na to zbyt słaby, a rozbudzona żywiołowość tego procesu – zbyt silna. Prawdziwie niezwykłe jest jednak to, że taka sytuacja utrzymała się na dobrą sprawę aż do jesieni 1990 r. Do tego czasu żadnych – choćby symbolicznych – gestów politycznych nie wykonał również rząd kierowany przez Tadeusza Mazowieckiego. Z perspektywy czasu brak jakiejkolwiek reakcji na proces uwłaszczania się komunistycznej nomenklatury należy ocenić szczególnie krytycznie.

1 A. Zybertowicz, W uścisku tajnych służb. Upadek komunizmu i układ postnomenklaturowy, Komorów 1993; M. Łoś, A. Zybertowicz, Privatizing the Police State. The Case of Poland, London – New York 2000.

2 J. Staniszkis, Ontologia socjalizmu, Warszawa 1989; eadem, Postkomunizm. Próba opisu, Gdańsk 2001.

3 A. Dudek, Reglamentowana rewolucja. Rozkład dyktatury komunistycznej w Polsce 1988–1990, wyd. 2, Kraków 2014.

4 P. Kowal, Koniec systemu władzy. Polityka ekipy gen. Jaruzelskiego 1986–1989, wyd. 2, Warszawa 2016.

5 ARM, KPRM, 87/4, Lidia Beskid, Zbigniew Sufin, Potrzeby społeczeństwa polskiego w latach osiemdziesiątych, k. 22.

6 J. Makowska, Dlaczego nie strajkowali?, „Ład” 1988, nr 39 [za:] P. Tanewski, Polska myśl ekonomiczna w latach 1956–1989 wobec zagadnienia zmian systemowych, Warszawa 2014, s. 299; zob. R. Ziemkiewicz, Polactwo, Lublin 2004, s. 119.

7 T. Tabako, Strajk ’88, Warszawa 1992.

8 ARM, KPRM, 2930/2, Zapis przebiegu obrad Rady Ministrów – wypowiedź Ireneusza Sekuły, 19 I 1989 r., k. 17.

9 D. Grala, Reformy gospodarcze w PRL (1982–1989). Próba uratowania socjalizmu, Warszawa 2005, s. 314–316.

10 Zob. M. Przeperski, Ostatnia próba modernizacji. Rząd Mieczysława F. Rakowskiego (1988–1989), „Pamięć i Sprawiedliwość” 2016, nr 1.

11 AAN, KC PZPR, 1354/V/433, Opinia członków PZPR z dużych zakładów przemysłowych o partii i aktualnej sytuacji w kraju (Raport z badania ankietowego realizowanego w dniach 19–23 IX 1988 r.), październik 1988 r., k. 216.

12 Hoover Institution Archives, Mieczysław F. Rakowski papers, Box 80, Wywiad A. Mrowińskiej z C. Kiszczakiem, [1988 r.], b.p.

13 Ośrodek Informacji CBOS, Po powołaniu nowego premiera, październik 1988 r., s. 2.

14 Oświadczenie Premiera Mieczysława F. Rakowskiego, „Trybuna Ludu”, 14 X 1988.

15 J. Staniszkis, Postkomunizm..., s. 53.

16 Kein Kredit für Polen, „Wiener Zeitung”, 26 XI 1988.

17 ARM, KPRM, 87/6, Notatka w sprawie zadłużenia zagranicznego kraju. Stan negocjacji. Propozycja działań, 19 V 1989 r., k. 287.

18 M. Gorbaczow, Przebudowa i nowe myślenie dla naszego kraju i dla całego świata, przeł. A. Kurkus i in., Warszawa 1988, passim.

19 ARM, KPRM, 2930/40, Stenogram posiedzenia Prezydium Rządu – wypowiedź Mieczysława F. Rakowskiego, 30 I 1989 r., k. 6.

20 ARM, KPRM, 87/43, Informacja dotycząca głównych założeń polityki gospodarczej WRL 1989 r., 20 III 1989 r., k. 26.

21 Ibidem, k. 29.

22 Ibidem, k. 27.

23 ARM, KPRM, 2928/33, Stenogram posiedzenia Rady Ministrów – wypowiedź Stanisława Długosza, 21 XI 1988 r., k. 13–14.

24 ARM, KPRM, 2930/39, Stenogram posiedzenia Prezydium Rządu i Prezydium Sejmu PRL, 12 I 1989 r., k. 26.

25 ARM, KPRM, 2246/5, Protokół ustaleń nr 5/88 posiedzenia Komitetu Ekonomicznego Rady Ministrów, 7 XI 1988 r., k. 1–3.

26 AAN, KC PZPR, 1354/V/439, Uwagi do projektu „Planu konsolidacji gospodarki narodowej na lata 1989–1990”, 5 XII 1988 r., k. 120.

27 ARM, KPRM, 2246/6, Protokół ustaleń nr 6/88 posiedzenia Komitetu Ekonomicznego Rady Ministrów, 14 XI 1988 r., k. 2–3.

28 DzU 1988, nr 41, poz. 324.

29 ARM, KPRM, 2928/33, Stenogram z posiedzenia Rady Ministrów – wypowiedź Ireneusza Sekuły, 21 XI 1988 r., k. 43.

30 DzU 1989, nr 10, poz. 57.

31 Rada Ministrów otrzymała nadzwyczajne uprawnienia dla przyspieszenia reform, „Trybuna Ludu”, 12 V 1988.

32 ARM, KPRM, 2255/1, Zapis stenograficzny posiedzenia KERM nr 1 – wypowiedź Ireneusza Sekuły, 4 I 1989 r., k. 2.

33 Ibidem, k. 19.

34 Ibidem, Zapis stenograficzny posiedzenia KERM nr 1 – wypowiedź Zdzisława Pakuły, 4 I 1989 r., k. 8

35 Ibidem, Zapis stenograficzny posiedzenia KERM nr 1 – wypowiedź Kazimierza Małeckiego, 4 I 1989 r., k. 27.

36 Ibidem, Zapis stenograficzny posiedzenia KERM nr 1 – wypowiedź Ireneusza Sekuły, 4 I 1989 r., k. 31.

37 ARM, KPRM, 2255/2, Zapis stenograficzny posiedzenia KERM nr 2 – wypowiedź Kazimierza Małeckiego, 11 I 1989 r., k. 93.

38 ARM, KPRM, 2930/2, Zapis przebiegu obrad Rady Ministrów, 19 I 1989 r., k. 15–20.

39 W. Baka, Zmagania o reformę. Z dziennika politycznego 1980–1990, Warszawa 2007, s. 216–217.

40 DzU 1989, nr 10, poz. 57.

41 M.F. Rakowski, Jak to się stało, Warszawa 1991, s. 197.

42 S. Sztaba, Aktywne poszukiwanie renty. Teoria, przykłady historyczne. Przejawy w polskiej gospodarce lat dziewięćdziesiątych, Warszawa 2002, s. 7 i nast.

43 Zob. np. ARM, KPRM, 87/33, Informacja o spotkaniach dyrektorów departamentów z ministerstw i urzędów centralnych z przedstawicielami środowisk społeczno‍-zawodowych na terenie gmin w czasie wyjazdów w dniu 21 IV 1989 r., 25 IV 1989 r., k. 148–149; ARM, KPRM, 87/36, Stanowisko Zarządu Głównego Stowarzyszenia Działaczy Samorządu Pracowniczego w sprawie przekształceń własnościowych w gospodarce, 15 VI 1989 r., k. 319.

44 ARM, KPRM, 87/29, Pismo Wielobranżowej Spółdzielni Pracy „Miriada” do prokuratora generalnego PRL, 11 V 1989 r., k. 69.

45 P. Pytlakowski, Kłopot prezesa, „Przegląd Tygodniowy” 1989, nr 6, s. 4–5.

46 P. Bojarski, Tymiński z Kornowskim, „Gazeta Wyborcza”, 3 VI 2005.

47 P. Gasztold‍‍-Seń, Zjednoczenie Patriotyczne „Grunwald”, Warszawa 2012, passim.

48 ARM, KPRM, 87/29, Pismo Wielobranżowej Spółdzielni Pracy „Miriada” do prokuratora generalnego PRL, 11 V 1989 r., k. 71.

49 Ibidem, k. 70.

50 Ibidem, Pismo prokuratora generalnego PRL do M.F. Rakowskiego, 29 V 1989 r., k. 63.

51 Ibidem, k. 64.

52 Ibidem, k. 65–66.

53 Ibidem, k. 68.

54 M. Stremecka, Jerzy Urban, Warszawa 2013, s. 247.

55 ARM, KPRM, 87/4, Lidia Beskid, Zbigniew Sufin, Potrzeby społeczeństwa polskiego w latach osiemdziesiątych, k. 9.

Michał Fajst

Przestępczość i przestępczość zorganizowana w świetle uznanych w Polsce „ludowej” teorii kryminologicznych

Wprowadzenie

Lata powojenne do 1989 r. zwykło się nazywać w literaturze historycznej „okresem Polski Ludowej”. Określenie to jest formalnie bardziej poprawne niż np. „okres PRL”, ponieważ państwo o takiej nazwie pojawiło się dopiero w 1952 r., a istniało jeszcze po wyborach czerwcowych1. W tych bez mała pięciu dekadach można wprawdzie wskazać okresy, w których dyktatorski charakter systemu był mniej widoczny, co zresztą wywierało wpływ także na dzieje nauki, korzystającej intensywnie z przejściowej wolności badań, w sensie ideowym jednak nadawanie ówczesnej Polsce miana „ludowej” wydaje się wyjątkowym nadużyciem semantycznym.

Dzieje kryminologii w tym okresie były wyjątkowo interesujące2. W latach czterdziestych rozwijała się jak inne nauki prawnicze (zgodnie z tradycją kontynentalną funkcjonuje ona w Polsce przy szkołach prawa), ale pod koniec dekady władze zdecydowały o jej likwidacji czy raczej wchłonięciu przez prawo karne, powołując się na marksistowski postulat poznawczy zalecający łączenie teorii i praktyki oraz podkreślając, że kryminologia straciła rację bytu jako samoistna nauka w związku z tym, że materializm historyczny rozwiązał problemy etiologii przestępczości.

Po 1956 r. nastał czas bardziej korzystny dla badań kryminologicznych i dydaktyki na poziomie akademickim. Dzięki temu przez kilka dekad mogła ona nadrabiać zaległości w stosunku do reszty świata. Polscy badacze zaczęli brać udział w międzynarodowej wymianie naukowej, a ich odkrycia i opracowania były uwzględniane w prawodawstwie. W tym okresie można wyodrębnić dwie postawy badawcze – jedną można by nazwać „oficjalną”, czasem wręcz „dworską”, a w dzisiejszej polszczyźnie – „mainstreamową”, a drugą „kontestacyjną” czy „krytyczną”. Podział taki jest w pewnym sensie umowny, ponieważ zdarzało się, że badacze pierwszego nurtu tworzyli opracowania krytyczne, a zaliczani do drugiego robili konwencjonalną karierę naukową, uzyskując stopnie naukowe w oparciu o prace podlegające cenzurze (i autocenzurze).

Dowodzi to pewnej swobody, jaką cieszyli się naukowcy w przeważającej części dziejów PRL, choć, oczywiście, były i takie okresy – przede wszystkim po roku 1968 i w stanie wojennym – kiedy ta wolność podlegała wyjątkowemu ograniczeniu. W 1968 r., na przykład, musiał zakończyć swą pracę naukową nestor polskiej kryminologii Stanisław Batawia, a kolejne obostrzenie kursu w połowie lat siedemdziesiątych doprowadziło do wyjazdu z Polski na stałe bodaj najbardziej utalentowanego socjologa tamtego okresu – Adama Podgóreckiego3.

Praca niniejsza dotyczy tej części badań etiologicznych, które były akceptowane przez władze państwowe, z pominięciem dokonań takich nurtów, jak kryminologia krytyczna, abolicjonizm i feminizm, które na taką akceptację nie mogły liczyć. Nie oznacza to oczywiście, że teorie oficjalnie uznawane były gorsze od kontestatorskich. Wszyscy badacze starali się przedstawić problemy badawcze w sposób uczciwy; niektórym się to udawało, inni zgadzali się na pewne modyfikacje teorii, które ułatwiły im zdobycie akceptacji, dlatego w każdej z zaprezentowanych poniżej koncepcji teoretycznych znaleźć można „racjonalne jądro”, każdą można ilustrować przykładami dowodzącymi jej przynajmniej częściowej przydatności.

Etiologia kryminalna zajmuje się rozpoznaniem przyczyn przestępstw i innych, podobnych zjawisk społecznych. Uznaje się ją za prawdziwy rdzeń kryminologii, za kryminologię w najściślejszym znaczeniu, a rozważania etiologiczne spotykamy we wszystkich okresach, może za wyjątkiem początku lat pięćdziesiątych. Administracyjna likwidacja kryminologii dotknęła przede wszystkim badania etiologiczne, w mniejszym stopniu inne subdyscypliny, choć na przykład symptomatologia przestępczości miała odtąd służyć wyłącznie ilustracji założonych tez ideologicznych o zanikaniu przestępczości w nowym ustroju. Statystyki były jednak nieubłagane: przestępczość wcale nie spadała w sposób zauważalny, pojawiały się ponadto nowe zjawiska kryminalne, których istnienie trudno maskować. Dlatego w początku lat pięćdziesiątych zaniechano w praktyce publikacji danych o rozmiarach przestępczości. W efekcie administracyjnych zakazów rozwój kryminologii w powojennej Polsce został mocno spowolniony, a polskie badania bardzo często jedynie powtarzały wcześniejsze dokonania nauki światowej.

Ze względu na znaczenie etiologii przestępczości dla całej dyscypliny badania etiologiczne stanowią dla naukowca swoistą nobilitację. Z tego względu wielu badaczy, zwłaszcza tych o ugruntowanej pozycji w nauce, próbuje przedstawić swoje teorie etiologiczne. Czasem można się jednak zastanawiać, czy nie jest to działanie przedwczesne.

O ile pojęcie przestępstwa wyjaśnia doktryna prawa karnego, to wyrażenie „przestępczość zorganizowana” może już nastręczać pewnych problemów interpretacyjnych. Różni badacze, wszystkie instytucje zajmujące się jej problematyką, systemy prawa poszczególnych państw, organizacje i umowy międzynarodowe tworzą własne, często zdecydowanie odmienne definicje zjawiska. Różnice dotyczą tak podstawowych elementów opisu, jak: rozmiary przypisywane przestępczości zorganizowanej (model szeroki, mafijny albo wąski – bandy, a także minimalna liczba członków grupy), struktura (jej złożoność, trwałość, rodzaje powiązań wewnątrz grupy i zależności od środowisk zewnętrznych), rodzaj aktywności itp. W nauce i prawodawstwie występują tendencje do definiowania przestępczości zorganizowanej poprzez rodzaj działalności (ujęcie przedmiotowe), charakter grupy i jej skład (ujęcie podmiotowe) oraz cele, którym ma służyć (ujęcie funkcjonalne).

Wyróżnia się ponadto specjalne rodzaje przestępczości zorganizowanej, w tym szczególnie interesujące badaczy Polski „ludowej” zjawisko „zalegalizowanej” działalności mafijnej prowadzonej przez struktury siłowe państwa. Także w tym zakresie wyodrębnić można szereg podtypów zjawiska różniących się stopniem oficjalnego przyzwolenia na działalność kryminalną. Spektrum możliwych sytuacji rozciąga się od wykorzystywania przez funkcjonariuszy swojej uprzywilejowanej pozycji i uprawnień do popełniania przestępstw na własną korzyść (jak w przypadku afery „Zalew”), poprzez tolerowanie działalności kryminalnej podwładnych przez przełożonych uważających, że ma ona pewne przydatne cechy (np. obniża koszty, pozwala uzyskać dodatkowe umiejętności), aż po wykorzystywanie przestępczości dla dobra całej instytucji (np. pozyskiwanie funduszy pozabudżetowych na działalność wywiadowczą, np. afera „Żelazo”) albo w celu wykonania zadań policji (np. destabilizacji sytuacji w innym kraju poprzez działalność wspieranych grup przestępczych).

Te ostatnie formy przestępczości zorganizowanej w oficjalnych koncepcjach etiologicznych Polski „ludowej” były uwzględniane tylko w odniesieniu do zagrożenia płynącego z zewnątrz. Opierały się przecież na przekonaniu o wyższości, także etycznej, ówczesnego systemu społeczno‍-politycznego nad systemem krajów Zachodu. Jeśli zatem pojawiają się w nich rozważania o mafii państwowej, to tylko w kontekście działalności kryminalnej prowadzonej bądź inspirowanej albo wspomaganej przez wrogą zagranicę. Nie pomijano jedynie możliwości prowadzenia przestępczej działalności „na własną rękę” przez funkcjonariuszy państwowych, jak w przypadku „afery mięsnej”.

Przestępczość zorganizowana jest w literaturze przedmiotu zazwyczaj wiązana z gospodarką. Stanowi niejako „ciemną stronę” wolnego rynku. Badacze opisują ją czasem, posługując się terminami analogicznymi do tych, jakich używa się do prezentacji legalnej działalności gospodarczej – jej celem jest przecież także osiąganie zysków materialnych. Różnicę między przestępczością gospodarczą a przestępczością zorganizowaną niełatwo zatem określić. Wskazuje się w tym względzie przede wszystkim na cel działań przestępczych. Sprawcy przestępstw gospodarczych istnieją w ramach oficjalnego systemu gospodarczego. Nie prowadzą działalności w zakresie nielegalnym (np. handlu dobrami niedozwolonymi, np. narkotykami), lecz przekraczają przepisy regulujące zasady prowadzenia działalności gospodarczej (np. unikają opodatkowania, stosują zmowy cenowe czy praktyki naruszające interesy konsumentów). W przypadku przestępczości gospodarczej cel jest zatem legalny, lecz prowadzą do niego nielegalne metody, w przestępczości zorganizowanej natomiast i cel, i metody są bezprawne: oferowane są nielegalne produkty i usługi, a sposoby działania sprawców mają charakter kryminalny (np. wymuszenia rozbójnicze, przemyt)4.

Jednak w państwie typu totalitarnego, w którym prawo nie stanowi przeszkody dla polityki, posługiwanie się takim kryterium jest niewystarczające, ponieważ decydenci polityczni mogą swobodnie kształtować przepisy prawa w wygodny dla siebie sposób. To przecież „państwo stanu wyjątkowego”!5 Dominacja polityki nad prawem jest jeszcze bardziej wyraźna w zakresie stosowania prawa, a więc faktycznego wykonania dyspozycji zawartej w przepisach. Władze PRL mogły na przykład akceptować ograniczanie możliwości skupywania polskich długów narzucone przez prawo międzynarodowe i jednocześnie uruchomić Fundusz Obsługi Zadłużenia Zagranicznego, prowadzący dyskretnie tę nielegalną działalność. Rozliczenie afery FOZZ polegało na ukaraniu osób odpowiedzialnych za wykonanie zadań Funduszu w tej części, w jakiej przywłaszczyli sobie powierzone im środki finansowe. Zorganizowana działalność przestępcza była w tym przypadku definiowana wąsko jako obejmująca wyłącznie działania tych osób na szkodę Polski, i nie wchodzi w jej zakres powołanie przez organy państwa polskiego instytucji odpowiedzialnej za prowadzenie nielegalnej działalności finansowej6.

Wspomniane wyżej rozbieżności definicyjne dobrze służą tym, którzy zamierzają manipulować zagrożeniem przestępczością zorganizowaną. W zależności od przyjętej definicji można wskazywać zarówno na rozwój, jak i na stagnację albo wręcz zanikanie zjawiska. Największy problem praktyczny stwarza korzystanie z tej sposobności przez organy ścigania w celu uzyskania większych uprawnień, funduszy czy pożądanych zmian prawnych i organizacyjnych. Towarzyszy temu zazwyczaj tendencja do dramatyzowania sytuacji powodująca wzrost poczucia zagrożenia w społeczeństwie i spadek zaufania do państwa. Wypada też wyjaś- nić, że zjawisko przestępczości zorganizowanej wyjaśnia się we współczesnej literaturze naukowej na różne sposoby, przy czym interpretacje te zazwyczaj są komplementarne, czyli zwracają uwagę na różne aspekty zagadnienia7.

Najwcześniejsze są koncepcje składające się na teorię spisku obcych, która szczególnie przydaje się do wymuszania zmian korzystnych dla policji. Według niej świat przestępczy tworzy istne państwo podziemne wyposażone w organy dublujące instytucje oficjalne. Ma swych przywódców, parlamenty, sądy, ma też siły wykonawcze (podziemną armię), za pomocą których osiąga swoje cele polityczne pozostające w sprzeczności z celami państwa. Taki obraz amerykańskiej La Cosa Nostra zawdzięczamy zeznaniom złożonym przez skruszonych mafiosów, zwłaszcza Joe Valachiego przesłuchiwanego publicznie przez Podkomitet ds. Dochodzeń Senatu USA (tzw. Komitet McClellana)8. Późniejsze badania pokazują, że model grupy mafijnej opracowany na ich podstawie przez amerykańskich policjantów jest nieścisły, został jednak skutecznie upowszechniony przez kulturę masową, zwłaszcza udaną książkę i filmy o fikcyjnej rodzinie mafijnej Corleone9. Jest dość prosty, przemawia do wyobraźni, pozwala wyjaśnić niepowodzenia policji i dobrze uzasadnia rozbudowę jej uprawnień i budżetu. Jednak sytuacje, w których rzeczywiste zagrożenie przestępczością przybiera charakter dwuwładzy, bywają w praktyce wyjątkowo rzadkie i przemijające.

Przeciwieństwem teorii spisku obcych jest tzw. mit mafii, czyli zespół poglądów podkreślających niesprawiedliwy, nacechowany uprzedzeniami charakter teorii spiskowej, a także ujawniający propagandowy charakter przedstawień przestępczości. Zaliczyć je można zatem do nurtu naznaczenia społecznego (stygmatyzacji). Podkreślanie zagrożenia kryminalnego ze strony La Cosa Nostra wskazywane było jako forma antyitalianizmu przez organizacje reprezentujące Amerykanów pochodzenia włoskiego, takie jak powołana w 1922 r. Unico National, albo w ujęciu środowisk związanych z Kościołem katolickim – antykatolicyzmu. Wyróżniamy także „mit Janosika” („mit Robin Hooda”), czyli prezentację zorganizowanej przestępczości jako formy ekonomicznego i zbrojnego oporu wobec niesprawiedliwości oficjalnej władzy. Zapewne każda kultura zna przykłady takich przestępców, skoro summum ius summa iniuria.

Z kolei teoria sukcesji etnicznej zwraca uwagę na to, że działalność typu mafijnego charakteryzuje niektóre grupy narodowe – te, które odznaczają się specyficznymi cechami. Wśród nich wymienia się kulturę honoru, hierarchiczną strukturę społeczeństwa, tradycje działań konspiracyjnych, utrzymujący się przez długi czas brak władz państwowych na terenie zamieszkanym przez tę grupę albo wrogi charakter tych władz, surowe warunki naturalne i wiele innych. Także ta ostatnia koncepcja nie jest wolna od zagrożenia stosowania uprzedzeń etnicznych.

Po II wojnie światowej przestępczość wzrastała prawie wszędzie. Jej sprawcami byli głównie samotni starsi chłopcy i młodzi mężczyźni mieszkający w dużych miastach, o niskich aspiracjach zawodowych i edukacyjnych, często zmieniający miejsce zamieszkania bądź mieszkający na obszarach charakteryzujących się dużą rotacją ludności, dużą liczbą osób popełniających przestępstwa lub przyjaźniących się z takimi osobami. Ten opis autorstwa Australijczyka Johna Braithwaite’ a10 pasuje znakomicie do realiów powojennej Polski z jej migracjami, emancypacją młodzieży i gwałtowną urbanizacją.

Jednocześnie trzeba też pamiętać o tym, że ludzie mają pewną stałą skłonność do organizacji, działania grupowego i powtarzania zachowań przynoszących im korzyść. Dlatego wydaje się, że także przestępczość ma tendencję do organizowania się, tym bardziej, że działalność w grupie jest bardziej efektywna niż działania pojedynczych osób. Ta cecha przestępczości przynosi cztery istotne skutki: organizacyjny (w działaniach grupowych możliwa jest np. specjalizacja), ochronny (można liczyć na wsparcie innych członków grupy), korupcyjny (dla realizacji swych planów i ochrony grupa dysponuje pewnymi możliwościami oddziaływania na otoczenie za pomocą korupcji) i demoralizacyjny (członkowie grupy uczą się od siebie postaw antyprawnych i zdobywają umiejętności potrzebne do prowadzenia działalności przestępczej)11.

Wymienione powyżej cechy są w sensie statystycznym pozytywnie skorelowane z przestępczością w sposób istotny, czyli ich współwystępowanie wraz z przestępczością nie jest przypadkowe. Oceniając przydatność koncepcji etiologicznych, trzeba mieć je w pamięci – tylko taka teoria etiologiczna, która je uwzględnia, jest prawdziwa. Prawidłowo skonstruowana koncepcja musi wyjaśnić, dlaczego przestępstwa popełniają akurat tacy sprawcy, których opisuje statystyka kryminalna. Która z przywołanych wcześniej koncepcji przestępczości zorganizowanej spełnia zatem warunki Braithwaite’ a? W pewnym stopniu wszystkie. Zobaczmy natomiast, jak taki test przejdą koncepcje etiologiczne sformułowane w drugiej połowie XX w. w Polsce.

Teorie etiologiczne formułowane przed rokiem 1945

Marksistowskie koncepcje etiologiczne zaliczyć należy do grupy teorii tworzących tzw. nurt konfliktu społecznego (teorii koercyjnych). Zakładają one, że prawo nie jest neutralnym regulatorem życia społecznego ani wyrazem woli zdecydowanej większości społeczeństwa, lecz zostaje ono narzucone przez najsilniejszą grupę. W literaturze komunistycznej tezę taką można znaleźć już w Manifeście Partii Komunistycznej z 1848 r. Karola Marksa i Fryderyka Engelsa, a wyraża ją słynna oskarżycielska fraza skierowana do burżuazji: „Wasze prawo jest tylko podniesioną do godności ustawy wolą waszej klasy, której treść określają materialne warunki istnienia waszej klasy”12.

Prawo jest zatem napisane tak, by przynosić korzyść tym, którzy zdobyli wpływ na jego treść, kosztem reszty: ma legalizować takie zachowania, które grupa ta ma ochotę przejawiać, i zakazywać tych, które są dla niej niebezpieczne. Ci, którzy nie podporządkują się takiemu prawu, zostają nazwani przestępcami. Stan ten miał charakteryzować wszystkie tzw. ustroje eksploatatorskie, czyli oparte na zawłaszczaniu efektów cudzej pracy, ponieważ system prawny staje w nich na straży prawa grupy dominującej do przechwytywania części dochodu wypracowanego przez pozostałych (wyzysk). Utworzenie społeczeństwa komunistycznego jako nieeksploatatorskiego zaradzi tej sytuacji, a w konsekwencji usunie najważniejsze przyczyny przestępczości.

W latach dwudziestych XIX w. rozpoczęły się w Europie badania tzw. statystyk moralnych, czyli nasilenia negatywnych zjawisk społecznych, takich jak przestępczość, choroby, samobójstwa, porzucanie dzieci, prostytucja itd. Wskazywały one nieodmiennie, że warstwą społeczną najbardziej narażoną na nie jest właśnie to środowisko, z którym marksiści wiązali nadzieje na naprawę ludzkości13. Okazało się przy tym, że uciskani na co dzień cierpią nie tyle z powodu wyzysku, co raczej zagrożenia przestępstwami popełnianymi przez innych uciskanych. Fryderyk Engels podjął próbę usprawiedliwienia proletariatu i wykazania, że sytuacja zmieni się diametralnie z chwilą likwidacji kapitalizmu. Według niego występowanie problemów przede wszystkim w najuboższej warstwie społeczeństwa stanowi efekt koncentracji zasobów społecznych w rękach elit, przez co coraz mniej zostaje do podziału dla reszty społeczeństwa. W tej sytuacji jednostki należące do grup wyzyskiwanych są zmuszone do tego, by poprawić własną sytuację ekonomiczną kosztem osób należących do tej samej grupy (popełniając np. kradzieże czy rozboje), albo do odreagowania stresu przez takie czyny jak akty wandalizmu14.

Choć wyjaśnienia takie są dość przekonujące (wiele wskazuje na istnienie związku między rozwarstwieniem społecznym a przestępczością), to jednak towarzyszy nam poczucie, że zbawienie ludzkości przez proletariat jest równie możliwe co samodzielne wyciągnięcie się z ruchomych piasków metodą barona von Münchhausena. Wciąż aktualne pozostaje pytanie Cezarego Baryki: „Jeżeli tutejsza klasa robotnicza przeżarta jest nędzą i chorobami, jeśli ta klasa jest w stanie zwyrodnienia czy na drodze do zwyrodnienia, jeżeli ta klasa jest pozbawiona kultury, to jakimże sposobem i prawem ta właśnie klasa może rwać się do roli odrodzicielki tutejszego społeczeństwa?”15.

Badania nad przestępczością w klasach wyższych prowadzone nieco później pokazały, że zachowania kryminalne nie są wyłączną domeną dołów społecznych16. Na początku XX w. holenderski kryminolog Willem Adriaan Bonger (1876–1940) dokonał modyfikacji pierwotnej koncepcji marksistowskiej17. Dowodził on, że wady systemu kapitalistycznego są przyczyną przestępczości w równym stopniu klasy robotniczej, co burżuazji, tych drugich jednak się nie ujawnia, stąd mylne wrażenie o koncentracji przestępczości wśród proletariatu. Identyczne są też jej przyczyny i przejawy. Przestępstwa burżuazji mogą wynikać wprost z systemu (przestępstwa instrumentalne mające na celu zwiększenie zysków) bądź z demoralizacji (przestępstwa ekspresyjne). Zmiana ustroju społeczno‍-gospodarczego wprowadzająca ustrój nieeksploatatorski doprowadzi do prawie całkowitego zaniku przestępczości, pozostawiając jedynie te zachowania, których przyczyną są np. zaburzenia psychiczne, popęd seksualny itd.18

Trzecią wartą wspomnienia koncepcją teoretyczną stworzoną przez badacza posługującego się analizą marksistowską była teoria konfliktu kultur Thorstena Sellina19. Jej autor odrzucał pojęcie przestępstwa, zwracając uwagę na fakt, że kryminalizowane są zachowania przejawiane przez grupy mniejszościowe i niezgodne z zasadami kultury grupy dominującej. Przypadków tego rodzaju można doszukać się w sytuacji imigrantów, którzy muszą określić swój stosunek do wartości kulturowych kraju osiedlenia, a także osób przebywających na obszarach okupowanych czy kolonialnych. Zachowania zgodne z ich tradycją stają się często przestępstwami według prawa narzuconego im przez aktualnie rządzących. Spory o wartości prowadzą ponadto do konfliktów międzykulturowych. W mniejszej skali występują np. na pograniczu dzielnic etnicznych w nowoczesnych miastach, w większej mogą przybierać rozmiary groźnego dla ludzkości konfliktu cywilizacyjnego20. Zauważmy, że obowiązująca w Polsce stalinowskiej teoria reliktów stanowi zmodyfikowaną wersję koncepcji Sellina, do której dodano element wątpliwego wartościowania: dowodzenie, że narzucony społeczeństwu system komunistyczny jest bezwzględnie lepszy od poprzednich.

Teorie okresu stalinowskiego

Powojenne podręczniki do kryminologii wskazują na to, że polscy badacze znali wszystkie powyższe koncepcje od samego początku okresu powojennego. Ich recepcja była efektem uczestnictwa polskich uczonych w międzynarodowej współpracy naukowej. Trzeba ich jednak szukać w rozdziałach podręczników poświęconych problematyce przestępczości na Zachodzie, tak jakby nie miały zastosowania do realiów Polski „ludowej”21.

Popularność zdobyły natomiast w tym okresie koncepcje podkreślające ustrojowe przyczyny stopniowego zaniku przestępczości, którego się spodziewano, który podkreślano w badaniach naukowych i który... jednak nie nadchodził. Przyjęta wówczas teoria reliktów (przeżytków) twierdziła, że przestępstwo jest konsekwencją nieprawidłowości dawnego ustroju i będzie istnieć, dopóki na Ziemi koegzystują systemy eksploatatorskie i nieeksploatatorskie. „Przeżytkami” nazywała zjawiska psychiczne (przeżytki w świadomości) stanowiące efekt ukształtowania osobowości sprawców przed wojną i „zarażania” nią innych osób, np. własnych dzieci. Cechy osobowości ukształtowane przed wojną i prowadzące do zachowań kryminalnych to m.in. chciwość, egoizm i nieliczenie się z dobrem ogółu, zabobonność, postawa podporządkowania (np. kobiet wobec męskiej dominacji, pracowników wobec prywatnego pracodawcy), brak „świadomości klasowej”.

Leszek Lernell definiował relikty jako „przeżytki przeszłości w umysłach, psychice, które polegają na odziedziczonej po kapitalizmie ciemnocie, na nieświadomości nawet własnych interesów, na braku rozeznania w rozwoju stosunków społecznych. Są to niezliczone nawyki, przesądy, przyzwyczajenia, którymi ludzie nasiąkli w warunkach kapitalizmu, w warunkach ucisku i wyzysku mas. Są to pozostałości zgniłej moralności burżuazyjnej, które zatruwają jeszcze umysły ludzi pracy”22. Zalecał przy tym doszukiwać się ich praktycznie w każdym przestępstwie pospolitym23. Rady takie przyjmowano przychylnie. Archiwum Akt Nowych przechowuje dokumenty postępowania przed Komisją Specjalną do Walki z Nadużyciami i Szkodnictwem Gospodarczym w sprawie pewnej krakowianki trudniącej się prostytucją. Jako okoliczność łagodzącą skład orzekający wymienił w uzasadnieniu fakt, iż jej osobowość i styl życia zostały ukształtowane w okresie międzywojennym24.

Ze względu na zasady materializmu historycznego („byt społeczny określa świadomość”) ważniejsze były jednak przeżytki w gospodarce, przede wszystkim koegzystencja gospodarki uspołecznionej i prywatnej w państwie demokracji ludowej. To one stanowiły podstawę przeżytków w świadomości, formowały je i utrwalały. Likwidacja sektora prywatnego doprowadzić miała do zniesienia przestępczości.

Tymczasem wielkie przeobrażenia społeczne dokonujące się w okresie stalinowskim spowodowały pojawienie się nowych form przestępczości, nie tak łatwych do wyjaśnienia na gruncie teorii przeżytków. Chuligaństwo – którego przyczyny można wytłumaczyć, odwołując się do przedstawionych powyżej spostrzeżeń Braithwaite’ a – także prezentowano jako relikt przeszłości, choć dotyczyło ludzi młodych, wychowanych po wojnie i będących beneficjentami reform. Stefan Kalinowski, przewodniczący Komisji Specjalnej do Walki z Nadużyciami i Szkodnictwem Gospodarczym, podczas odprawy przewodniczących delegatur komisji określił chuligaństwo jako „smutną pozostałość burżuazyjną, którą musimy bezwzględnie tępić, stosując we wszystkich możliwych wypadkach środek wychowawczy”25. Fałszywość tego twierdzenia zarówno co do przyczyn zjawiska, jak i proponowanych rozwiązań była tak oczywista, że ówczesne władze zdecydowały się wkrótce dopuścić do prowadzenia badań kryminologicznych w tym zakresie.

Podstawowe cechy teorii reliktów w odniesieniu do chuligaństwa Anna Pawełczyńska przedstawiła w postaci trzech propagandowych „pewników”: o charakterze i tendencji zjawiska (chuligaństwo to zjawisko marginesowe, nietypowe, obce strukturze społeczeństwa socjalistycznego, powinno zanikać jako przeżytek poprzedniego ustroju), o wyłącznej przyczynie wzrostu (wzrost chuligaństwa jest konsekwencją działań wroga klasowego) oraz o rozsiewie zjawiska (chuligaństwo pochodzi ze środowiska drobnomieszczańskiego i przenika z niego do innych środowisk)26.

Żaden z tych „pewników” nie był prawdziwy. Znacznie lepiej niż ówcześni badacze problem opisał Adam Ważyk w słynnym Poemacie dla dorosłych (1955):

Ze wsi, z miasteczek wagonami jadą

zbudować hutę, wyczarować miasto,

wykopać z ziemi nowe Eldorado,

armią pionierską, zbieraną hałastrą

tłoczą się w szopach, barakach, hotelach,

człapią i gwiżdżą w błotnistych ulicach:

wielka migracja, skudlona ambicja,

na szyi sznurek – krzyżyk z Częstochowy,

trzy piętra wyzwisk, jasieczek puchowy,

maciora wódki i ambit na dziewki,

dusza nieufna, spod miedzy wyrwana,

wpół rozbudzona i wpół obłąkana,

milcząca w słowach, śpiewająca śpiewki,

wypchnięta nagle z mroków średniowiecza

masa wędrowna, Polska nieczłowiecza

wyjąca z nudy w grudniowe wieczory...

[...]

Wielka migracja przemysł budująca,

nie znana Polsce, ale znana dziejom,

karmiona pustką wielkich słów, żyjąca

dziko, z dnia na dzień i wbrew kaznodziejom –

w węglowym czadzie, w powolnej męczarni,

z niej się wytapia robotnicza klasa.

Dużo odpadków. A na razie kasza.27

Przeżytków przeszłości należało się – zdaniem Leszka Lernella – dopatrywać „we wszystkich niemalże przestępstwach, z wyjątkiem kontrrewolucyjnych czy też innych przestępstw, u których podłoża leży wroga wręcz postawa wobec ustroju socjalistycznego”28. W odniesieniu do tych ostatnich znajdowała zastosowanie znacznie poważniejsza w konsekwencjach teoria o zaostrzeniu się walki klasowej w miarę postępów w budowie socjalizmu. Sformułowana przez Stalina w lipcu 1928 r., stała się ideologiczną podbudową przeobrażeń zachodzących w ZSRS w momencie zdobywania przez niego władzy absolutnej. W Polsce wykorzystywano ją w analogicznych okolicznościach w okresie bitwy o handel i w związku z rozprawą z „odchyleniem prawicowo‍-nacjonalistycznym”. Służyła do rozszerzenia represji karnej, ułatwiała pociąganie do odpowiedzialności i politycyzację przestępstw. Usprawiedliwiała bezprawie (stosowanie analogii na niekorzyść sprawcy, obrazę przepisów prawa, tryb doraźny itd.), ale także niepowodzenia władzy.

Lernell, pretendujący wówczas do roli najważniejszego teoretyka prawa karnego, wyjaśniał podstawy koncepcji zaostrzania się walki klas, pokazując, że przybiera ona coraz to inne postaci: „od najostrzejszej formy walki, jaką jest wojna domowa, przechodzi do dywersji politycznej, od kontrrewolucyjnego sabotażu i szkodnictwa gospodarczego do rozkradania mienia społecznego, od jawnego głoszenia ideologii burżuazyjnej do prób wygrywania nawyków w świadomości ludzi pracy”29.

Jak z tego wynika, teoria reliktów stanowi szczególną formę koncepcji zaostrzania się walki klas, odnoszącą się do osób należących do klasy pracującej. Klasa ta nie uczestniczy co prawda świadomie w działalności kontrrewolucyjnej, jest jednak manipulowana przez wrogów państwa. Hilary Minc w przemówieniu zapowiadającym „bitwę o handel” wskazywał na następstwa działalności tych wrogów: „Istnieje zorganizowany ośrodek szkodnictwa gospodarczego w kraju, który według wszelkich przypuszczeń i według pewnych danych związany jest z ośrodkami obcego wywiadu. Wskazuje to na to, że obcy wywiad poprzez ośrodki podziemia gospodarczego w Polsce w sposób systematyczny usiłuje zakłócić normalny bieg życia w naszym kraju. Przyjdzie prawdopodobnie czas, tak jak przyszedł dla wielu innych spraw, kiedy nici tej akcji zostaną ujawnione publicznie. Ale teraz trzeba i należy zastosować szereg środków prewencyjnych przeciw tej mętnej i brudnej fali plotek, pogłosek i insynuacji”30.

W swojej rozprawie Ochrona własności społecznej w prawie karnym z 1954 r. Lernell zwracał uwagę na to, że przestępstwa przeciwko mieniu społecznemu mają dwa rodzajowe przedmioty ochrony: „O ile przy mieniu prywatnym chodzi o ochronę wolności obrotu tym mieniem, o tyle ochrona mienia społecznego polega na zabezpieczeniu przed transferem z jednej sfery własności do innej (tj. ze sfery społecznej do prywatnej)”31. Konsekwencję przyjęcia koncepcji, iż winny zagarnięcia mienia społecznego dokonuje jego bezprawnej reprywatyzacji, stanowi charakterystyczne dla prawa PRL zróżnicowanie odpowiedzialności sprawcy w zależności od rodzaju własności stanowiącej przedmiot zamachu (ochrony). Surowsza odpowiedzialność groziła za przestępstwo zagarnięcia mienia społecznego. Jak można sądzić, reliktem takiego rozumowania jest także wprowadzenie na trwałe do polskiego prawa karnego przestępstwa kradzieży z włamaniem, nieznanego wcześniejszym regulacjom.

To zresztą nie jedyne relikty ówczesnego prawa i myśli prawniczej. Koncepcja przestępstwa pospolitego jako czynu kontrrewolucyjnego przedostała się bowiem do wyobraźni masowej, stając się osnową wielu dzieł literackich. Czasem żałosnych, jak szereg opisywanych przez Stanisława Barańczaka „książek najgorszych”32 należących do nurtu tzw. powieści milicyjnej, ale czasem i ambitnych, popularnych i znaczących dla kultury narodowej, jak przykładowo słynny Zły Leopolda Tyrmanda.

Teorie etiologiczne po roku 1956

Przełom polityczny w 1956 r. przyniósł kryminologii korzystne zmiany sytuacji politycznej. Dopuszczono badania kryminologiczne, pozwolono na instytucjonalny rozwój dyscypliny, władze zaczęły wiązać z nią nadzieje na rozwiązanie wielu problemów społecznych. Naukowcy, którzy w poprzedniej dekadzie prowadzili badania w konspiracji (maskując je jako np. badania z zakresu psychopatologii czy kryminalistyki), mogli już podjąć je otwarcie. Do grona badaczy dołączyli nadto niektórzy dawni przeciwnicy kryminologii, w tym Leszek Lernell, który poprzednio firmował swym nazwiskiem jej likwidację. Pojawili się również nowi badacze, także tacy, których zaliczyć można do mniej lub bardziej jawnie antysystemowych.

Charakterystyczną cechą prac teoretycznych z zakresu kryminologii po 1956 r. było podkreślanie odrębności systemów społeczno‍-politycznych, gospodarczych i prawnych państw socjalistycznych i kapitalistycznych oraz pozytywnego wpływu ustroju socjalistycznego na ograniczenie przestępczości. Można jednak odnieść wrażenie, że teza ta formułowana była czasem fałszywie albo niepotrzebnie: niektóre koncepcje nie ucierpiałyby, gdyby ją usunąć. Wyższość systemu socjalistycznego była dopisana do nich zapewne dla świętego spokoju, tym bardziej, że na przestrzeni lat widać stopniową depolitycyzację przestępczości i jej odideologizowanie. Coraz wyraźniej wskazuje się, że przyczyną przestępczości nie są fundamentalne sprzeczności systemowe, i coraz rzadziej wykorzystuje się statystyki kryminalne w celu dowiedzenia wyższości ustroju socjalistycznego. W tym zakresie teoretycy zwracali uwagę na znaczenie funkcji wychowawczej polityki karnej, która miała być ważniejszym czynnikiem prewencyjnym niż w krajach Zachodu.

Uznać jednak należy, że były to raczej dyskretnie formułowane postulaty wobec władzy, ponieważ fakty wskazywały coś zupełnie przeciwnego. Polskie prawo charakteryzowała surowość kar (przypomnieć wypada orzeczenie kary śmierci w procesie doraźnym dla jednego z oskarżonych w aferze mięsnej, obowiązywanie trybu doraźnego do 1970 r.33 czy srogą tzw. ustawę epizodyczną z 1985 r.34) i wreszcie wysoki poziom prizonizacji prowadzący do regularnego przepełnienia więzień. Postulaty te odniosły pewien skutek, doprowadzając kilkakrotnie do liberalizacji i racjonalizacji prawa karnego (po roku 1956, 1970 i 1988).

W kolejnych latach PRL coraz rzadziej wspominano o możliwości całkowitej likwidacji przestępczości. Wyraźnie dowodziło to kryzysu kryminologii marksistowskiej i narastającej niewiary badaczy w sensowność jej obietnic. Przyczyn przestępczości zaczęto natomiast upatrywać w możliwych do naprawienia błędach i przemijających okolicznościach negatywnych. Ich mnogość powodowała przeniesienie badań fenomenologicznych w sferę analiz czynników osobowościowych i subkulturowych, a w zakresie etiologii prowadziła do odchodzenia od koncepcji jednoczynnikowych na rzecz wieloczynnikowych i wielostopniowych.

Teoria czynnika genetycznego i dynamicznego przestępczości Leszka Lernella

W latach sześćdziesiątych Leszek Lernell wyraźnie odszedł od wcześniejszego dogmatyzmu w kierunku kryminologii humanistycznej. Dość wyraźnie odrzucał tezę o możliwości likwidacji przestępczości, zauważał jednak korzystne zmiany w strukturze zjawiska. Odtąd w opisie przestępczości uwzględniał ponadto takie czynniki jak: nienadążanie mentalności za zmianami społeczno‍-gospodarczymi (traktowanie własności społecznej jako niczyjej, własnej, albo uznawanie państwa za wyjątkowo bogate sprzyjają marnotrawstwu, defraudacji i przekupstwu) i alienację funkcjonariuszy państwa (biurokratyzm, wykorzystanie pozycji monopolistycznej, zapominanie o celu działalności). Przygotował także swoją własną koncepcję etiologiczną nazwaną przez niego teorią czynnika genetycznego i dynamicznego przestępczości35.

Czynnikiem genetycznym nazywał poczucie nierówności (niedowartościowania). Koncepcja ta odnosiła się zarówno do poszczególnych czynów, jak i całości przestępczości, a zatem zarówno do zjawiska psychicznego, jak i problemu społecznego. Autor podkreślał, że nierówność ma charakter obiektywny i subiektywny, a poczucie niedowartościowania może wynikać z cech wewnętrznych i czynników zewnętrznych. Poczucie nierówności stanowi podstawę zachowań antyspołecznych, do których dochodzi w powiązaniu z tzw. czynnikiem dynamicznym, którym jest stopień zróżnicowania populacji. Liczba przestępstw maleje wraz ze wzrostem homogeniczności społeczeństwa i integracją społeczną, a rośnie wraz z narastaniem zróżnicowania społecznego w wyniku takich procesów jak np. wielokulturowość, hierarchiczność czy dysproporcje dochodów.

Oczywistą konsekwencją takiej konstatacji jest sformułowany przez Lernella postulat dążenia do ograniczenia nierówności społecznych poprzez demokratyzację, zniesienie przywilejów itp. Autor przyznawał, że inspirują go prace badaczy zachodnich, np. Waltera Recklessa, można dostrzec jednak i dalsze wyraźne powiązania z teorią anomii Roberta K. Mertona czy teorią zróżnicowanych możliwości Richarda Clowarda i Lloyda Ohlina. Sam konstrukt niedowartościowania wywodzi się zapewne z koncepcji kompleksu niższości opisanego przez Alfreda Adlera. Andrzej Marek zauważa, że koncepcja czynnika genetycznego i dynamicznego przestępczości nie tłumaczy powodów wyboru formy (przestępczej lub legalnej) działania mającego na celu usunięcie nierówności. Dopiero analiza procesu decyzyjnego pozwoliłaby na wyjaśnienie etiologii przestępczości. Lernell tymczasem niemal wprost stwierdza, że jej nie znamy36.

Koncepcja dialektyki sytuacji kryminogennej Jerzego Bafii

Jerzy Bafia, profesor Uniwersytetu Warszawskiego i Śląskiego oraz wieloletni minister sprawiedliwości, jest autorem koncepcji „o dużym stopniu zawiłości i niejasności”37. Jego ambicją było stworzenie teorii etiologicznej o znacznie szerszym niż dotychczasowe zasięgu i uwzględniającej zarówno dorobek światowej kryminologii, jak i innych nauk społecznych wyjaśniających złożone zachowania ludzkie zachodzące „zawsze w określonych warunkach społecznych i w toku procesów społecznych przeobrażeń w osobowości ludzi”38. W pracy Dialektyka sytuacji kryminogennej zaproponował koncepcję wieloczynnikową tłumaczącą przyczyny przestępstw splotem niekorzystnych okoliczności środowiskowych i osobowościowych. Sytuacją kryminogenną nazwał dialektycznie powiązane układy czynników wpływających pobudzająco i hamująco na przestępczość, do których zaliczył ogólne zjawiska społeczne, mechanizm zachowania przestępczego, rolę ofiary i okoliczności sprzyjające39.

Bafia dowodził, że system socjalistyczny wytwarzał nowe bodźce przestępcze. Czynniki związane z ustrojem społeczno‍-gospodarczym były impulsami generalnie pozytywnymi, ale mogły nieść niekorzystne następstwa, takie jak: „ambicja działań na miarę potrzeb, stawianie nowych, coraz większych zadań i wyższych wymagań”40. Ich obecność prowadzi do „nienadążania”41 ludzi, którzy żyją pod wpływem reliktów, osób nieprawidłowo zsocjalizowanych, a także organów państwa (słabe struktury, biurokratyzm, niemożność zaspokajania potrzeb społecznych). Wskazał na pobudzające czynniki dynamiczne przestępczości, takie jak predyspozycje (nieprzystosowanie społeczne), motywacje destrukcyjne i destrukcyjna niesprawność, oraz na dynamiczne czynniki powściągające: postawa „intelektualnego powściągu”, postawa moralno‍-powściągliwa i bezpośrednia kontrola społeczna (sformalizowana i nieformalna)42.

Zadanie, jakie postawił przed sobą Bafia, było wyjątkowo trudne. Spróbował zmieścić w swej koncepcji cały dorobek dwudziestowiecznej etiologii, przede wszystkim nurtu kontroli społecznej (wyraźne nawiązania do czynników popychających i powstrzymujących charakterystycznych dla teorii powstrzymywania Waltera Recklessa43), ale także np. dorobku wiktymologii z jej pierwszego okresu, w którym próbowała zachowaniami ofiar tłumaczyć genezę przestępstw (tzw. blaming victim). Z kryminologii socjalistycznej zaczerpnął generalne przekonanie o słuszności przyjętych rozwiązań ustrojowych w odniesieniu do profilaktyki przestępczości, a także – co nieuniknione – o reliktowym charakterze zachowań kryminalnych w Polsce „ludowej”. Do tego dołączył rozważania filozoficzne oparte na marksistowsko‍-leninowskiej metodzie dialektycznej. Efekt stanowiła koncepcja etiologiczna o dużym stopniu skomplikowania i nieznacznej przydatności praktycznej. Natomiast bardzo cennym wnioskiem sformułowanym przez Bafię przy tej okazji było wezwanie do podjęcia działań zapobiegawczych opartych na wynikach dalszych badań kryminologicznych

Teoria syndromu kryminogennego Brunona Hołysta

Także Brunon Hołyst zaproponował na początku lat osiemdziesiątych XX w. wieloczynnikową teorię etiologiczną, którą nazwał teorią syndromu kryminogennego. Uznać ją należy za dość zbliżoną do koncepcji Bafii. Również i ten autor nie pozostawia wątpliwości: „Zjawiska przestępcze są determinowane praktycznie nieograniczonymi kompleksami czynników”44. Układają się one w tzw. sytuację kryminogenną, czyli kombinację czynników egzogennych mogących wiązać się z sobą na rozmaite sposoby i w różny sposób (niekiedy stymulujący, kiedy indziej hamujący) wpływać na zachowania przestępcze. Natomiast odrębny zbiór (czynniki wewnętrzne) tworzą równie skomplikowane powiązania w „podmiocie kryminogennym”, a oba zespoły – i podmiot, i sytuacja – wiążą się w syndrom kryminogenny.

Andrzej Marek zwraca uwagę, że syndromatyczny charakter powiązań oznacza dalszą komplikację, ponieważ to nie rodzaj czy liczba czynników stymulujących i powstrzymujących decyduje o zachowaniu przestępczym, ale ich wzajemne relacje45. Dopiero poszczególne syndromy mają pewien potencjał kryminogenny, czyli tworzą pewne prawdopodobieństwo zachowań przestępczych. Hołyst wyróżnił tzw. ogólny potencjał kryminogenny, czyli możliwość występowania zjawisk kryminalnych w danym systemie społecznym, oraz cząstkowe potencjały kryminogenne. Jako najważniejsze „determinanty” przestępczości uznał urbanizację, industrializację, wpływ kultury masowej, nieprawidłowości w funkcjonowaniu rodziny, szkoły i środowiska pracowniczego, cechy biologiczne sprawców oraz zachowania ofiar. Podkreślił także, że zachowania kryminalne w krajach socjalistycznych stanowią relikt przeszłości, a sama struktura socjalizmu prowadzi do ograniczenia przestępczości46.

Hipoteza trójstopniowego działania prawa Adama Podgóreckiego

Adam Podgórecki zaproponował swoją koncepcję przestępczości47, której składników trzeba szukać w badaniach osobowości sprawcy i wpływu warunków środowiskowych. Skoro „hipoteza trójstopniowego działania prawa” została ogłoszona w 1977 r., to oczywiście występuje w niej ponadto składnik ustrojowy, wpływający na odrębność sytuacji kryminalnej w ZSRS i krajach demokracji ludowej oraz na Zachodzie. Zwraca w niej uwagę duża znajomość dorobku teoretycznego kryminologii światowej i wykorzystanie ówczesnych społeczno‍-kulturowych badań nad środowiskiem marginesu społecznego. Podgórecki powołuje się na badania jakościowe subkultur przeprowadzone przez Czesława Czapowa48 i Zbigniewa Bożyczkę49. Jego koncepcja podkreśla siłę i charakter więzi łączącej członków grup dewiacyjnych, czyniąc z nich element współodpowiedzialny (wraz z ustrojem i osobowością sprawcy) za przestępczość. To właśnie trzy zmienne: ustrojowa, subkulturowa i osobowościowa składać się mają na trójstopniowe oddziaływanie prawa na jednostkę. Oddziaływania takie mogą zarówno popychać do zachowań kryminalnych, jak i skutecznie przed nimi powstrzymywać.

Ustrój kapitalistyczny (z jego walką klas i kultem bogacenia się) stwarza – według Podgóreckiego – korzystne warunki do rozwoju przestępczości. Nie wystąpią one natomiast w przyszłym ustroju socjalistycznym. Jednak socjalizm realny może takie warunki tworzyć i w praktyce tworzy, ponieważ „przestępczość «pasożytniczy» na pogwałceniach podstawowych prawidłowości w rozwoju społeczeństwa socjalistycznego lub ich optymalnego współdziałania”50. Wpływają na nią błędy organizacji i rozwoju, relikty przeszłości oraz oddziaływania kapitalizmu zarówno międzynarodowego, jak i lokalnego.

O genezie przestępstwa decydują także czynniki osobowościowe. Ich znaczenie jest zróżnicowane w zależności od rodzaju czynu. Przy niektórych przestępstwach, np. seksualnych, są decydujące, przy innych – w znacznie mniejszym stopniu. Wpływają także na szczególne cechy czynu (np. brutalność działania sprawcy, ostentację działania itp.). Osobowość zależy nie tylko od czynników zewnętrznych, ale i od dziedziczenia i cech psychofizycznych. Na decyzję o przestępstwie wpływa wszystko, co ukształtowało jednostkę, także jej sytuacja i oczekiwania na przyszłość. Czynnikiem pośredniczącym między wpływem ustroju a osobowością i trzecią zmienną wyróżnianą przez Podgóreckiego są elementy związane z konkretną sytuacją sprawcy. Na genezę zachowania wpływ mają z jednej strony warunki bytowe jednostki, z drugiej jego środowisko społeczne, a wśród grup, do których należy, najistotniejszą rolę autor przypisywał subkulturom dewiacyjnym. Z tego względu uznał, że profilaktyka kryminologiczna musi polegać na „dalszej poprawie warunków bytowych oraz wzmożeniu wychowawczej i ideologicznej pracy nad świadomością obywatelską w społeczeństwie”51.

Koncepcja Jana Malca

Zgłoszona w artykule z 1979 r. koncepcja etiologiczna Jana Malca odnosi się do przestępstw umyślnych52. Zakłada ona występowanie trzech źródeł zachowań kryminalnych53. Są nimi: negatywny wpływ zinternalizowanych norm moralnych jednostki, bezpośredni wpływ czynników sytuacyjnych oraz przekonanie jednostki o możliwości uniknięcia przez nią odpowiedzialności. Najsilniejszy wpływ na genezę przestępstwa wywiera czynnik pierwszy, przy czym autor stwierdza, że ryzyko popełnienia przestępstwa jest tym większe, im bardziej system etyczny człowieka odbiega od wzorca prawidłowej socjalizacji, którym jest moralność socjalistyczna. Odstępstwa od niego mogą stanowić konsekwencję internalizacji wadliwych wzorców przynoszonych przez życie w realnym socjalizmie: niesprawiedliwości spotykającej jednostkę w rodzinie, szkole i miejscu pracy, opłacalności oszustw, marnotrawstwa mienia społecznego czy wreszcie nieprawidłowego odnoszenia się urzędników do petentów. Częściowo, zdaniem Malca, winny tej demoralizacji jest kult bogactwa płynący do Polski z krajów Zachodu, a więc relikt poprzedniego systemu społeczno‍-gospodarczego.

Wpływ czynników sytuacyjnych zaznacza się w podejmowania decyzji o czynie. Takie okoliczności, jak frustracja, złe warunki finansowe, braki w zaopatrzeniu, ale także negatywny wpływ środowiska rówieśniczego czy groźby innych osób, mogą stanowić bezpośrednią przyczynę zachowania przestępczego. Wreszcie czynnikiem stymulującym do przestępstwa jest świadomość bezkarności, a częściej przekonanie sprawców o niewielkim ryzyku ujawnienia przestępstwa albo ujęcia sprawcy.

Koncepcję Malca można porównać z takimi najnowszymi teoriami kryminologicznymi jak teoria działań rutynowych Marcusa Felsona i Lawrence’ a E. Cohena, zakładająca, że przestępstwo jest konsekwencją sposobu, w jaki w społeczeństwie przebiegają podstawowe procesy (produkcji, konsumpcji, edukacji, odpoczynku itp.), a do jego pojawienia się potrzeba umotywowanego sprawcy i właściwej ofiary pozbawionej ochrony. Brakuje w niej przede wszystkim tak bardzo akcentowanego w jej polskim odpowiedniku istnienia wzorca moralnego w postaci etyki socjalistycznej.

Koncepcja Adama Krukowskiego

Dość podobną koncepcję zaproponował w 1982 r. Adam Krukowski54. On również wymienia trzy grupy czynników wpływających na pojawienie się przestępstwa. Pierwszym jest ustrój społeczno‍-ekonomiczny, drugim – środowisko społeczne, w którym funkcjonuje jednostka, a trzecim – jej osobowość. Zanim ideały komunizmu zostaną urzeczywistnione, w panującym w PRL ustroju socjalistycznym pojawiają się wciąż zjawiska reliktowe decydujące o zagrożeniu przestępczością: elementy kapitalistyczne w strukturze gospodarki, wpływ systemu państw zachodnich i ich ideologii, ale także błędy i braki charakterystyczne dla ustroju Polski „ludowej”, zwłaszcza trudności aprowizacyjne. O ile zatem oddziaływania dawnego systemu popychają ku działalności kryminalnej, o tyle odpowiedzialność ustroju socjalistycznego ogranicza się do nieprzeciwstawiania się tym negatywnym wpływom. Bezpośrednim czynnikiem wywołującym decyzję o popełnieniu przestępstwa są szczególne cechy osobowości ukształtowanej pod wpływem pozostałych czynników, ale również będącej wynikiem dziedziczenia i wpływu środowiska, mogącej oddziaływać także niezależnie od nich, np. w związku z uzależnieniem jednostki.

Podsumowanie

W historii kryminologii i jej młodszej krewnej – wiktymologii dostrzec można trzy charakterystyczne stadia. Najpierw badacze dążą do stworzenia podstawowego aparatu pojęciowego nauki, zajmując się takimi sprawami jak typologia sprawców i ofiar. Później przystępują do badań mających na celu wyjaśnienie etiologiczne zjawiska, by na końcu uznać tego rodzaju podejście za nieefektywne i skupić się na wypracowaniu konkretnych metod poprawy sytuacji. Opracowanie niniejsze dotyczy drugiego okresu rozwoju nauki. Dzisiejszej kryminologii wystarcza już, jak się zdaje, stwierdzenie występowania pewnych korelacji między przestępczością a innymi zjawiskami. Zanika w niej wyraźnie towarzyszący jej od zarania paradygmat deterministyczny, czyli założenie, że istnieją cechy (jednostek lub środowiska) popychające do przestępczości. Nie istnieje już też w zasadzie taka wiktymologia, do której dorobku nawiązują opisani tu badacze, a więc nauka o przyczynieniu się ofiary do przestępstwa. Dziś stała się ona dyscypliną praktyczną, mającą na celu wypracowanie systemu pomocy pokrzywdzonym. Przełom w tym zakresie dokonał się w nauce światowej na początku lat siedemdziesiątych, polska kryminologia dostrzegła go jednak ze znacznym, bodaj dziesięcioletnim, opóźnieniem. Stanowiło to efekt zerwania więzi nauk społecznych w Polsce z nauką światową, za co odpowiedzialność ponosi w znacznym stopniu ideologia komunistyczna.

Badania kryminologiczne były w Polsce ideologii potrzebne tylko o tyle, o ile dowodziły tezy o zaniku przestępczości w państwach „ludowych” i tym samym podkreślały wyższość ich ustroju nad kapitalistycznym. Początkowo spodziewano się szybkiego stworzenia świata bez przestępstw, co jednak nie nastąpiło. Po przełomie 1956 r. badania zaczęły służyć legitymizacji systemu społeczno‍-politycznego. Opóźnienie cywilizacyjne narastające w krajach Europy Środkowo‍-Wschodniej maskowano dbałością o bezpieczeństwo publiczne (osobiste). Społeczeństwu proponowano niemalże układ: oddajcie nam waszą wolność w zamian za bezpieczeństwo. W praktyce często chodziło raczej o złagodzenie lęku przed przestępczością, czemu służyły nie tylko realne działania służb porządku publicznego i wymiaru sprawiedliwości, ale także oddziaływania propagandowe i cenzura prewencyjna.

Badania dowodzą nieskuteczności represji prawno‍-karnej w PRL i narastania przestępczości ujawnionej oraz innych niebezpiecznych zjawisk społecznych, np. narkomanii. Odpowiedź w postaci surowego karania nie zmieniała sytuacji, prowadząc jednocześnie do recydywizmu, przepełnienia więzień i zmuszając do regularnego ich rozładowywania za pomocą demoralizujących amnestii. Z drugiej strony polityka kryminalna spotykała się w kraju i za granicą z krytyką ze względu na nieliczenie się z prawami osób uwięzionych.

Kryminologia polska podlegała tym samym wpływom politycznym co inne nauki, zaprzęgnięto ją więc do kreowania społecznej wizji przestępczości, którą Richard Quinney nazwał social reality of crime55. W jego przekonaniu za tworzenie przestępstw odpowiada wola tych segmentów społeczeństwa (czyli grup, środowisk), które zdobyły wpływ na stanowienie prawa, a ścigane są tylko takie czyny, na których ściganiu tym segmentom zależy. Przyczyną przestępstw są zatem kontrolowane przez nie procesy polityczne, pozostałe grupy mogą zaś tylko podjąć decyzję o zaniechaniu bądź kontynuacji zakazanej działalności. Jeśli zdecydują się na kontynuację, stają się przestępcami, podlegają represjom oraz procesom wykluczenia. Zjawisko to może ilustrować np. walka milicji z handlem walutami. Czynność, która była wcześniej i jest obecnie zupełnie legalna, stała się w Polsce „ludowej” przestępstwem, za które groziła w pewnym momencie nawet kara śmierci. W tym zakresie koncepcja Quinneya pokrywa się z teoriami marksistowskimi, przywołanymi w niniejszym opracowaniu.

Zostańmy jednak przy tym przestępstwie jeszcze przez chwilę. Otóż „cinkciarze” stali się specyficzną zorganizowaną grupą przestępczą, znajdującą się pod szczególną kontrolą milicyjną, ale i wchodzącą z MO i SB w rozmaite układy. Dzięki temu służby mundurowe uzyskały wpływ na rynek walutowy i niejednokrotnie wykorzystywały go dla swoich celów, nie zawsze legalnych, nawet na gruncie ówczesnego, przychylnego im prawa. Pojawia się więc pytanie, czy to „cinkciarze” tworzyli mafię, czy też byli na usługach prawdziwej grupy zorganizowanej. W przekazie medialnym z lat PRL na temat osób handlujących walutami powtarza się informacja o zagrożeniu oszustwami, do jakich się dopuszczają (sprzedaż fałszywych pieniędzy, nieuczciwa wymiana itp.). Nie ma natomiast informacji o dobrodziejstwach, jakie się wiążą z istnieniem nielegalnego obrotu walutami (np. możliwość nabycia lekarstw produkowanych wyłącznie na Zachodzie). Nie ma oczywiście też miejsca na jakąkolwiek refleksję na temat zasadności wprowadzenia zakazu wymiany pieniędzy czy tego, kto i dlaczego czerpie z tego korzyści. Zauważmy, że negatywny, choć ubarwiony pewną nutką nostalgii, obraz środowiska „cinkciarzy” utrwalają popularne filmy Sztos i Sztos 2 nakręcone już w III Rzeczpospolitej56.

Richard Quinney w swej analizie idzie dalej i pokazuje również, że w społeczno‍-politycznym procesie kreacji przestępczości biorą także udział środki masowego przekazu oraz, niestety, nauka prawa, która bada to, na co jej się pozwoli. W ten sposób naukowcy, nawet jeśli prowadzą prace uczciwie, nawet jeśli dokonują w ich toku istotnych odkryć, wpisują się w system propagandowego oddziaływania na społeczeństwo, a ich badania służą wsparciem dla działań decydentów politycznych. Dzięki pluralizmowi politycznemu zjawisko to nie jest tak wyraźne w krajach demokratycznych, ale w warunkach monopolizacji charakterystycznej dla polityki naukowej w Polsce „ludowej” staje się już ono istotnym problemem, także moralnym, dla uczonych.

Dobrą ilustrację zjawiska stanowią tematy badań naukowych podejmowanych w różnych okresach. Gdy zakazano kryminologii, część środowiska pozornie zrezygnowała z aktywności naukowej w tym zakresie. Stanisław Batawia prowadził w dalszym ciągu badania przestępczości, pisząc „do szuflady” (wiele prac z lat pięćdziesiątych zaginęło, część wydał po 1956 r.), albo prezentował je fałszywie jako badania psychopatologiczne. W późniejszym okresie możliwe było jawne prowadzenie badań, ale na tematy określone przez resort sprawiedliwości. Dzięki takim zamówieniom ukazały się niezwykle interesujące, dogłębne, rzetelne i do dziś przywoływane analizy przestępstw popełnianych przy okazji sprzedaży detalicznej czy zachowań dewiacyjnych osób uchylających się od pracy57. Ich autorzy nie ponoszą odpowiedzialności za to, że badania te wykorzystane zostały dla uzasadnienia surowych represji w tzw. aferze mięsnej czy w celu wsparcia argumentacji za ustawą z 26 października 1982 r. o postępowaniu wobec osób uchylających się od pracy58.

Przed podobnym problemem stanęli autorzy teorii wymienionych w niniejszym tekście. Podkreślić tu należy, że byli to badacze o ugruntowanej pozycji naukowej. Specyfika rynku wydawniczego w Polsce „ludowej” powodowała, że tylko tacy mogli liczyć na publikację książek o tak poważnym (ale i „niechodliwym”) charakterze jak rozważania teoretyczne na temat genezy przestępczości. Ich zadaniem było zaprezentowanie czytelnikom dorobku współczesnej kryminologii, wskazanie na pomijane zazwyczaj czynniki kryminogenne i promocja nowoczesnych rozwiązań z zakresu polityki karnej. „Przemycali” do swoich koncepcji twierdzenia, które początkowo były absolutnie niedopuszczalne. Potwierdzali fakt, że obowiązujący wówczas system społeczno‍-gospodarczy był sam z siebie w stanie generować przestępczość. Zwracali uwagę na potrzebę dalszych badań kryminologicznych i oparcia polityki karnej na dorobku nauki. Podkreślali także znaczenie innych – oprócz represji karnej – metod działania, w tym stosowania środków wychowawczych, edukacji, racjonalizacji systemu zarządzania i dystrybucji.

Czyniąc to, odwoływali się do ducha ideologii leninowskiej i do tekstów politycznych, jako że cenę stanowiła konieczność umieszczenia w pracach naukowych deklaracji polityczno‍-ideologicznych, które dziś mocno dziwią albo wręcz śmieszą, ale wtedy były obowiązkowe. Przywołane w artykule opracowania służyły bowiem wzmocnieniu oddziaływania ideologicznego na społeczeństwo, a przynajmniej władze mogły mieć nadzieję, że tak się stanie.

Każda z teorii zawiera sporo słusznych uwag. Opierają się one na dogłębnej znajomości literatury przedmiotu i w zasadzie nawiązują do najnowszych osiągnięć naukowych. Tym, co w nich przesuwa naukę na fałszywe tory, są jednak nieustanne odwołania do ideologii. Na szczęście jest to proces odwracalny. Jeśli pominąć „zmienne ustrojowe” albo przynajmniej nie interpretować ich w sposób kategoryczny, jak to robią nolens volens przywołani badacze, koncepcje etiologiczne nie straciłyby wiele, zostały bowiem skonstruowane tak, że element ideologiczny jest w nich prawie zbędny. Ponieważ bohaterami tego artykułu są osoby wybitne, uznałbym ich prace i taką konstrukcję teorii za elementy osobistej gry z systemem.

Niestety, wydźwięk ideowy opracowań pozostaje tym dłużej, im wyższa ich jakość. W pamięć zapadają takie obrazy przestępczości, jakie prezentował Leopold Tyrmand w Złym czy podobny w wymowie późniejszy sowiecki serial sensacyjny Gdzie jest Czarny Kot? z fenomenalną rolą Włodzimierza Wysockiego jako oficera milicji59. Oba pokazywały rzekomą „unię realną” między przestępczością zorganizowaną a polityczną, prezentowane w nich grupy przestępcze miały być niezwykle rozległe, wpływowe, brutalne i przypisywano im odpowiedzialność za wszelkie problemy społeczne. Zauważmy, że zmiana ustroju tylko wzmocniła taki przekaz medialny, czyniąc z lokalnych kryminalistów poważnych mafiosów.

1 Nazwę „Polska Rzeczpospolita Ludowa” nadała państwu Konstytucja Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej uchwalona przez Sejm Ustawodawczy 22 VII 1952 r. (DzU 1952, nr 33, poz. 232). Zmieniono ją na podstawie ustawy z 29 XII 1989 r. o zmianie Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (DzU 1989, nr 75, poz. 444).

2 Powojennej historii polskiej kryminologii autor niniejszego opracowania poświęcił uwagę w opracowaniach: Leszek Lernell, Stanisław Batawia i warszawska szkoła kryminologiczna w latach pięćdziesiątych XX wieku, „Studia Iuridica” 2006, t. 46, s. 61–87; Spór o kryminologię w okresie stalinizmu, „Studia Iuridica” 1995, t. 27, s. 43–69, a także w napisanym wspólnie z Pawłem Waszkiewiczem tekście Nauka kryminologii i kryminalistyki na Wydziale Prawa – doświadczenia przeszłości i współczesne wyzwania [w:] Nauka i nauczanie prawa. Tradycja i przyszłość, red. H. Izdebski, Warszawa 2009, s. 105–126.

3 Por. np. D. Wicenty, Trzy dekady wobec SB. Nieznany wymiar biografii Adama Podgóreckiego, „Prace Instytutu Profilaktyki Społecznej i Resocjalizacji Uniwersytetu Warszawskiego” 2010, t. 15, s. 199–254.

4 L.J. Siegel, Criminology. Theories, Patterns, and Typologies, St. Paul – New York – Los Angeles – San Francisco 1992, s. 352.

5 F. Ryszka, Państwo stanu wyjątkowego. Rzecz o systemie państwa i prawa Trzeciej Rzeszy, Wrocław 1964.

6 Por. R. Sojak, D. Wicenty, Zagubiona rzeczywistość. O społecznym konstruowaniu niewiedzy, Warszawa 2005, s. 225–251.

7 L.J. Siegel, Criminology..., s. 381–385.

8 Joe Valachi (1903–1971) zeznawał przed Komitetem McClellana w 1963 r. (ibidem, s. 384).

9 Chodzi o książkę Mario Puzo Ojciec chrzestny oraz jej ekranizację pod tym samym tytułem w reżyserii Francisa F. Coppoli. Film doczekał się interesujących kontynuacji (Ojciec chrzestny II i Ojciec chrzestny III), których scenariusze również napisał Puzo. Poza tym Puzo jest autorem powieści Sycylijczyk, którą zekranizował pod tym samym tytułem Michael Cimino.

10 Por. J. Braithwaite, Crime, Shame and Reintegration, Cambridge – New York – Melbourne 1989, s. 44–50.

11 J. Błachut, A. Gaberle, K. Krajewski, Kryminologia, Gdańsk 1999, s. 302–303.

12 K. Marks, F. Engels, Manifest Partii Komunistycznej, Warszawa 1949, s. 45.

13 L. Lernell, Zarys kryminologii ogólnej, Warszawa 1978, s. 171.

14 Ibidem, s. 174–175.

15 S. Żeromski, Przedwiośnie, Warszawa 1956, s. 306.

16 Warto tu wspomnieć przede wszystkim dwie prace: J.S Wallerstein, C.J Wyle, Our Law‍-abiding Law‍-breakers, New York 1947 oraz E.H. Sutherland, White Collar Crime, New York 1949.

17 W.A. Bonger, Criminality and Economic Conditions, Amsterdam 1905.

18 L. Lernell, Zarys kryminologii..., s. 176.

19 T. Sellin, Culture Conflict and Crime, New York 1938.

20 Por. idem, Culture Conflict and Crime [w:] Classics of Criminology, red. J.E. Jacoby, Prospect Heights 1988, s. 139–142.

21 Por. J.J. Bossowski, Wiadomości z nauk kryminologicznych, Poznań 1946; W. Gutekunst, Główne kierunki w rozwoju myśli kryminologicznej w nauce burżuazyjnej, wyd. 2, Wrocław 1961; P. Horoszowski, Kryminologia. Wybrane zagadnienia, Warszawa 1958; idem, Kryminologia, Warszawa 1961.

22 L. Lernell, Ochrona własności społecznej w prawie karnym, t. 1, Warszawa 1954, s. 72–73.

23 Ibidem, s. 72.

24 AAN, Komisja Specjalna do Walki z Nadużyciami i Szkodnictwem Gospodarczym w Warszawie, 170/3159, Akta sprawy nr OP 2346/48.

25 Protokół odprawy przewodniczących delegatur Komisji Specjalnej z dnia 18 października 1951 roku poświęconej walce z chuligaństwem [w:] D. Jarosz, T. Wolsza, Komisja Specjalna do walki z nadużyciami i szkodnictwem gospodarczym 1945–1954. Wybór dokumentów, Warszawa 1995, s. 116.

26 L. Bogunia, T. Słaby, Etiologia przestępczości w polskiej myśli kryminologicznej. Szkic w ujęciu historycznym, Wrocław 1987, s. 30–31.

27 A. Ważyk, Poemat dla dorosłych [w:] idem, Poemat dla dorosłych i inne wiersze, Warszawa 1956, s. 10–11.

28 L. Lernell, Ochrona własności społecznej..., s. 72.

29 Ibidem, s. 61.

30 Sprawozdanie stenograficzne z 12 posiedzenia Sejmu Ustawodawczego w dniu 30 maja 1947 r., szp. 31–32, Warszawa 1947.

31 I. Andrejew, J. Bafia, D. Pleńska, Biografia naukowa profesora Leszka Lernella, „Studia Iuridica” 1979, t. 8, s. 5.

32 S. Barańczak, Książki najgorsze i parę innych ekscesów krytycznoliterackich. 1975–1980 i 1983, Poznań 1990.

33 Dekret z dnia 16 listopada 1945 r. o postępowaniu doraźnym (tekst jednolity: DzU 1949, nr 33, poz. 244) został uchylony z dniem 1 I 1970 r. na mocy art. 3, pkt. 3 ustawy z dnia 19 kwietnia 1969 r. Przepisy wprowadzające Kodeks postępowania karnego (DzU 1969, nr 13, poz. 97).

34 DzU 1985, nr 23, poz. 101, Ustawa z dnia 10 maja 1985 r o szczególnej odpowiedzialności karnej.

35 L. Lernell, Zarys kryminologii ogólnej, Warszawa 1978, s. 236–251.

36 A. Marek, Kryminologia, cz. 1, Toruń 1986, s. 101.

37 Określenie Leona Tyszkiewicza przytoczone za: ibidem, s. 100.

38 J. Bafia, Problemy kryminologii. Dialektyka sytuacji kryminogennej, Warszawa 1978, s. 64.

39 Ibidem, s. 72.

40 Ibidem, s. 79.

41 Ibidem.

42 Ibidem, s. 85.

43 Por. R. Martin, R.J. Mutchnick, W.T. Austin, Criminological Thought. Pioneers Past and Present, New York 1990, s. 179–205.

44 J. Bafia, Problemy kryminologii..., s. 73.

45 A. Marek, Kryminologia..., s. 99.

46 L. Bogunia, T. Słaby, Etiologia przestępczości..., s. 72.

47 Zawarł ją w napisanym wspólnie z Witoldem Świdą artykule Etiologia przestępstwa stanowiącym rozdział książki pod redakcją Świdy Kryminologia (Warszawa 1977). Można zatem uznać redaktora tego podręcznika za współautora teorii.

48 C. Czapów, Młodzież a przestępstwo, Warszawa 1962.

49 Z. Bożyczko, Kradzież kieszonkowa i jej sprawca, Warszawa 1962.

50 A. Podgórecki, W. Świda, Etiologia przestępstwa [w:] Kryminologia, red. W. Świda, Warszawa 1977, s. 170.

51 Ibidem.

52 J. Malec, Klasyfikacja etiologicznych czynników przestępczości, „Studia Kryminologiczne, Kryminalistyczne i Penitencjarne” 1979, nr 10, s. 35–47.

53 Właściwie czterech, ponieważ autor przytomnie dodaje, że do zaistnienia przestępstwa nieodzowny jest obiekt czynności sprawczej (czyli np. pokrzywdzony).

54 Por. L. Bogunia, T. Słaby, Etiologia przestępczości....

55 R. Quinney, The Social Reality of Crime, Boston 1970.

56 Sztos, reż. O. Lubaszenko, Best Film 1997; Sztos 2, reż. O. Lubaszenko, ITI Cinema 2011.

57 Por. J. Błachut, A. Gaberle, K. Krajewski, Kryminologia..., s. 228; Z. Ostrihanska, I. Rzeplińska, Pasożytnictwo społeczne – stereotypy i fakty, Warszawa 1988.

58 DzU 1982, nr 35, poz. 229.

59 Gdzie jest Czarny Kot? (Mesto vstrechi izmenit nelzya), reż. Stanislav Govorukhin, serial prod. sowieckiej, Odessa Film Studio 1979.

Daniel Wicenty

Brudne wspólnoty wśród milicjantów i esbeków w świetle dokumentów Zarządu Ochrony Funkcjonariuszy MSW

Wprowadzenie

Franciszek Szlachcic w opracowanych w 1988 r. wspomnieniach, opisując MSW od wewnątrz, zawarł dość zaskakującą obserwację: „niejednokrotnie stykałem się ze zjawiskami tworzenia się grup interesu i nacisków typu mafijnego, a nawet gangowego, które niszczyły uczciwych ludzi”1. Bez wątpienia gen. Szlachcic, człowiek bezpieki od 1945 r., z kilkunastoletnim stażem na wysokich stanowiskach kierowniczych, posiadał niezbędne doświadczenie i wiedzę, by takie obserwacje poczynić2. Co jednak mógł mieć na myśli, mówiąc o mafijnych aspektach działania resortu spraw wewnętrznych? Czy zaobserwowane przez niego zjawiska miały charakter wyjątkowy, czy powtarzalny? Z pewnością posiadał unikalną wiedzę choćby o aferach „Zalew” i „Żelazo”, które mogłyby stanowić świetną egzemplifikację „grup interesu i nacisków typu mafijnego”. Poważna analiza rysujących się tu zagadnień wymaga jednak przyjęcia porządkującej i socjologicznie zakorzenionej perspektywy poznawczej. Jako jej centralny punkt uznałem koncepcję brudnej wspólnoty wypracowaną swego czasu przez świetnego polskiego socjologa Adama Podgóreckiego.

W tekście podejmę zatem próbę charakterystyki wybranych zjawisk w resorcie spraw wewnętrznych w oparciu o koncepcję brudnej wspólnoty. Bazą źródłową będzie tu dokumentacja Zarządu Ochrony Funkcjonariuszy MSW3. Na wstępie przybliżę pokrótce oryginalną propozycję Podgóreckiego, następnie opiszę krótko, czym był ZOF, a w części głównej tekstu zajmę się wybranymi przypadkami zjawisk zarejestrowanych przez ZOF. Traktuję je zgodnie z metodologiczną formułą instrumentalnego studium przypadku – wybrane przeze mnie przykłady posłużą do lepszego zrozumienia zjawiska dyscypliny i nadużyć w resorcie spraw wewnętrznych4. Ponadto wybrane przypadki w trybie doboru zorientowanego (nielosowego) mają za zadanie ukazanie różnorodności typów brudnych wspólnot5. Pięć wybranych tu przykładów uporządkowanych zostało wedle rosnącej złożoności/stopnia skomplikowania – od stosunkowo najprostszych do najbardziej złożonych. Poza tym dobrałem takie przypadki, które uwzględniały działania zarówno funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa, jak i Milicji Obywatelskiej.

Czym są brudne wspólnoty?

Adam Podgórecki swoją koncepcję zaprezentował w tekście Kontrola społeczna trzeciego stopnia z 1976 r.6 Brudna wspólnota to zjawisko dotyczące funkcjonowania organizacji w kontekście kontroli społecznej. Podgórecki szkicuje swoją koncepcję w odniesieniu do powszechnie przyjmowanego na gruncie socjologii podziału na kontrolę pierwotną i wtórną (nieformalną i formalną). Ta pierwsza dotyczy wpływu grupy społecznej wywieranego na jej członków „w kierunku respektowania zachowań przepisanych przez normy ogólnie uznane w danej sytuacji. Kontrola tego rodzaju funkcjonuje w zasadzie w sposób plastyczny, zmienny, indywidualizujący przypadki, szybki, ekonomiczny i bezpośredni”7. Drugi rodzaj kontroli charakteryzuje „zespół norm abstrakcyjnych, oderwanych od indywidualnych przypadków [...]. Kontrola wtórna, rozbudowując swój aparat funkcjonalny, powołuje do życia zawód twórców norm, ich interpretatorów, tych, których obowiązkiem jest obserwować, czy normy ogólnie uznawane są respektowane, czy też naruszane, oraz tych, którzy mają przywoływać do porządku naruszających normy”8.

Kontrola pierwotna dokonuje się w warunkach codziennych interakcji, braku anonimowości oraz braku wyraźnego podziału na kontrolowanych i kontrolujących. Kontrola wtórna zaś, bazująca na sformalizowanych i zobiektywizowanych normach (przede wszystkim prawnych) i profesjonalnym aparacie kontrolnym, ma charakter zdepersonalizowany i biurokratyczny.

Do tych dwóch wzajemnie nakładających się pól kontroli Podgórecki dodaje kolejny wymiar. Tytułowa kontrola trzeciego stopnia „traktuje już istniejące środki kontroli społecznej jako elementy, które mogą być wykorzystywane do uzyskiwania rezultatów aktualnie zdefiniowanych przez tych, którzy są w stanie w danym momencie nimi zawładnąć. [...] rozmaite elementy kontroli społecznej (przede wszystkim elementy sformalizowane) zostają potraktowane jako środki do realizacji nie tych celów, które zostały im wyznaczone przez te systemy społeczno‍-polityczne, w ramach których egzystują, ale przez grupy społeczne lub jednostki używające ich dla celów autonomicznie przez siebie zdefiniowanych”9.

Okoliczności, w których wymiar kontroli społecznej trzeciego stopnia w ogóle się pojawia, mogą być różnorakie. Dla Podgóreckiego sam kontekst gospodarki centralnie sterowanej wraz z niewydolnym aparatem administracyjnym był wystarczającą przesłanką. W innym miejscu wspomina on także o sytuacji „spiętrzenia instytucji kontroli”, o wielopiętrowej, wzajemnie sprzężonej i nieprzejrzystej kontroli wtórnej, generującej dysfunkcjonalne efekty. W swojej prostej postaci kontrola społeczna trzeciego stopnia to różnego rodzaju woluntaryzm urzędniczy (dowolność w rozstrzyganiu spraw na korzyść lub niekorzyść petentów, zwlekanie z podjęciem decyzji), który może przykładowo iść w parze z korupcją.

Mnie jednak interesować będzie bardziej złożona postać tego zjawiska. Nieefektywna, zrytualizowana i bezwładna struktura zostaje wtedy przesycona elementami „rozbudowanej mafijnej konfratrii”, która działa w „zmowie‍-porozumieniu”, w trybie niejawnym (maskowanie własnego statusu, założeń i celów) i ze szkodą dla macierzystej organizacji10. Tworzy fenomen, który Podgórecki określił właśnie mianem brudnej wspólnoty: „«Brudna wspólnota» polega na tym, że formalne, abstrakcyjne, wyprute z osobistych emocji elementy kontroli społecznej są nasycane rozmaitymi naleciałościami korygującymi tak, że poszczególne elementy tej kontroli po pewnym czasie tracą swą znaczną spoistość wewnętrzną, nabywając natomiast rozmaitych cech lojalności zewnętrznych. Te zewnętrzne lojalności cementowane są za pomocą więzów rodzinnych, wzajemnie świadczonych usług, wspólnictwa w dokonywaniu rozmaitych [...] naruszeń prawa, świadomości rozmaitych postępków nagannych, partycypacji we wzajemnych korzystnych nieformalnościach, możliwości wzajemnego szantażu w przypadku objawienia chęci naruszenia kodeksu wzajemnej wspólnoty przez ewentualne ujawnienie zachowań znanych z dotąd wypróbowanego partnerstwa – poczynają być więzią silniejszą aniżeli impersonalne wymogi racjonalnej administracji. Owa sieć wzajemnych powiązań łącząca rozmaite centra i ogniwa «brudnej wspólnoty» stwarza z kolei swoistą superstrukturę, która przez fakt swego społecznego istnienia oddziałuje na system społeczny”11. Skutkiem istnienia brudnej wspólnoty jest dyskretna i nieformalna konwersja oficjalnych celów i misji organizacji oraz jej niesterowność rozumiana jako niemożliwość naprawy instytucji poprzez istniejące narzędzia kontroli pierwotnej i (zwłaszcza) wtórnej.

Przekładając aparaturę pojęciową Podgóreckiego na analizę funkcjonowania MO i SB, najwyraźniej widać elementy kontroli wtórnej (formalnej). Podstawowym punktem odniesienia dla funkcjonariuszy były różnego rodzaju normatywy, czyli dokumenty regulujące działania konkretnych komórek resortu, głównie instrukcje pracy operacyjnej, ale też regulaminy organizacyjne, plany i zakresy pracy poszczególnych komórek oraz zarządzenia ministra spraw wewnętrznych definiujące konkretne aspekty pracy (np. postępowanie z informacjami stanowiącymi tajemnicę służbową i państwową, wyróżnianie i karanie dyscyplinarne i in.)12. Oprócz przełożonych pracę funkcjonariuszy kontrolowały wyspecjalizowane struktury, począwszy od pionu kadr, przez piony inspekcji i ochrony funkcjonariuszy, aż pion śledczy (w razie działań, których finałem miał być akt oskarżenia). Pewną sformalizowaną kontrolę, dotyczącą jednak mniej wymiernego aspektu pracy funkcjonariusza – postawy ideologicznej – sprawował też pion polityczno‍-wychowawczy oraz resortowe komórki partyjne13. Specyficznym punktem tej złożonej całości nachodzących na siebie mechanizmów kontrolnych był pion ochrony funkcjonariuszy, który przybrał formę Zarządu Ochrony Funkcjonariuszy.

Kwestię elementów kontroli pierwotnej (nieformalnej) trzeba potraktować w znacznie bardziej hipotetyczny sposób. Dysponujemy jedynie skromnymi i trudnymi do weryfikacji źródłami ukazującymi funkcjonariuszy przy ich codziennej pracy, ich zwykłe interakcje, rutynowo i wyjątkowo podejmowane działania, opinie na temat własnej instytucji, elementy życia towarzyskiego itd. Można jednak precyzyjnie powiedzieć, jak samo kierownictwo resortu wyobrażało sobie ten element kontroli. Szefostwo MSW opracowywało bowiem szczegółowe wytyczne regulujące elementy „procesu wychowawczego i socjalizacyjnego” nowo przyjętych funkcjonariuszy, co samo w sobie stanowiło, nawiasem biorąc, próbę formalizacji i kodyfikacji działań ze swej natury nieformalnych. Przykładowo, wedle „Wytycznych w sprawie adaptacji społeczno‍-zawodowej w resorcie spraw wewnętrznych” z maja 1988 r., opracowanych wspólnie przez dyrektorów Departamentu Kadr i Zarządu Polityczno‍-Wychowawczego, za wszechstronną socjalizację młodego funkcjonariusza odpowiadał bezpośredni przełożony, oficer polityczno‍-wychowawczy, przedstawiciel organizacji partyjnej lub młodzieżowej oraz opiekun służbowy. Kluczowa była zwłaszcza rola tego drugiego, który miał „dawać osobisty przykład”, „kształtować nawyki”, „wyrabiać poczucie odpowiedzialności”, „ugruntować materialistyczny światopogląd” oraz „interesować się sytuacją rodzinną i socjalno‍-bytową” nowo przyjętego funkcjonariusza14. Słowem, miał być wszechstronnym mentorem.

Trudno w tym miejscu stwierdzić, czy formalizowanie tego rodzaju praktyk było skuteczne, czy nie. Wytyczne owe stanowiły oczywiście (jedynie) wyobrażony stan pożądany, a codzienne działania esbeków daleko czasem od nich odbiegały. Zilustrować można to przypadkiem kpt. Zygmunta Wytrwała, funkcjonariusza od 1970 r. Od końca lat siedemdziesiątych aż do końca służby (1989 r.) jego życie zawodowe stanowiło ciąg wzlotów i upadków. Mimo dobrze opanowanego operacyjnego warsztatu pracy w resorcie wielkiej kariery nie zrobił, otrzymując wyróżnienia na przemian z karami dyscyplinarnymi (upomnienia, nagany, a nawet ostrzeżenie o niepełnej przydatności do służby w resorcie). Przełożeni kpt. Wytrwała uznali jednak, że może on być dobrym opiekunem dla młodego funkcjonariusza, wdrażanego do bezpieczniackiej pracy. Tymczasem okazało się to raczej mentorstwo à rebours: „W dniu 21 grudnia 1982 r. kpt. Zygmunt Wytrwał – inspektor Wydziału XIV oraz ppor. Mirosław Jankowski – młodszy inspektor Wydziału XIV dopuścili się przewinienia służbowego przez to, że po wypiciu alkoholu jechali samochodem osobowym, powodując zderzenie z autobusem MZK. Kpt. Z. Wytrwał – odpowiedzialny za wdrażanie do pracy ppor. M. Jankowskiego, nie tylko nie przeszkodził mu w prowadzeniu samochodu, ale godził się na odwiezienie go do domu”15.

Przywołany przypadek jest o tyle znamienny, że jego poszczególne aspekty były powtarzalne16. Zaryzykować można nawet hipotezę, że swego rodzaju kultura milicyjno‍-esbecka stała alkoholem, działaniami pozaregulaminowymi, lojalnością wobec „upadłych” kolegów i tajemnicami poliszynela. Nadto niedobry przykład nieuzasadnionego bogacenia się szedł z góry (czego symbolem stały się w latach osiemdziesiątych wille budowane przez kadry kierownicze resortu – z wszelkimi możliwymi nadużyciami). Nie przesądzam przy tym, że nieformalna, wtórna socjalizacja kształtująca funkcjonariuszy w oddanych obrońców socjalistycznej ojczyzny nie działała wcale. Znacząco trudniej jednak przywołać namacalne przykłady wzajemnego dyscyplinowania się funkcjonariuszy, upominania czy też denuncjowania. Książka Pajęczyna. Syndrom bezpieki zawiera, co prawda, relacje byłych esbeków mówiące o strachu (przed przełożonymi lub kolegami) jako ważnym codziennym regulatorze zachowań17, ale (abstrahując od wiarygodności tych relacji) jedynie w niewielkim stopniu przypominało to praktyki samodyscyplinowania funkcjonariuszy wschodnioniemieckiej Stasi18.

Czym był ZOF?19

Zarząd Ochrony Funkcjonariuszy MSW został powołany w grudniu 1984 r., działanie rozpoczął w styczniu roku następnego, a formalnie rozwiązano go w lutym 1990 r. Przedsięwzięciu temu patronował bezpośrednio ówczesny szef MSW gen. Czesław Kiszczak. Oficjalnie ZOF powstał z powodu rozprężenia dyscyplinarnego w resorcie. Kiszczak wskazał przy tym m.in. sprawę kpt. Adama Hodysza oraz zabójstwo ks. Jerzego Popiełuszki jako najbardziej jaskrawe przykłady resortowego bezhołowia. Można przy tym wątpić, czy były to rzeczywiste powody powołania ZOF. Była to bowiem struktura wyjątkowa w historii resortu, o unikalnych uprawnieniach, nawiązująca do działającego w latach 1945–1955 Wydziału (Biura) ds. Funkcjonariuszy.

Zarząd Ochrony Funkcjonariuszy dysponował przede wszystkim pełnym instrumentarium operacyjnym przewidzianym w obowiązującej w SB instrukcji o pracy operacyjnej (instrukcja 006/70). Funkcjonariusze ZOF (mniej niż dwustu w skali całego kraju, w tym po kilku przy każdym WUSW) mieli zatem w uzasadnionych przypadkach prawo do pełnej inwigilacji wszystkich pracowników MSW za pomocą obserwacji, techniki operacyjnej, perlustracji korespondencji, a także tajnych współpracowników. Prócz tego mieli dostęp do dokumentów, mogli także wzywać funkcjonariuszy na rozmowy. W kontekście innych oznak przejmowania resortu spraw wewnętrznych przez ludzi z wojska nie sposób nie zauważyć, że gen. Kiszczak stworzył sobie dobre narzędzie kontrolowania i dyscyplinowania podległych sobie funkcjonariuszy20.

Oczywiście powstanie i działalność ZOF można rozpatrywać także w kontekście praktycznego rozwiązania problemu wyrażonego łacińską paremią Quis custodiet ipsos custodes? (Kto upilnuje samych strażników?). W realiach reżimów niedemokratycznych istnienie ZOF wpisywałoby się w modelowe mechanizmy systemu totalitarnego z klasycznych analiz Hannah Arendt: „Każde przedsięwzięcie ma w Rosji Radzieckiej swój specjalny wydział tajnej policji podpatrujący zarówno członków partii, jak i zwykły personel. [...] Jednak o wiele ważniejszy od tych organów jest «specjalny wydział» NKWD reprezentujący «NKWD w NKWD», to jest tajną policję wewnątrz tajnej policji”21. Podobne rozwiązanie znaleźć można w przypadku Stasi, gdzie w ramach Wydziału Głównego Kadr i Szkoleń tak zwani Unbekannte Mitarbeiter („nieznani pracownicy”) w sposób niejawny nadzorowali innych funkcjonariuszy22.

W ciągu pięciu lat funkcjonowania (rok 1989 przyjmujemy jako ostatni) ZOF sprawdził informacje dotyczące zachowań ponad 3300 funkcjonariuszy. W tym czasie doprowadził do zwolnienia nieco ponad 800 z nich, a w niemal 1200 przypadkach podjął jakiekolwiek działania dyscyplinujące (poczynając od najbardziej łagodnych: rozmów wychowawczo‍-ostrzegawczych). Sprawdzone (i potwierdzone) naganne zachowania funkcjonariuszy dotyczyły najczęściej przestępstw kryminalnych i gospodarczych oraz wykroczeń i przewinień dyscyplinarnych. Kwestia skuteczności ZOF stanowi odrębny problem. Wydaje się, że niezależnie od ograniczeń ZOF w tej kwestii (częściowo ukażą to omawiane niżej przypadki) można powiedzieć o wywołaniu pewnego pożądanego efektu o charakterze kontroli społecznej. Chodziło o odnotowywane sytuacje przeceniania czy nawet demonizowania praktycznych możliwości ZOF. Funkcjonariusze SB i MO nie lubili ZOF i bali się go. Prawdopodobnie też mechanizm ten – o ile rzeczywiście funkcjonował – w znikomym lub zerowym stopniu działał na wyższą kadrę kierowniczą lub wybrane elementy struktury MSW (m.in. Departament I).

Przypadek 1: firma polonijna „Lenex”23

Właścicielem firmy „Lenex” był obywatel RFN, niejaki Momcilo Filipovič. Nawiązał on kontakty handlowe z Polską jeszcze w latach siedemdziesiątych poprzez Ministerstwo Handlu Zagranicznego oraz centrale handlu zagranicznego. W 1983 r. „Lenex” uzyskał od Urzędu Wojewódzkiego w Skierniewicach koncesję na produkcję. Na jej podstawie firma zobowiązała się do określonej działalności produkcyjnej, ale po kontrolach Urzędu Wojewódzkiego okazało się, że w ogóle jej nie rozpoczęła. Mimo to otrzymała kolejną zgodę na inny typ działalności. W 1985 r. Urząd Wojewódzki w Skierniewicach ostatecznie cofnął zgodę na produkcję. Pojawiło się podejrzenie, że „Lenex” zaangażowany jest głównie w nadużycia gospodarcze (m.in. poprzez korumpowanie administracji państwowej oraz funkcjonariuszy MSW). W 1984 r. Urząd Skarbowy potwierdził fakt nadużyć gospodarczych w firmie.

„Lenex” pozostawał pod kontrolą operacyjną SB, m.in. Wydziału II SUSW. Firmą zainteresował się także ZOF. Okazało się, że zażyłe kontakty z Filipoviciem utrzymywał ppłk Jan Sołtys z Departamentu V MSW. Naturę tych kontaktów można by określić mianem swoistej ochrony lub też symbiozy. Sołtys, choć nie leżało to w zakresie jego obowiązków służbowych, starał się zmonopolizować kontakty firmy z SB dla osiągnięcia partykularnych korzyści. W firmie zatrudnienie znalazł syn ppłk. Sołtysa, który w późniejszym czasie – dzięki pośrednictwu Filipovicia – wyjechał do pracy w RFN. Kiedy funkcjonariusz Wydziału II SUSW ppor. Bogdan Bobrowicz zwerbował sekretarkę w „Leneksie” (TW „Ewa Wiśniewska”), ppłk Sołtys zainterweniował, jako że była ona kochanką Filipovicia. Sołtys bez uzasadnienia merytorycznego skontaktował się z ppor. Bobrowiczem, nalegając na to, aby odstąpić od operacyjnego wykorzystania sekretarki, a także podjął się interwencji w sprawie przydzielenia jej przez spółdzielnię mieszkaniową dużego mieszkania. Sprawa firmy „Lenex” przyniosła jeszcze jedną ciekawą informację, wskazującą na mechanizm pasożytniczego umocowania esbeków wokół firm polonijnych. W firmie „Lenex” został także zatrudniony emerytowany funkcjonariusz MSW, którego żona była w tym czasie pracownicą Biura „C”.

Sprawa prowadzona przez ZOF zakończona została bez wyciągnięcia konsekwencji dyscyplinarnych. Uznano m.in., że interwencja ppłk. Sołtysa miała charakter „prywatny” (choć wymachiwał przed ppor. Bobrowiczem legitymacją służbową), a próby ewidentnego wywarcia nacisku służyły jedynie poinformowaniu oficera Wydziału II SUSW „w dobrej wierze”, że TW „Ewa Wiśniewska” jest zdekonspirowana.

Przypadek 2: SOS/SOR kryptonim „Waga”24

Sprawa krypt. „Waga” dotyczyła funkcjonariusza Wydziału III WUSW w Gdańsku por. Andrzeja Trudnosa oraz jego związków z niejakim Ryszardem Dulakiem, uciekinierem z PRL. W 1961 r. Dulak jako steward PLO odmówił powrotu na statek, a w 1970 r. otrzymał obywatelstwo szwedzkie. Kontrwywiad PRL podejrzewał Dulaka o związki z wywiadem szwedzkim, wcześniej zaś SB próbowała go wykorzystywać operacyjnie. Uznano jednak, że jako współpracownik nie rokuje ze względu na problemy alkoholowe, emocjonalne oraz „nieszczerość połączoną ze sprytem”. Ponadto Dulak utrzymywał bliżej nieokreśloną relację z WSW.

Trudnos zetknął się z Dulakiem w 1979 r., gdy jako student Uniwersytetu Gdańskiego pojechał do Szwecji do pracy. Poznał go przez swojego teścia Kazimierza Wojtczaka, byłego wieloletniego esbeka i prawdziwego weterana resortowego (w latach 1946–1975 funkcjonariusza UB/SB w Tczewie, Elblągu i Starogardzie Gdańskim). Trudnos „wżeniony” był w resort nie tylko przez córkę Wojtczaka, ale i kuzyna, mjr. Włodzimierza Górskiego, funkcjonariusza Departamentu II w latach 1975–1984. Trudnos wstąpił do SB w 1981 r. i przez pierwsze lata służby opiniowany był bardzo pozytywnie. W 1983 r. ukończył Studium Podyplomowe ASW, stanowiąc niemal podręcznikowy przykład nowego pokolenia esbeków urodzonych już po wojnie (rocznik 1955), którzy przychodzili do resortu świetnie wykształceni.

Od 1985 r. obserwowano jednak spadek jakości jego pracy. Trudnos często znikał z pracy, argumentując to rzekomymi spotkaniami z siecią agenturalną, opieszale wykonywał polecenia przełożonych, korzystał ze zwolnień lekarskich. Okazało się także, że nie poinformował przełożonych o znajomości z Dulakiem, co obowiązkowo powinien zrobić (Dulak był obcokrajowcem). Tymczasem funkcjonariusze ZOF ukazali całkiem inne oblicze funkcjonariusza gdańskiej SB. Wedle nich Trudnos był „moralnie rozwiązłym”, dwulicowym, „zachwyconym Zachodem” materialistą, który na domiar złego „w sprawach służbowych jest niebezpiecznie beztroski”. Poza tym okazał się uniwersalnym i skutecznym „załatwiaczem” (zwolnienia lekarskie, pozytywne decyzje paszportowe, dostęp do zasobów „Polmozbytu”, rozprowadzanie telewizorów zachodniej produkcji, kaset wideo itp.). Materiał operacyjny zgromadzony przez ZOF (m.in. podsłuchy telefoniczne i perlustracja korespondencji) okazał się na tyle mocny, że w 1988 r. Trudnosa z SB zwolniono. Sam Trudnos zaś już po zwolnieniu próbował sprawdzać ludzi w kartotekach Biura „C”, wykorzystując młodego funkcjonariusza gdańskiej SB.

Wśród ostatecznych konkluzji funkcjonariuszy ZOF w sprawie „Waga” znalazł się także trop wojskowy: „Rzeczywisty charakter kontaktu łączącego wymienione osoby nie został do końca wyjaśniony z powodu m.in. braku korelacji działań operacyjnych ze służbami gdańskiej WSW, w zainteresowaniu której pozostawał R. Dulak z uwagi na powiązania rodzinne z ppłk. Stasikiem, byłym szwagrem R. Dulaka. Według informacji oficera WSW – mjr. Kuchty, zaniechano rozpracowania osoby R. Dulaka pod naciskiem zastępcy dowódcy ds. politycznych Pomorskiego Okręgu Wojskowego płk. Kijka, przyjaciela ppłk. Stasika”25. Nie sposób przy tym nie zauważyć, że fragment ten – zamiast dostarczyć wyjaśnienia – mnoży tylko kolejne hipotezy. Nieskonkretyzowana relacja łącząca Dulaka z WSW dalej pozostawała niejasna.

Przypadek 3: SOR kryptonim „Wesoły”26

W sprawie tej czołową postacią był doświadczony stażem milicjant płk Jan Stępień. W MO pracował od 1963 r., przez wiele lat jako funkcjonariusz Biura Kryminalnego Komendy Głównej MO, gdzie w 1985 r. pełnił funkcję naczelnika wydziału. Sprawę prowadzili kontrolerzy z Głównego Inspektoratu Ministra Spraw Wewnętrznych (GIM) i ZOF; w punkcie wyjścia dotyczyła fałszywych banknotów dolarowych. Niezidentyfikowany ośrodek drukowania fałszywych „pięćdziesiątek” i „setek” dysponował bardzo dobrym sprzętem poligraficznym oraz sporymi mocami produkcyjnymi. Szacowano, że zdołano wydrukować tam nawet 30 tys. fałszywych banknotów. Działania płk. Stępnia i podległych mu funkcjonariuszy, odpowiedzialnych za zwalczanie tego typu przestępczości, były wyjątkowo (celowo?) nieudolne. Nie udało się zlokalizować miejsca druku banknotów. Źle zaplanowana kombinacja operacyjna spowodowała wpuszczenie do obiegu kilku tysięcy fałszywek.

Kontrolerzy jednoznacznie uznali, że płk Stępień nie jest w stanie kontrolować ani swoich ludzi, ani agentury. Okazało się m.in., że pewien tajny współpracownik będący na jego stanie zdołał przemycić do Wiednia 21 kg srebra. Ponadto podejrzewano, że Stępień próbował (skutecznie) wpływać na śledztwa, dawał specyficzną ochronę cinkciarzom i angażował się w handel dziełami sztuki (także fałszywymi). W działalności tej wykorzystywał własną agenturę. Poza tym naruszył przepisy w związku z zakupem miniaturowych magnetofonów dla resortu. Kilka sztuk zakupionych w Tajlandii przez kuriera z MSW Stępień próbował wręczyć kierownictwu MSW jako łapówkę (gen. Józef Beim, ówczesny komendant główny MO, podarunku nie przyjął). Naturalna łatwość w podejmowaniu tego rodzaju działań mogła mieć u płk. Stępnia dodatkowe podłoże. Otóż w międzyczasie został on uniewinniony w sprawie spowodowania wypadku drogowego ze skutkiem śmiertelnym, pomimo faktów potwierdzających jego winę27. W dokumentach ZOF pojawiła się informacja, że uniewinnienie miało Stępnia kosztować około 2 mln zł (mniej więcej stukrotność przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w 1985 r.).

W obliczu takich sygnałów (częściowo potwierdzonych) płk Stępień nie został jednak wyrzucony z MO. Zdegradowano go co prawda do stopnia kapitana i pozbawiono funkcji kierowniczej, ale dalej pozostawał funkcjonariuszem KG MO. Co więcej, w 1987 r. nastąpiło zatarcie kary dyscyplinarnej, zresztą – jak się okazało – z naruszeniem przepisów. W ramach sprawy krypt. „Wesoły” monitorowano kolejne poczynania Stępnia aż do końca lat osiemdziesiątych. Inspektorzy ZOF i GIM traktowali ją poważnie, widząc w niej pewne analogie ze sprawą „Zalew”. W notatce z lutego 1988 r. funkcjonariusz ZOF zauważył: „Kontrola GIM, w wyniku której wymierzono kpt. Stępniowi karę dyscyplinarną, nie ujawniła całokształtu szkodliwej jego działalności i kierowanego przez niego Wydziału VII Biura dw. z PG KG MO oraz całego pionu dewizowego. W pionie tym doszło do przestępczych powiązań wielu funkcjonariuszy MO z aferzystami dewizowymi, którzy będąc ochraniani jako tajni współpracownicy, faktycznie stali się szefami gangów kontrolujących nielegalny handel, przemyt oraz obrót dziełami sztuki, w tym skradzionymi skarbami kultury narodowej. Wymierzenie kar kpt. Stępniowi oraz innym funkcjonariuszom nie przerwało szkodliwych praktyk w pionie do walki z przestępczością gospodarczą [...]. Skutki działalności Wydziału VII Biura dw. z PG KG MO pod kierownictwem kpt. Stępnia muszą być likwidowane jeszcze przez wiele lat. Zarówno ZOF, jak i GIM ujawnia stale nowe fakty, w świetle których decyzję o pozostawieniu go w organach należy uznać jako błędną, a aktualny wniosek o zatarcie kary za nieuzasadniony”28.

Niemniej jednak działania ZOF i GIM, mimo wielotorowości, nakładu sił i środków oraz jednoznacznego potwierdzenia (przynajmniej części) win płk. Stępnia, okazały się w gruncie rzeczy całkowicie bezskuteczne.

Sprawa krypt. „Wesoły” odpryskowo ujawniała dalsze nadużycia z udziałem funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej. W kilka miesięcy po słynnej kradzieży obrazu Opłakiwanie Chrystusa z kolegiaty w Bieczu funkcjonariusz oceniający zatarcie kary dyscyplinarnej Stępnia zawarł w swojej notatce dość zdumiewającą uwagę: „Nie znany jest nam udział kpt. Stępnia w odzyskaniu obrazu z Biecza. Wiemy natomiast, że zarówno organizacja kradzieży, jak i jej wykonanie było dziełem tajnych współpracowników MO. Problemem absorbującym dziś kierownictwo KG MO jest uniknięcie kompromitacji resortu w związku z tą sprawą”29.

Dokumenty z teczki sprawy krypt. „Wesoły” informowały także o sprawie „Spółka II”, prowadzonej przez IOF przy SUSW. Jej przedmiotem były działania czterech stołecznych funkcjonariuszy, w tym kpt. Zbigniewa Chmielewskiego i por. Tadeusza Z. Wilczyńskiego. Funkcjonariusze ci angażowali się we wspólne przedsięwzięcia z fałszerzami dysponującymi nowoczesnym offsetem. Drukowano i upłynniano fałszywe dolary, kartki na benzynę, ale także ulotki dla podziemia i materiały z treściami katolickimi. Nad innymi punktami nielegalnej poligrafii roztoczono także specyficzną opiekę. Jak widać, perspektywa zysku całkowicie neutralizowała kategorie „wroga ideowego” i „politycznego”. Sprawa krypt. „Spółka II” dotyczyła także przemytu srebra technicznego przy współudziale funkcjonariuszy z Krakowa i KG MO oraz załatwiania odroczeń z wojska.

Lektura trzeciego tomu SOR krypt. „Wesoły” daje asumpt do najbardziej ogólnych tez. W tomie tym znalazły się informacje o kontroli wydziałów kryminalnych w kolejnych urzędach spraw wewnętrznych (Bydgoszcz, Kalisz, Łódź, SUSW) oraz patologicznych relacjach, jakie wydziały te nawiązywały z pionami paszportowymi. Kontrolerzy ZOF wskazywali na powtarzający się mechanizm korumpowania funkcjonariuszy, m.in. przez Cyganów, z wykorzystaniem fikcyjnych meldunków oraz tworzeniem fikcji operacyjnej (rekomendacja dla pozytywnej decyzji paszportowej motywowana rzekomymi korzyściami operacyjnymi).

Przypadek 4: SOS kryptonim „Kandydat”30

Sprawa krypt. „Kandydat”, założona w marcu 1985 r., ogniskowała się wokół biznesmena z RFN, niejakiego Norberta Petersa, współwłaściciela dwóch firm polonijnych. Podejrzewano, że może on współpracować z zachodnioniemieckimi służbami specjalnymi i stąd w 1983 r. Departament II MSW poświęcił mu odrębną sprawę (krypt. „Sprzedany”). Dokumentację sprawy „Kandydat” w dość nietypowy sposób inicjowały materiały opisujące bal karnawałowy, który odbył się w Warszawie w lutym 1985 r. Bal oficjalnie zorganizował Automobilklub Warszawski w hotelu „Forum”. Dokumentom towarzyszyły zdjęcia z balu, które poza uwiarygodnieniem relacji pisemnej mogłyby być także wdzięcznym materiałem do analizy obyczajowości elit ówczesnej stolicy. Na zdjęciach dobrze bowiem widać kreacje pań, zastawione stoliki i wystrój sali. Konferansjerkę prowadził Bohdan Łazuka. Wprawne oko wypatrzyłoby pewnie Zbigniewa Kurtycza i Barbarę Dunin‍-Kurtycz, popularną parę warszawskiej estrady, Zbigniewa Lippe, ówczesnego wiceprezydenta Warszawy, kilka dziennikarek telewizyjnych, kilku członków KC PZPR, a także dyrektorów przedsiębiorstw handlu zagranicznego. Uwieczniono na nich także moment wręczania nagród wylosowanych po loterii fantowej (prowadziła ją Krystyna Loska). Najcenniejsze nagrody (Fiat 126p, telewizor kolorowy oraz kurtki skórzane) przypadły biznesmenowi Jerzemu Myszkowskiemu i jego rodzinie. Co ciekawe, szczęściarz Myszkowski był także jednym ze współorganizatorów balu.

Z punktu widzenia brudnych wspólnot kluczowi byli jednak inni goście. Otóż bawili się tam przedstawiciele dwóch światów: firm polonijnych oraz MSW, m.in. szef SB w SUSW płk Grzegorz Baranowski, zastępca naczelnika Wydziału „B” SUSW ppłk Marian Węcławiak, zastępca naczelnika Wydziału Ruchu Drogowe- go SUSW mjr Ryszard Rosiński, szef SB w DUSW Warszawa‍-Mokotów ppłk Zygmunt Żakowski, zastępca naczelnika Wydziału Paszportów SUSW mjr Zbigniew Jeż, a także milicjanci: funkcjonariusz Biura Kryminalnego Komendy Głównej MO ppłk Jan Płócienniczak oraz zastępca komendanta Komisariatu MO Centralnego Portu Lotniczego „Okęcie” mjr Jerzy Dziewulski31. Wśród nich krążył bliżej nieznany inspektor Departamentu IV kpt. Ryszard Wozowicz. Sam Peters, główny organizator balu, (taktycznie?) się nie pojawił.

Peters urodził się w Polsce, ale pod koniec lat sześćdziesiątych w bliżej nieokreślonych okolicznościach wyjechał do RFN, zmienił nazwisko i obywatelstwo. Od 1977 r. zaczął pojawiać się w PRL jako handlowiec. W czasie pobytów w Polsce rezydował w hotelu „Victoria” i tam też m.in. obserwowali go funkcjonariusze Biura „B” ze względu na podejrzenia esbeckiego kontrwywiadu. W „Victorii” odwiedzali go stołeczni funkcjonariusze (m.in. regularny bywalec hotelowego basenu Jerzy Dziewulski), nawiązywał szerokie kontakty w środowiskach władzy, administracji, bezpieki, LWP oraz w wybranych branżach gospodarki (górnictwo, przemysł ciężki, energetyka, hutnictwo). Przejawiał przy tym dużą hojność (prezenty w postaci magnetowidów, zegarków, kupno gokartów dla młodzieżowej reprezentacji Polski itp.), a przynajmniej chciał sprawiać wrażenie osoby, dla której sumy rzędu 20–30 tys. marek zachodnioniemieckich są kwotami „podręcznymi”.

Schemat bezpośrednich powiązań Petersa sporządzony w sprawie krypt. „Sprzedany” liczył w sumie 52 nazwiska, w tym osób z Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, Ministerstwa Handlu Zagranicznego, central handlu zagranicznego, innych firm polonijnych, z niektórych resortów gospodarczych, wojska oraz Automobilklubu. W centrum zainteresowania kontrolerów z ZOF znalazł się kpt. Wozowicz, pozostający, jak się wydawało, w dużej zażyłości z Petersem (wypożyczanie mieszkania, częste spotkania, bankiety, wzajemne przysługi). Drobiazgowo prześwietlono całą karierę Wozowicza (także pozostałych funkcjonariuszy‍-uczestników balu w hotelu „Forum”) i zarządzono podjęcie wobec niego pełnego zakresu środków inwigilacji (PP, PT, obserwacja, perlustracja korespondencji).

Funkcjonariuszy ZOF zainteresował zwłaszcza wątek użytkowanych przez Wozowicza zachodnich samochodów. Jednym z nich był nowy Volkswagen Jetta (oficjalnie zarejestrowany na ojca Wozowicza), a także Audi 100 i inne volkswageny. Ewentualny zakup któregokolwiek z tych aut znacznie przekraczał oficjalne możliwości finansowe wynikające z esbeckiej pensji32. Istotną rolę w sprowadzeniu samochodów do Polski odgrywał niejaki Andrzej Stawiński, funkcjonariusz ORMO, dyrektor w jednej z firm polonijnych Petersa, właściciel stacji obsługi pojazdów zagranicznych w Warszawie, działacz Automobilklubu, a zarazem człowiek o świetnych kontaktach w MSW (odnotowano jego wielokrotne wejścia do gmachu na Rakowieckiej bez pobierania przepustki). Stawiński zajmował się sprowadzaniem aut lub pośrednictwem dla bardzo zróżnicowanej klienteli (rodzina, funkcjonariusze MSW, księża i prywaciarze).

Wnioskowano o rozpracowanie kolejnych funkcjonariuszy: mjr. Rosińskiego, kpt. Dziewulskiego i ppłk. Węcławiaka. W międzyczasie Wozowicz w sierpniu 1985 r. został zwolniony ze służby w SB po opinii komisji lekarskiej, przyznającej mu III grupę inwalidzką. Zarząd Ochrony Funkcjonariuszy podejrzewał zresztą, że decyzję tę Wozowicz zawdzięczał dobrym znajomościom z resortową służbą zdrowia (utrzymywał kontakty towarzyskie z małżeństwem lekarzy pracujących w MSW). Były już esbek znalazł pracę w jednej z firm polonijnych Petersa i próbował za nim lobbować. Zdołał m.in. doprowadzić do kilku spotkań z funkcjonariuszami Departamentu II, przed którymi roztaczał wizję niezwykłych możliwości operacyjnych, jakie wiązałyby się z Norbertem Petersem, sam zaś prezentował się jako człowiek „dalej emocjonalnie związany z aparatem i oddany”.

Sprawa krypt. „Kandydat” pęczniała od kolejnych wątków i osób związanych z Petersem. Przykładowo, w otoczeniu Wozowicza, Stawińskiego i Petersa wielokrotnie i w różnych sytuacjach widywano także gen. Konrada Straszewskiego, wtedy już byłego wiceministra spraw wewnętrznych (to Straszewski jako dyrektor Departamentu IV ściągnął do centrali Wozowicza). Odpryskowo pojawili się tam także Andrzej Kuna i Aleksander Żagiel, dwaj biznesmeni z Wiednia, którzy dwadzieścia lat później stali się bohaterami licznych hipotez dotyczących „kręgu wiedeńskiego”. Mimo dostępu do pełnego repertuaru środków kontrolnych widoczna (i zastanawiająca) była jednak obiektywna niemoc funkcjonariuszy ZOF w omawianej tu sprawie. W marcu 1987 r. ZOF planował przeprowadzenie rozmów profilaktyczno‍-ostrzegawczych z wszystkimi oficerami przechodzącymi w sprawie dla „przecięcia kontaktów z Petersem”. Przy zdecydowanym sprzeciwie Departamentu II (prowadzącego dalej sprawę krypt. „Sprzedany”) nie zastosowano nawet tego najbardziej łagodnego środka dyscyplinującego. Od tego czasu sprawa była praktycznie martwa, choć ostatecznie zamknięta została dopiero we wrześniu 1989 r. (dwa miesiące wcześniej Biuro Śledcze MSW uznało, że w związku ze sprawą krypt. „Sprzedany” nie ma żadnych podstaw do objęcia postępowaniem karnym jakiejkolwiek osoby wymienionej w dokumentacji). We wniosku o zakończenie sprawy uznano (w zasadzie bezzasadnie), że cele rozpracowania zostały osiągnięte.

Podsumowując – kpt. Wozowicz uniknął jakichkolwiek sankcji dyscyplinarnych. Nie wyjaśniono przy tym bliżej kwestii swoistej ochrony, jaką wraz z innymi milicjantami i esbekami roztaczał nad Petersem. Nie potwierdzono żadnych zarzutów w odniesieniu do Rosińskiego, Dziewulskiego i Węcławiaka. Nie wyjaśniono, w jakich okolicznościach i w jakim trybie Rosiński jako czynny funkcjonariusz MO odwiedził budynek monachijskiej policji (wyjazd do RFN zaaranżował Peters). Nie tylko nie znaleziono żadnego dowodu na współpracę Petersa z zachodnioniemieckimi służbami specjalnymi, ale też nie dążono do postawienia mu jakichkolwiek zarzutów prokuratorskich w związku z działalnością handlową (niektóre działania nosiły znamiona przestępstw karno‍-skarbowych; jego firmy polonijne działały niemal wyłącznie „na papierze”, nie przynosząc zysków, generując za to pokaźne straty). Zabrakło też chęci lub/i możliwości do bardziej precyzyjnego zaprezentowania tezy o „materialnym uzależnieniu” przedstawicieli państwowej administracji i MSW przez Petersa.

Najbardziej uderzająca jest jednak szczera konstatacja własnej niemocy ze strony ZOF: „Niepokojącym zjawiskiem w sprawie są zauważalne symptomy dekonspiracji podjętych przez Zarząd Ochrony Funkcjonariuszy MSW działań operacyjnych. Przykładem tego jest zmiana numeru telefonicznego figuranta w krótkim czasie po instalacji PT, całkowite zaniechanie przez niego spotkań w miejscu zamieszkania z osobami przechodzącymi w obu sprawach po zainstalowaniu PP (o ile dane Departamentu II są prawdziwe, że wcześniej spotkania te miały miejsce), zaniechanie prowadzenia rozmów telefonicznych z aparatu domowego w okresie od października ub.r. [tj. 1985] do stycznia br. [1986] bez jakiegokolwiek uzasadnienia, czy też prowadzenie rozmów telefonicznych w sposób uniemożliwiający poznanie ich istoty. Nie uzyskano jak dotąd również żadnych dokumentów «W» mimo złożenia stosownych zamówień. [...] Istotnym zagadnieniem w sprawie jest również nie najlepiej układająca się współpraca ze strony Wydziału XIII Departamentu II MSW przejawiająca się w przemilczaniu bądź nieterminowym przesyłaniu informacji dotyczących funkcjonariuszy ujawnionych w ramach sprawy krypt. «Sprzedany»”33.

Tu dodać trzeba, że już w 1985 r. także Departament II brał pod uwagę możliwość dekonspiracji działań: „Od dłuższego czasu notuje się nieuzasadnione bez uprzedniego sprawdzenia w kartotece Biura «C» zainteresowanie osobą Petersa przez kilka jednostek operacyjnych, w tym dwukrotnie SUSW, Departament I, WSW. W kilku przypadkach zwracaliśmy tym jednostkom na ten fakt uwagę (w tym pisemnie). Jak z powyższego wynika, reakcja nasza na te nieprawidłowości w niektórych przypadkach nie odniosła pożądanego skutku”34.

Na koniec powiedzieć trzeba o jeszcze jednym arcyciekawym aspekcie sprawy krypt. „Kandydat”. Otóż w notatkach poświęconych kpt. Wozowiczowi uparcie powracała informacja o jego poprzednim zwierzchniku, kpt. Grzegorzu Piotrowskim. Można wręcz odnieść wrażenie, że sprawa „Kandydat” miała nieco pretekstowy charakter – działania kontrolne ZOF poświęcone kpt. Wozowiczowi miałyby na celu także zebranie informacji kompromitujących jednego z oskarżonych o zabójstwo ks. Jerzego Popiełuszki. W rozmowach z Wozowiczem pytano go o Piotrowskiego, co nie miało żadnego widocznego związku z Norbertem Petersem. Hipotezę o związkach między śmiercią ks. Popiełuszki a genezą powstania ZOF rozwijałem gdzie indziej35. Tu warto tylko dodać, że to także ZOF zajmował się inwigilacją rodzin funkcjonariuszy skazanych w procesie toruńskim.

Przypadek 5: sprawa Jana Załuski36

Bogata i ciekawa dokumentacja ZOF poświęcona Janowi Załusce powstała dzięki postępowaniu wyjaśniającemu dotyczącemu dwóch funkcjonariuszy Wydziału V-1 SUSW z 1988 r. Naczelnik owego wydziału ppłk Ryszard Janczura i jego zastępca mjr Andrzej Stokowski mieli żądać od Załuski wielomilionowej łapówki w zamian za „opiekę prawną” oraz „pozostawienie w spokoju” przedsiębiorstwa polonijno‍-zagranicznego „Carpatia”, którego Załuska był dyrektorem i pełnomocnikiem.

Sprawa ewentualnej łapówki nie została potwierdzona. Dokumenty ZOF ujawniły jednak przy okazji niezwykle interesujące okoliczności funkcjonowania „Carpatii”. Firma pojawiła się w SOR krypt. „Wysyłka”, prowadzonej przez Wydział V-1 SUSW. Jej przedmiotem były związki „Carpatii” z Przedsiębiorstwem Handlu Zagranicznego „Dynamo”. Zachodziło tam poważne podejrzenie nadużyć i niegospodarności. W 1986 r. zebrane materiały przekazano Wydziałowi Śledczemu SUSW do oceny prawnej. Tu warto zacytować stosowny fragment dokumentu: „Prowadzenie śledztwa w całości powierzone zostało Wydziałowi Śledczemu SUSW. Prowadzący je inspektor kpt. [Tadeusz] Celewski od samego początku napotykał szereg trudności w dokumentowaniu sprawy. [...] Stwierdzono, iż faktycznie w początkowej fazie śledztwa wokół osoby kpt. Celewskiego jego przełożeni (płk A[dam] Adamski [naczelnik Wydziału Śledczego SUSW] i płk S[tanisław] Przanowski [zastępca szefa SUSW ds. SB]) zaczęli wytwarzać atmosferę obaw i ośmieszania, zarzucając mu głupotę, iż nie zdaje sobie sprawy z grożących konsekwencji [...] jeżeli śledztwo zostanie doprowadzone do granic, których nie należy przekraczać. Chodziło tu głównie o powiązania Załuski z osobami wpływowymi, zatrudnionymi w Prokuraturze, Ministerstwie Finansów, resorcie spraw wewnętrznych i obrony narodowej”37.

Po pewnym czasie w sprawę zaangażował się także stołeczny Wydział Inspekcji, który po kontroli działań operacyjnych i śledczych wokół „Dynama” i „Carpatii” potwierdził zasadność podejrzeń dotyczących m.in. zaniżania i niepłacenia podatków oraz transferu dewiz za granicę. Dodatkowo w kwietniu 1986 r. tygodnik „Perspektywy” opublikował tekst Czekolada piołunem zaprawiona pióra Mieczysława Pisarka, który w demaskatorskim tonie opisywał kulisy funkcjonowania „Carpatii”. Niezależnie od tego w kwietniu 1987 r. związki Załuski z oficerami SB zaczął sprawdzać stołeczny IOF. O sprawie bezpośrednio informowano gen. Czesława Kiszczaka.

W łonie stołecznej SB wokół sprawy Załuski zaczęły się rysować wyraźne linie konfliktu. Z jednej strony Wydział Śledczy i Wydział V-1 gromadziły konkretny materiał świadczący o nadużyciach finansowo‍-skarbowych „Carpatii” i nagannych relacjach funkcjonariuszy SB z Załuską. Pojawiły się domysły dotyczące finansowania działalności wywiadowczej przez „Carpatię” (model znany choćby z działalności Oddziału Y Zarządu II Sztabu Generalnego LWP38), a także podejrzenia całkowicie prywatnych korzyści oficerów wywiadu SB. Wydział V-1 SUSW dokonywał więc zastrzeżeń wyjazdów za granicę Załuski i jego współpracowników.

Sytuację komplikował agenturalny status Załuski. W latach 1970–1984 był tajnym współpracownikiem Wydziału II SUSW, następnie w latach 1984–1986 pozostawał na kontakcie Departamentu I. W 1986 r. na krótko został przekazany pod opiekę SB przy DUSW Warszawa‍-Śródmieście. Z drugiej strony, podjęta wcześniej inwigilacja Załuski i jego najbliższego otoczenia (obserwacja, PT) została przez ówczesnego szefa stołecznej SB płk. Grzegorza Baranowskiego odwołana, a sam Baranowski podjął decyzję o zakończeniu współpracy agenturalnej z Załuską oraz przekazaniu jego teczek Zarządowi II SG. W grudniu 1986 r. Załuska przeszedł na kontakt Zarządu II Sztabu Generalnego LWP (wywiadu wojskowego)39. Te i inne (ewidentnie sprzyjające Załusce) decyzje szefostwa stołecznej SB funkcjonariusze Wydziału Śledczego i Wydziału V-1 przyjmowali z niedowierzaniem i oburzeniem.

Załuska miał jednak wielu innych sojuszników w resorcie i poza nim. Interwencje na jego rzecz podejmowali liczni funkcjonariusze SB, m.in. jego oficer prowadzący mjr Bogumił Szymborski (Wydział VIII Departamentu I), naczelnik Wydziału VIII Departamentu I płk Jerzy Z. Kowalski, zastępca dyrektora Departamentu I płk Konrad Biczyk (nadzorujący pracę Wydziału VIII), szef SB w WUSW w Przemyślu płk Czesław Dmytrzak, naczelnik Wydziału „B” w SUSW ppłk Marian Węcławiak, a także szefostwo DUSW Warszawa‍-Śródmieście. Wszyscy oni z zaangażowaniem starali się rozwiązywać m.in. problemy paszportowe Załuski. Bardzo funkcjonalny był przy tym agenturalny status szefa „Carpatii”, o którym już wspominaliśmy. Tym właśnie oficerowie SB uzasadniali swoje interwencje przy odblokowywaniu wyjazdów Załuski za granicę – miały one rzekomo znaczenie operacyjne.

W interesie Załuski działał też ówczesny zastępca szefa Głównego Zarządu Politycznego LWP gen. Tadeusz Szaciłło. Wedle jednej z notatek ZOF żona Szaciłły otrzymała od Załuski futro z norek, mąż zaś odwzajemnił mu się, podejmując próbę zablokowania artykułów prasowych na temat „Carpatii”. W sprawę zablokowania (w zasadzie zastraszenia) Mieczysława Pisarka zaangażowali się także dwaj funkcjonariusze Wydziału Śledczego i Wydziału V-1 SUSW. Pewnego wrześniowego dnia 1986 r. mieli oni zaprosić go do – nomen omen – czarnej „Wołgi”, a następnie nakłaniać do porzucenia sprawy „Carpatii”.

Wokół „Carpatii” i Załuski funkcjonariusze ZOF zidentyfikowali także byłych funkcjonariuszy SB i Zarządu II SG LWP (część zatrudniona była w firmach polonijnych kooperujących z „Carpatią”), a także członków rodzin esbeków (m.in. dwie żony funkcjonariuszy były pracownicami „Carpatii”). Domyślać należy się również sporej grupy „pieczeniarzy” z centralnych i wojewódzkich gremiów kierowniczych PZPR, ministerstw, przedsiębiorstw handlu zagranicznego (w tym PHZ „Dynamo”), administracji państwowej itp. Dokumenty ZOF informowały m.in. o związkach Załuski z Edwardem Brzostowskim, ówczesnym wiceministrem rolnictwa i gospodarki żywnościowej, a równocześnie dyrektorem przedsiębiorstwa państwowego „Igloopol”. Brzostowski jako dyrektor „Igloopolu” użyczał Załusce bazy chłodniczej, wedle ZOF osiągając przy tym niejasne korzyści finansowe.

Ostatecznie w 1988 r. Załusce (oraz dwóm innym osobom związanym z PHZ „Dynamo”) postawiono zarzuty prokuratorskie. Wobec Załuski dotyczyły one m.in. zagarnięcia mienia społecznego o wartości 1,9 mln marek RFN, wręczenia korzyści majątkowych funkcjonariuszom publicznym w wysokości 350 tys. zł oraz oszustw podatkowych na kwotę około 90 mln zł. Protekcja wojskowych służb okazała się niewystarczająca, aby wybronić Załuskę przed aresztem. Przesiedział w nim kilkanaście miesięcy na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych, a w 1990 lub 1991 r. wyszedł z niego za kaucją ze względu na zły stan zdrowia40. Z grona licznych, piastujących wysokie kierownicze stanowiska oficerów SB (głównie stołecznej bezpieki i Departamentu I) nikt nie poniósł wyraźnych konsekwencji dyscyplinarnych. Wyjątkiem był mjr Stokowski, który – jak pamiętamy – miał żądać od Załuski wysokiej łapówki. Niejako przy okazji ZOF dowiódł, że funkcjonariusz ten ułatwił za pieniądze wyjazd za granicę kilku osobom (niezwiązanym z „Carpatią”) oraz utrzymywał kontakty z osobami parającymi się przemytem i nielegalnym handlem dewizami. W marcu 1988 r. został zwolniony z resortu.

Konkluzje i pytania badawcze

Ukazane przypadki pozwalają poczynić kilka istotnych obserwacji.

Po pierwsze, w aparacie bezpieczeństwa w drugiej połowie lat osiemdziesiątych istniały różnorodne wyspecjalizowane struktury, które z formalnego punktu widzenia dawały kierownictwu MO i SB wszystkie niezbędne narzędzia do wszechstronnej kontroli i dyscyplinowania podległych sobie funkcjonariuszy.

Po drugie, owe struktury – być może ze względu na niedostatki kontroli wtórnej, dysfunkcjonalną kulturę milicyjno‍-esbecką, a także zewnętrzne presje systemu peerelowskiego – były przynajmniej częściowo niewydolne.

Po trzecie, w powtarzających się sytuacjach, choć o trudnej do określenia skali, generowało to zjawisko brudnej wspólnoty. Brudne wspólnoty w najbardziej złożonych przypadkach tworzone były z jednej strony przez funkcjonariuszy bezpieki, milicji, służb wojskowych, a także ludzi aparatu partyjnego i administracyjnego, z drugiej zaś obejmowały przedstawicieli „prywatnej inicjatywy”: od cinkciarzy począwszy, przez rozmaitych prywaciarzy, na firmach polonijnych skończywszy. Brudne wspólnoty „żerowały” w szarej i czarnej (przestępczej) strefie gospodarki realnego socjalizmu. Co więcej, władze komunistyczne, głównie za sprawą SB, miały bardzo dobre rozeznanie co do nieprawidłowości i przestępstw wiążących się z obu tymi strefami41.

Po czwarte, funkcjonariusze w zamian za korzyści materialne (łapówki, sponsorowanie biesiadowania, użyczanie samochodów czy też „pośrednictwo pracy” dla rodziny przez firmę polonijną) oferowali różnego rodzaju usługi, które przypominały zjawisko „kryszy”, znane z analiz rosyjskich struktur mafijnych42. W grę wchodziło tu pozorowanie czynności, tendencyjne prowadzenie śledztw bądź ich obstrukcja, zniechęcanie (lub wręcz zastraszanie) funkcjonariuszy prowadzących działania kontrolno‍-śledcze, rekomendacje dla działalności gospodarczej lub wyjazdów zagranicznych, wreszcie przekazywanie informacji stanowiących tajemnicę służbową. Nie można tu także wykluczać sytuacji, w których biznesmeni polonijni rzeczywiście prowadzili działania operacyjne na rzecz jakichś obcych służb specjalnych – przy niemożności dowiedzenia tego ze strony esbeckiego kontrwywiadu i nieświadomości esbeków i milicjantów będących potencjalnym przedmiotem gier obcych służb.

Po piąte, strukturalnym efektem części brudnych wspólnot była fasadowo prowadzona praca operacyjna lub niemożność odgrywania przez SB wszechstronnej roli tajnej policji politycznej.

W kontekście zarysowanych tu tez przypatrzyć się można nieco bliżej firmom polonijnym. Funkcjonowały one już od drugiej połowy lat siedemdziesiątych, ale ich rozkwit nastąpił mniej więcej w okresie 1982–1983, kiedy to wprowadzone ustawowe rozwiązania dawały tego rodzaju podmiotom konkretne przywileje43. Były w gospodarce PRL tworem o odmiennej racjonalności ekonomicznej oraz przykładem swego rodzaju koncesjonowanego kapitalizmu, podlegając zarazem kontroli operacyjnej głównie pionu II, a w mniejszej mierze pionu I oraz pionu ochrony gospodarki. Dodatkowo mechanizmy systemu koncesyjnego sprawiały, że firmy polonijne wchodziły w obszar działań pionu paszportowego, a także pionu III i milicyjnego pionu do walki z przestępczością gospodarczą44.

Warto w tym miejscu odwołać się do jeszcze innej kategorii pojęciowej, zaproponowanej ongiś przez Andrzeja Zybertowicza. Chodzi o zasadę podczepienia, z której korzystał on w analizie nieformalnych grup interesu funkcjonujących w środowiskach służb specjalnych III RP. Zgodnie z tą zasadą istnieje mechanizm, który umożliwia transfer publicznych zasobów w prywatne ręce w ramach rutynowych działań o charakterze kontroli operacyjnej45. Przy niewielkiej modyfikacji pojęcie to można zastosować także w niniejszej analizie. Widać było bowiem kilkakrotnie, że szeroko rozumiana infrastruktura agenturalna sprzyjała przedsięwzięciom o charakterze aferalnym, dostarczając zarazem bardzo wygodnego alibi: potencjalnych korzyści operacyjnych.

Element ten w postaci modelowej występował choćby w przypadku afer „Żelazo” i „Zalew”46, jak i mniej znanej „aferze kurierskiej” (przełom lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych), w której kurierzy poczty dyplomatycznej MSZ (zazwyczaj funkcjonariusze Departamentu I na etatach niejawnych) przemycali dewizy, złoto i inne dobra. Opisujący ją Witold Bagieński w pewnym miejscu zauważył: „Skala nadużyć, którą zdemaskowano, badając «aferę kurierską», była tak duża, że istotnym problemem stało się to, jak głęboko wnikać w odkrywane nieprawidłowości i co zrobić z podejrzanymi”47. W proceder najpewniej zaangażowane było w mniejszym lub większym stopniu całe kierownictwo esbeckiego wywiadu wraz z rodzinami, a także resort spraw zagranicznych oraz partyjny establishment. W świetle koncepcji Podgóreckiego inne ustalenia Bagieńskiego brzmią niemal modelowo – opieszale i tendencyjnie prowadzone postępowania kontrolne, wąski krąg oskarżonych, kary łagodne lub całkowity ich brak.

Na koniec nasuwa się także kilka istotnych pytań badawczych. Czy interesy jako spoiwa symbiotycznych relacji między dwoma oficjalnie odrębnymi światami: kontrolujących (SB i MO) i kontrolowanych (np. firmy polonijne) miały charakter uniwersalny i niwelujący także poważne bariery światopoglądowe? Przy pozytywnej odpowiedzi na to pytanie trzeba by zadać kolejne. Dla okresu 1982–1989 strumień środków płynących w związku z przemytem dla podziemnej „Solidarności” możemy szacować na kilkanaście lub kilkadziesiąt milionów dolarów (dewizy, sprzęt poligraficzny, farba drukarska itp.). Zwróćmy uwagę, że działalność ta wiązała się z czarnym rynkiem na znaczną skalę finansową. Spełniony był zatem swoisty warunek konieczny powstania brudnej wspólnoty – istnienie pola do materialnego „żerowania”. Przemyt dla podziemnych struktur „Solidarności” był także poddany intensywnej kontroli operacyjnej SB (w kraju i za granicą). Czy więc brudne wspólnoty mogły się organizować wokół przemytu do PRL dewiz i sprzętu poligraficznego48? Idąc dalej – czy mogły one wciągać do tego procederu także środowiska kościelne?49

Inna ważna grupa zagadnień dotyczy realnej kontroli komunistycznych decydentów nad MSW pod koniec lat osiemdziesiątych. Jakie faktycznie możliwości miał w tej mierze gen. Kiszczak? Esbecy co prawda nigdy w swojej historii en masse nie podali w wątpliwość swojej lojalności wobec komunistycznej władzy50. Jednocześnie trudno nie odnieść wrażenia, że gen. Kiszczak był w stanie kontrolować i dyscyplinować swój aparat tylko w ograniczonym zakresie.

Skądinąd wiadomo także, że pod koniec lat osiemdziesiątych różne struktury SB miały poważne problemy z wakatami. Po części można to wytłumaczyć tezą o stopniowej pauperyzacji funkcjonariuszy oraz nieatrakcyjnych zarobkach dla świeżo przyjmowanych esbeków51. Co działo się jednak z tymi funkcjonariuszami, którzy jeszcze przed rokiem 1989 odeszli z resortu bądź zostali z niego wyrzuceni ze względów dyscyplinarnych? Czy zdołali oni – dzięki brudnym wspólnotom – wypracować sobie nowe atrakcyjne miejsca pracy, np. w firmie polonijnej lub spółce nomenklaturowej? Jaka była skala tego „transferu” pracowników MSW? Czy i w jaki sposób ich sytuacja na „rynku pracy” zmieniła się po przeobrażeniach ustrojowych po roku 1989?

1 AIPN, MSW, 0397/751, Wspomnienia gen. Franciszka Szlachcica, 1945–1972, Warszawa 1988, k. 127. Materiał ten został złożony w Biurze „C” z klauzulą „tajne”. Opublikowane w 1990 r. wspomnienia gen. Szlachcica Gorzki smak władzy. Wspomnienia różnią się od owego tekstu, miejscami dość znacznie; brakuje w nich m.in. nazwisk osób ze środowisk naukowych, z którymi na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych Szlachcic utrzymywał ścisłe kontakty.

2 Zob. A. Sobór‍‍-Świderska, Franciszek Szlachcic (1920–1990) – przyczynek do biografii „supergliny”, „Dzieje Najnowsze” 2013, nr 2, s. 231–249.

3 O metodologicznych ograniczeniach empirii „dokumentowej” (w tym dokumentów ZOF) zob. D. Wicenty, Dokumenty Służby Bezpieczeństwa jako materiał empiryczny dla socjologa, „Zeszyty Etnologii Wrocławskiej” 2015, nr 2, s. 33–71, http://www.zew.uni.wroc.pl/files/zew23_wicenty.pdf, 18 X 2017.

4 Szerzej zob. R. Stake, Studium przypadku [w:] Ewaluacja w edukacji, red. L. Korporowicz, Warszawa 1997, s. 123–124.

5 O typach doboru przypadków zob. B. Flyvbjerg, Pięć mitów o badaniach typu studium przypadku, „Studia Socjologiczne” 2005, nr 2, s. 53.

6 Korzystałem tu z przedruku tekstu zamieszczonego w „Pracach Instytutu Profilaktyki Społecznej i Resocjalizacji Uniwersytetu Warszawskiego” w 2010 r. Rzetelne omówienie koncepcji brudnej wspólnoty zob. A. Zybertowicz, Kontrola społeczna trzeciego stopnia [w:] Idee naukowe Adama Podgóreckiego, red. J. Kwaśniewski, J. Winczorek, Warszawa 2009, s. 152–178; A. Kiersztyn, Granice brudnej wspólnoty [w:] Idee naukowe..., s. 183–185; J. Wedel, Dirty Togetherness. Institutional Nomads, Networks, and the State‍-Private Interface in Central and Eastern Europe and the Former Soviet Union, „Polish Sociological Review” 2003, vol. 2, no. 142, s. 141–144.

7 A. Podgórecki, Kontrola społeczna trzeciego stopnia, „Prace Instytutu Profilaktyki Społecznej i Resocjalizacji Uniwersytetu Warszawskiego” 2010, t. 15, s. 8.

8 Ibidem, s. 8–9.

9 Ibidem, s. 10, 12. W swojej ostatniej napisanej przed śmiercią książce Mega‍-sociology (wydanej dopiero w 2016 r.) Podgórecki przedstawił jeszcze inne rozumienie kontroli społecznej trzeciego stopnia. Wedle zaprezentowanego tam ujęcia kontrola ta miałaby opierać się na ideologii (A. Podgórecki, Mega‍-sociology, Warszawa 2016, s. 115–118). Uznaję jednak, że pierwotna koncepcja Podgóreckiego jest dla celów niniejszego tekstu bardziej adekwatna.

10 A. Podgórecki, Kontrola społeczna..., s. 14–17.

11 Ibidem, s. 17.

12 Przykładowo, wykaz obowiązujących przepisów regulujących pracę operacyjną MO i SB wedle stanu z 2 VI 1987 r. zawiera 103 (!) pozycje (AIPN Po, WUSW Poznań, 078/2, t. 1, Obwieszczenie ministra spraw wewnętrznych z 2 VI 1987 r. w sprawie wykazu obowiązujących resortowych aktów prawnych (Dz. Urz. MSW nr 2, poz. 4). Przepisy operacyjne Służby Bezpieczeństwa i Milicji Obywatelskiej, k. 608–619).

13 Zob. R. Drabik, Komitet Zakładowy PZPR przy Komendzie Wojewódzkiej MO/WUSW w Zamościu w latach 1975–1990 [w:] Partia, państwo, społeczeństwo, red. K. Rokicki, Warszawa 2016, s. 393–396; por. S. Łukasiewicz, Partia, ideologia i wywiad polityczny. Studium funkcjonowania organizacji partyjnej w wywiadzie Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2014, nr 1, s. 217–246.

14 AIPN Po, WUSW Poznań, 078/2, t. 1, Wytyczne w sprawie adaptacji społeczno‍-zawodowej w resorcie spraw wewnętrznych, maj 1988 r., k. 704–705.

15 AIPN, MSW, 0242/2103, Rozkaz karny dyrektora Departamentu II, 24 XII 1982 r., k. 89.

16 Bazuję tu na znajomości setek spraw prowadzonych przez ZOF (zob. np. D. Wicenty, Patologie peerelowskiego MSW. Wypiski z akt Zarządu Ochrony Funkcjonariuszy. Część 1: Alkoholizm, „Debata. Miesięcznik Regionalny” 2013, nr 8, s. 24–26).

17 B. Stanisławczyk, D. Wilczak, Pajęczyna. Syndrom bezpieki, wyd. 2 popr., Warszawa 2009, passim.

18 Praktyki te opierały się m.in. na polityce mieszkaniowej. W Berlinie funkcjonowały całe kwartały i dzielnice zasiedlone wyłącznie przez pracowników Ministerium für Staatssicherheit, z pełną infrastrukturą służby zdrowia, systemu edukacji, lepiej zaopatrzonych sklepów, a nawet liniami autobusowymi do dyspozycji MfS. To niewątpliwie wygodne z punktu widzenia mieszkańców rozwiązanie wywoływało także efekt nieustannej czujności i wzajemnego szpiegowania się: „W ten sposób pełnoetatowi pracownicy poruszają się we własnym, prawie zamkniętym świecie, który wymaga od nich ciągłego zgodnego funkcjonowania – społeczna i w konsekwencji również duchowa izolacja, która jak najbardziej jest po myśli potężnego zwierzchnika, umożliwia mu bowiem szeroko zakrojoną kontrolę oraz uniformizację środowiska, w jakim żyją pracownicy MfS i ich rodziny” (R. Hoffmann, Dzieci Stasi. Dorastanie w państwie policyjnym, przeł. W. Grotowicz, Warszawa 2014, s. 169; zob. także: A. Glaeser, Political Espistemics. The Secret Police, the Opposition, and the End of East German Socialism, Chicago – London 2010, s. 251–337, Part 3: Becoming Socialist Men – The Stasi Officers).

19 Rekonstrukcja na podstawie: D. Wicenty, Kiszczakowska „policja w policji”. O Zarządzie Ochrony Funkcjonariuszy MSW (1985–1990), „Dzieje Najnowsze” 2016, nr 1, s. 135–164.

20 Wojskowa proweniencja ZOF to także inspiracje płynące z doświadczeń gen. Kiszczaka w WSW. W ramach WSW istniała struktura (Wydział IV Zarządu I, a następnie Oddział VI), która odpowiadała za „ochronę” kontrwywiadowczą Zarządu II SG LWP, czyli peerelowskiego wywiadu wojskowego. Funkcjonariusze WSW zbierali informacje i materiały kompromitujące dotyczące oficerów Zarządu II, korzystając także z agentury werbowanej spośród nich samych (S. Cenckiewicz, Długie ramię Moskwy. Wywiad wojskowy Polski Ludowej 1943–1991 (wprowadzenie do syntezy), Poznań 2011, s. 186, 219–220, 264; za uwagę tę dziękuję Witoldowi Bagieńskiemu).

21 H. Arendt, Korzenie totalitaryzmu, t. 1, przeł. M. Szawiel, D. Grinberg, Warszawa 1993, s. 440.

22 R. Hoffmann, Dzieci Stasi..., s. 88; J. Gieseke, Die hauptamtlichen Mitarbeiter des Ministeriums für Staatssicherheit [w:] Anatomie der Staatssicherheit. Geschichte, Struktur und Methoden. MfS-Handbuch, Berlin 1996, rozdz. 4, https://www.bstu.bund.de/DE/Wissen/Publikationen/Publikationen/handbuch_hauptamtliche_gieseke.html, 11 VII 2017.

23 Rekonstrukcja na podstawie: AIPN, MSW, 0859/159.

24 Rekonstrukcja na podstawie: AIPN, MSW, 0789/28, t. 1–4.

25 Ibidem, t. 4, Notatka służbowa do sprawy operacyjnego sprawdzenia kryptonim „Waga” nr ewid. 008/85, 21 II 1989 r., k. 179.

26 Rekonstrukcja na podstawie: AIPN, MSW, 0789/3, t. 1–3.

27 W lipcu 1982 r. Stępień potrącił mężczyznę, po czym uciekł z miejsca wypadku, utrudniając tym samym badanie trzeźwości. Toczące się postępowanie karne zostało ostatecznie umorzone w listopadzie 1983 r. (AIPN, MSW, 1585/9301, Pismo do dyrektora Departamentu Kadr MSW, 12 I 1984 r., k. 62).

28 AIPN, MSW, 0789/3, t. 2, Notatka służbowa dot. wniosku o zatarcie kary dyscyplinarnej inspektorowi Biura Kryminalnego KG MO kpt. Janowi Stępniowi, 29 II 1988 r., k. 186.

29 Ibidem, k. 185.

30 Rekonstrukcja na podstawie: AIPN, MSW, 0789/31, Akta SOS „Kandydat”; AIPN, MSW, 003183/128, t. 1–4, Akta SOS „Sprzedany”.

31 Mjr Dziewulski nie zabawił jednak długo. W dokumentacji Departamentu II ze sprawy krypt. „Sprzedany” czytamy: „Ponadto w balu uczestniczył także mjr Dziewulski z Centralnego Portu Lotniczego Okęcie, który po rozpoznaniu pracownika Wydziału IX Biura «B» natychmiast opuścił miejsce trwania imprezy” (AIPN, MSW, 003183/128, t. 2, Informacja, 28 II 1985 r., k. 61). Reszta uczestników balu nie wykazała się takim refleksem bądź okoliczność ta była dla nich trzeciorzędna (zarówno płk Baranowski, jak i ppłk Węcławiak mogli znać z widzenia funkcjonariuszy Biura „B” z racji przebiegu ich karier zawodowych).

32 W połowie lat osiemdziesiątych względnie nowy Volkswagen Jetta kosztował ok. 3–5 mln zł (ok. 4,5–8 tys. dolarów po kursie czarnorynkowym). Była to cena czarnorynkowa (w oficjalnej sprzedaży mogła być niższa). Średnia roczna pensja w 1985 r. wynosiła ok. 240 tys. zł, a funkcjonariusz ze stażem i stanowiskiem Wozowicza mógł zarobić rocznie nie więcej niż 300 tys. zł.

33 AIPN, MSW, 0789/31, Analiza sprawy operacyjnego sprawdzenia krypt. „Kandydat” nr ewid. 002/I/85, 19 III 1986 r., k. 214.

34 AIPN, MSW, 003183/128, t. 2, Informacja, wrzesień 1985 r., k. 209. Trop WSW wskazany w tej notatce wynikał z tego, iż brat kochanki Petersa (warszawskiej kelnerki) był żołnierzem LWP.

35 D. Wicenty, Kiszczakowska „policji w policji”..., s. 137–140 (zwłaszcza przyp. 11); zob. także: L. Kowalski, Cze.Kiszczak, Biografia gen. broni Czesława Kiszczaka, Poznań 2015, s. 556–557, 560–566.

36 Rekonstrukcja na podstawie: AIPN, MSW, 0859/544.

37 AIPN, MSW, 0859/544, Notatka służbowa, 29 IV 1987 r., k. 9.

38 Szerzej zob. S. Cenckiewicz, Długie ramię Moskwy..., s. 285–287.

39 Ibidem, s. 339. Nawiasem biorąc, już jako współpracownik ps. „Merc” Załuska angażował się – wedle tzw. Raportu o WSI – w nielegalne operacje finansowe Oddziału Y Zarządu II SG (Raport o działaniach żołnierzy i pracowników WSI oraz wojskowych jednostek organizacyjnych realizujących zadania w zakresie wywiadu i kontrwywiadu wojskowego przed wejściem w życie ustawy z dnia 9 lipca 2003 r. o Wojskowych Służbach Informacyjnych w zakresie określonym w art. 67. ust. 1 pkt. 1–10 ustawy z dnia 9 czerwca 2006 r. „Przepisy wprowadzające ustawę o Służbie Kontrwywiadu Wojskowego oraz Służbie Wywiadu Wojskowego oraz ustawę o służbie funkcjonariuszy Służby Kontrwywiadu Wojskowego oraz Służby Wywiadu Wojskowego” oraz o innych działaniach wykraczających poza sprawy obronności państwa i bezpieczeństwa Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 2007, s. 22–24).

40 Zob. np. M. Argus, Wojskowe interesy, „Gazeta Polska” 2011, nr 11; A. Turska, Prokurator Kalwas prowadzi śledztwo, „Gazeta Wyborcza”, 20 IX 1991, s. 10.

41 Poglądowy w tej mierze może być referat naczelnika poznańskiego Wydziału II przygotowany na ogólnopolską naradę Departamentu II z 1987 r. Ppłk Wojciech Sobisiak postawił w nim m.in. taką tezę: „Nie popełnię większego błędu, wyrażając opinię, że w środowisku właścicieli PPZ i PZ nie ma osób o prawych charakterach i czystych rękach. Z naszego rozpoznania jednoznacznie wynika, że w codziennej działalności firm polonijnych i zagranicznych występuje szereg typowych nieprawidłowości – działań noszących znamiona przestępstw finansowo‍-gospodarczych” (AIPN, MSW, 01304/622, Wystąpienie naczelnika Wydziału II WUSW w Poznaniu na ogólnokrajowej naradzie Departamentu II: Wykorzystanie firm polonijnych jako przykrycia dla agentury przeciwnika oraz przestępczość w PPZ, luty 1987 r., k. 7–8).

42 Zob. np. F. Varese, Mafia rosyjska. Prywatna ochrona w nowej gospodarce rynkowej, przeł. A. Gąsior‍‍-Niemiec, Warszawa 2009, s. 100–121.

43 M. Sikora, Koncesjonowany kapitalizm. Służba Bezpieczeństwa MSW a „spółki polonijne” w PRL (1976–1989), „Dzieje Najnowsze” 2013, nr 3, s. 126.

44 Ibidem, s. 128–133; zob. także: A. Zybertowicz, Przemoc „układu” – na przykładzie sieci biznesowej Zygmunta Solorza [w:] Transformacja podszyta przemocą. O nieformalnych mechanizmach przemian instytucjonalnych, red. A. Zybertowicz, R. Sojak, Toruń 2008, s. 187–266.

45 A. Zybertowicz, AntyRozwojowe Grupy Interesów. Zarys analizy [w:] Kręgi integracji i rodzaje tożsamości: Polska, Europa, świat. XII Ogólnopolski Zjazd Socjologiczny, red. W. Wesołowski, J. Włodarek, Warszawa 2005, s. 313–315.

46 Zob. np. Afera „Żelazo” w dokumentach MSW i PZPR, wybór, wstęp i oprac. W. Bagieński, P. Gontarczyk, Warszawa 2013.

47 W. Bagieński, „Afera kurierska” w wywiadzie i MSZ, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2014, nr 1, s. 155.

48 Kwestia ewentualnych defraudacji takiego czy innego rodzaju w kontekście przerzucanych do Polski środków i sprzętu dla podziemnych struktur „Solidarności” nie została dotąd poddana systematycznej analizie badawczej. Dysponujemy w zasadzie relacjami i domysłami samych organizatorów pomocy. Przykładowo, w wydanych niedawno wspomnieniach Mariana Kalety, organizującego przemyt sprzętu poligraficznego ze Szwecji, znajdziemy taki zapis: „[...] ciągle nie dopuszczam myśli, że przeszmuglowanymi przeze mnie do Polski maszynami drukarskimi niektórzy ludzie w kraju mogli handlować, zamiast przekazywać je w dobre ręce nieodpłatnie, bo płaciła za to przecież «Solidarność» pieniędzmi otrzymanymi ze związkowej pomocy zagranicznej. Wyobrażam sobie, że jacyś ludzie dostawali powielacz, robili na tym powielaczu bibułę przez miesiąc, dwa, trzy. Później gazetka przestawała się ukazywać, a powielacz lądował na czarnym rynku. Ale też bezpieka przez swoich podstawionych ludzi mogła sprzedawać podziemiu maszyny różnego typu. Oni przecież szli coraz bardziej w biznes” (M. Kaleta, Emigrancka spółka „Szmugiel”. Wspomnienia dostawcy sprzętu poligraficznego przemycanego do Polski dla opozycji antykomunistycznej w latach 1978–1989, Warszawa 2015, s. 127).

49 Por. D. Wicenty, Kiszczakowska „policji w policji”..., s. 156.

50 Krzysztof Brzechczyn zauważa: „Warto się również zastanowić, czy w ogóle zachodzi, a jeżeli tak, to od czego zależy proces rozluźniania zależności władców policyjnych od władzy politycznej. Wstępna analiza materiału historycznego prowadzi do zastanawiających wniosków. Chociaż w historii politycznej rozmaitych krajów wielokrotnie zdarzały się pucze i przewroty wojskowe, w wyniku których władzę samodzielnie przejmowały junty generałów czy pułkowników, to prawie nigdzie nie można znaleźć przypadku puczu tajnej policji, w następstwie którego władcy policyjni samodzielnie sprawowaliby władzę” (K. Brzechczyn, Władza a tajna policja polityczna. Próba modelu, „Przegląd Politologiczny” 1999, nr 1/2, s. 87).

51 Ibidem, s. 152. Teza ta, nawet jeśli została prawidłowo sformułowana i znalazłaby potwierdzenie w szczegółowej i systematycznej analizie, może być nie do obrony w przypadku tajnych policji innych krajów komunistycznych Europy Środkowo‍-Wschodniej. Katherine Verdery podaje, że jeszcze w latach osiemdziesiątych pensje w rumuńskim aparacie tajnej policji były znacznie wyższe niż średnie w zwykłych zawodach. Przykładowo, pracownik operacyjny w stopniu pułkownika zarabiał ok. 16 tys. lei, wykwalifikowany robotnik ok. 3,5 tys. lei, a kierownik katedry na uniwersytecie 5 tys. lei (K. Verdery, Theorizing Socialism. A Prologue to the „Transition”, „American Ethnologist” 1991, vol. 18, no. 3, s. 428). Verdery nie podaje jednak precyzyjnie, czy chodzi o początek, czy koniec tej dekady. Z kolei w odniesieniu do Stasi Jens Gieseke zauważa, że zasada „wiecznotrwałego czekistowskiego dobrobytu” (stały rozrost kadrowy i budżetowy aparatu MfS) załamał się w połowie lat osiemdziesiątych. W 1983 r. po raz pierwszy w historii budżet MfS zmniejszył się, a w 1986 r. po raz pierwszy liczba funkcjonariuszy, którzy odeszli ze służby, przewyższyła liczbę nowo przyjętych (J. Gieseke, Stasi. Historia 1945–1990, przeł. A. Kożuch, Kraków 2010, s. 101, 143).

Tomasz Pączek

Powiązania funkcjonariuszy MO województwa gdańskiego z półświatkiem przestępczym w latach osiemdziesiątych XX wieku. Studium przypadku

Wprowadzenie

Według Słownika języka polskiego półświatek to środowisko ludzi z marginesu społecznego1. Termin ten odnosi się zarówno do przestępców, jak i do ludzi dotkniętych patologiami społecznymi (np. alkoholizmem, narkomanią, prostytucją). Konotacja słowa „półświatek” stwarza wrażenie czegoś ciemnego, tajemniczego i niejasnego (zauważmy, że to nie „półświat”). Świat – w kontekście znaczenia słowa „półświatek” – oznacza normę, wspólnotę ludzi żyjących zgodnie z prawem. Element przestępczy nie jest półświatem, a czymś znacznie mniejszym – półświatkiem. Zawężeniem znaczeniowym półświatka jest półświatek przestępczy. W literaturze oraz publicystyce półświatek przestępczy występuje często w znaczeniu półświatka w ogóle, czyli oznacza środowiska przestępcze i patologiczne.

W kryminologii oraz w różnych dokumentach policyjnych odróżnia się półświatek przestępczy od świata przestępczego. Półświatek przestępczy to drobni przestępcy oraz ludzie balansujący na granicy prawa. W czasach PRL byli to przede wszystkim drobni złodzieje, w szczególności złodzieje kieszonkowi, prostytutki, cinkciarze, przemytnicy oraz meliniarze.

Funkcjonariusze Policji, wykonując swoje zadania, niemal każdego dnia stykają się z półświatkiem przestępczym. Wymuszone z racji zadań kontakty z przestępcami niekiedy skutkują demoralizacją funkcjonariuszy. Zdarzają się przypadki, że policjanci wchodzą w bliższe relacje z kryminalistami, przyjmują ich sposób bycia, metody działania, aż w końcu sami stają się przestępcami. Funkcjonariusze Milicji Obywatelskiej w Polsce komunistycznej również byli narażeni na demoralizację. Można postawić tezę, że nawet bardziej aniżeli policjanci w państwach demokratycznych, gdyż praktycznie działali poza kontrolą społeczną. W niniejszym tekście przedstawione zostały wybrane aspekty nieformalnych związków funkcjonariuszy MO z prostytutkami, cinkciarzami i złodziejami kieszonkowymi.

Artykuł nie ma ambicji badania zjawiska prostytucji2, handlu dewizami3 czy też innej drobnej przestępczości4 w kraju i województwie gdańskim. Nie ma również na celu analizowania przestępczości funkcjonariuszy MO i ukazania jej skali. Ma on jedynie pokazać powiązania milicjantów z półświatkiem przestępczym. Wydaje się, że najlepszą metodą ukazania tego trudnego do uchwycenie zjawiska jest studium przypadku, które umożliwia prześledzenie patologii milicyjnych od bezpośrednich sprawców począwszy, poprzez ich przełożonych, na aparacie kontroli wewnętrznej skończywszy.

Milicyjne patologie w zwalczaniu prostytucji

Zwalczaniem prostytucji Milicja Obywatelska zajmowała się de facto od początku swojej działalności. Obowiązujący do 1970 r. przedwojenny kodeks karny z 1932 r. nie penalizował prostytucji, a jedynie czyny z nią związane: ułatwienie cudzego nierządu (kuplerstwo), czerpanie zysków z cudzego nierządu (sutenerstwo), nakłanianie do nierządu (stręczycielstwo), wywóz osób z kraju w celu uprawiania nierządu5. Wyjątek stanowiła prostytucja homoseksualna, za którą groziła kara więzienia do lat 3 (art. 207 kk z 1932 r.). Kodeks karny z 1969 r., który zaczął obowiązywać 1 stycznia 1970 r., przyjął podobne rozwiązania w tym zakresie, co kodeks karny z 1932 r., zdepenalizował jednak prostytucję homoseksualną.

W 1948 r. ukazała się pierwsza instrukcja milicyjna dotycząca zwalczania nierządu. Prostytucję definiowano w niej jako kupczenie własnym ciałem w celach zarobkowych, co stanowiło jedną ze szczególnie wstrętnych form wyzysku człowieka przez człowieka i było pozostałością ginącego ustroju kapitalistycznego6. To ideologiczne podejście do prostytucji okazało się oczywiście nietrafne i przez cały okres PRL milicja zmagała się z tym zjawiskiem.

W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX w. obowiązywał rozkaz komendanta głównego MO z 6 lutego 1959 r. w sprawie ścigania przestępstw nierządu karalnego, przeciwdziałania prostytucji oraz współdziałania MO w zwalczaniu chorób wenerycznych. W preambule rozkazu komendant główny napominał milicjantów: „W wielu jednostkach MO nie docenia się znaczenia ścigania przestępstw nierządu karalnego oraz ograniczenia prostytucji i nie korzysta dostatecznie z przepisów prawnych obowiązujących w tym zakresie. Brak również należytego współdziałania i koordynacji przedsięwzięć poszczególnych służb w tym zakresie”7.

W związku z tymi niedociągnięciami zreorganizowano służbę do walki z nierządem (obyczajową). W Oddziale Służby Kryminalnej KG MO powołano Wydział II ds. zwalczania prostytucji z inspektorem na czele, który analizował zjawisko prostytucji w kraju, nakreślał kierunki pracy, kontrolował jednostki MO i współdziałał z funkcjonariuszami MO w terenie. W komendach wojewódzkich odpowiednikiem Wydziału II była Sekcja 2, która koordynowała pracę w województwie, nadzorowała pracę jednostek terenowych oraz prowadziła poważniejsze rozpracowania operacyjne. W komendach miejskich powołano sekcje lub referaty II albo wyznaczono pracownika pionu kryminalnego ds. zwalczania prostytucji. Zalecano, aby w ogniwach z uwagi na szczególny charakter zatrudniać milicjantów o wysokich wartościach moralnych i większym doświadczeniu życiowym, najlepiej kobiety.

Zadania ogniw do spraw zwalczania prostytucji miały polegać na wzmożonej pracy rozpoznawczej i operacyjnej w celu ujawnienia osób, zwłaszcza zorganizowanych grup, nakłaniających do uprawiania prostytucji, czerpiących z niej zyski i ułatwiających jej uprawianie z chęci zysku; aktywnie i w szerszym zakresie miały dążyć do ustalenia osób uprawiających prostytucję, wykrywania oraz ścigania przestępstw i wykroczeń przez nie dokonywanych oraz zorganizować ewidencję wszystkich prostytutek. Dzielnicowi i pracownicy operacyjno‍-dochodzeniowi wypełniali w tym celu ankietę prostytutki, stanowiącą załącznik do rozkazu.

Środowisko prostytutek było dla milicji i Służby Bezpieczeństwa bardzo wartościowe ze względu na jego szerokie kontakty z „klientami” pozostającymi w zainteresowaniu tych służb. Służba Bezpieczeństwa interesowała się przede wszystkim kontaktami prostytutek z cudzoziemcami8, natomiast milicja z elementem przestępczym. Wiele prostytutek było milicyjnymi osobowymi źródłami informacji, np. w Słupsku w latach siedemdziesiątych na mniej więcej dwadzieścia prostytutek dwie były tajnymi współpracownikami9.

Prostytutki były często chronione przez milicję nie tylko dlatego, że pełniły funkcję informatorek, ale również z uwagi na to, że opłacały patrole milicji, zapewniając sobie w ten sposób spokój w „pracy”. Funkcjonariusz WUSW w Gdańsku w latach osiemdziesiątych XX w. w anonimowym, niestety, wywiadzie stwierdził, że nie przypomina sobie, aby służby patrolowe otrzymywały jakiekolwiek zadania związane ze zwalczaniem prostytucji. Milicjanci patrolujący ulice podchodzili do prostytutek i prowadzili z nimi luźne rozmowy, a one często zapraszały ich na drinka albo częstowały papierosami zachodnich marek, dając do zrozumienia, aby im nie przeszkadzać. Z kolei cudzoziemcy towarzyszący prostytutkom zawsze mieli w paszporcie włożony banknot jedno- lub pięciodolarowy, który stanowił łapówkę dla milicjantów w zamian za odstąpienie od czynności służbowych10.

Prostytutki mogły więc jawnie prowadzić swoją działalność, przebywać w hotelach, restauracjach, klubach nocnych i tam nagabywać klientów. Działania przeciwko prostytutkom zdarzały się sporadycznie i podejmowano je na ogół na zasadzie „akcji” zarządzonej przez milicyjne kierownictwo. Prawdopodobnie do tego rodzaju działań można zaliczyć akcję przeciwko prostytutkom przeprowadzoną przez Sekcję Obyczajową Wydziału Kryminalnego MUSW w Gdańsku w nocy z 12 na 13 września 1985 r.11 Z dostępnych materiałów archiwalnych trudno ustalić jej cel. Można jedynie wnioskować, że chodziło o utrudnienie prowadzenia procederu – swego rodzaju nękanie.

Nieprawidłowości akcji spowodowały, że kobiety wystosowały skargę do ministra spraw wewnętrznych gen. Czesława Kiszczaka, której początek brzmiał następująco: „Mając na uwadze dobro kraju, jak i instytucji, którą Pan kieruje w imię interesów praworządności socjalistycznego państwa, zwracamy się z prośbą o podjęcie skutecznej interwencji w sprawie, z którą się zwracamy, a której tło chciałyśmy poniżej przedstawić. Tak się stało, że jesteśmy kobietami, które z takich czy innych względów zajmują się uprawianiem najstarszego zawodu świata. Tym niemniej, jak dotąd, starałyśmy się nie dawać najmniejszych powodów do ścigania nas za jakiekolwiek przestępstwa lub wykroczenia przez organy do tego powołane w ramach prawa obowiązującego w PRL. Tak się jednak stało, że ze strony co niektórych funkcjonariuszy MO spotkałyśmy się z postępowaniem wykraczającym poza ramy owego prawa, co niniejszym Panu chciałybyśmy zreferować”12.

Kobiety zarzuciły milicjantom nierówne traktowanie, gdyż tylko część z nich została zatrzymana, a część, również nieposiadająca zaświadczeń lekarskich, została zwolniona. Skarżyły się, że były przetrzymywane w pokoju służbowym przez całą noc i „nie wykonywano z nimi żadnych czynności”. Dopiero w dniu następnym, tj. 13 września 1985 r., około godziny 10.00 milicjantka Lucyna Piasecka wzywała je kolejno na rozmowę i poinformowała o skierowaniu wniosków o ukaranie do kolegium. Czterem kobietom, które miały odebrać zaświadczenia lekarskie w dniu zatrzymania, funkcjonariuszka MO nakazała wpłacić po 5 tys. zł na rzecz PCK i wręczyła im przekazy pocztowe. Do czasu dostarczenia opłaconych przekazów zatrzymała ich dowody osobiste. Po wpłacie określonych sum prostytutki zostały zwolnione13.

Kobiety oskarżyły milicjantów również o to, że trzem z nich odebrano biżuterię i nigdy jej nie zwrócono Ponadto chor. Ryszard Łojewski powiedział zatrzymanym, że dopóki on jest szefem „obyczajówki”, obowiązuje je zakaz wstępu do lokali nocnych w Trójmieście14.

Kobiety opisały także inne nieprawidłowości w postępowaniu funkcjonariuszy: zabór 100 USD i 100 DM Bożenie M. przez milicjanta Zbigniewa Piepkę oraz szybkie wzbogacenie się funkcjonariusza Jacka Szymańskiego, który „dorobił się” w niedługim czasie samochodu marki „Mercedes”. Ponadto ogólnie zarzuciły gdańskiej milicji, włącznie z jej kierownictwem, skorumpowanie15.

Skarga skierowana do ministra spraw wewnętrznych została przekazana do Zarządu Ochrony Funkcjonariuszy MSW16, a następnie do Inspektoratu Ochrony Funkcjonariuszy WUSW w Gdańsku. Sprawę wyjaśniającą prowadził starszy inspektor IOF WUSW w Gdańsku por. Krzysztof Urban.

Z całokształtu postępowania wyjaśniającego wyłania się obraz chaotycznych działań podjętych przeciwko trójmiejskim prostytutkom w nocy z 12 na 13 września 1985 r. Na podstawie zgromadzonych materiałów archiwalnych trudno jednoznacznie ocenić, czy był to chaos zamierzony przez funkcjonariuszy MO w celu osiągnięcia korzyści majątkowych, czy wynikał on z braku profesjonalizmu. Wnioski końcowe prowadzącego postępowanie również nie dają na to pytanie jednoznacznej odpowiedzi. Stwierdza on np., że „postępowanie funkcjonariuszy Sekcji Obyczajowej może powodować różne komentarze i budzić określone domysły”17.

Plan akcji został sporządzony przez kierownika Sekcji Obyczajowej MUSW w Gdańsk st. chor. Ryszarda Łojewskiego i zatwierdzony przez zastępcę naczelnika Wydziału Kryminalnego MUSW w Gdańsku. Funkcjonariusze MO weszli do kilku lokali nocnych Trójmiasta i dokonali zatrzymania siedemnastu kobiet podejrzewanych przez nich o uprawianie prostytucji. Kobiety zostały przewiezione do MUSW w Gdańsku. Po wstępnym przesłuchaniu i sprawdzeniu aktualnych zaświadczeń lekarskich odnośnie do chorób wenerycznych część kobiet została zwolniona, a pięć zatrzymano18. Funkcjonariusze nie sporządzili wykazu wszystkich zatrzymanych.

Nie wiadomo, dlaczego część kobiet zwolniono. Według Łojewskiego zwolniono te, które nie były zarejestrowane jako prostytutki i nie przyznały się do uprawiania nierządu, oraz te, które posiadały aktualne badania lekarskie19. Być może niektóre z nich były osobowymi źródłami informacji. Niejasne powody zwolnienia części kobiet spowodowały pośrednie oskarżenie milicjantów o korupcję przez prostytutki, które zostały zatrzymane i ukarane przez kolegium ds. wykroczeń.

Kierownik sekcji obyczajowej stwierdził, że kobiety nie były przeszukiwane i nie odebrano od nich żadnego depozytu, tym bardziej kosztowności. Zarzut zaboru biżuterii podtrzymała w złożonym oświadczeniu przed por. Krzysztofem Urbanem prostytutka Maria Ć., podając, że biżuterię zabrano Bożenie M., Ewie K. oraz Barbarze Sz. Kilkakrotnie przychodziły one w tej sprawie do MUSW w Gdańsku, ale zawsze je zbywano. Miały nawet rozmawiać z naczelnikiem Wydziału Kryminalnego MUSW w Gdańsku mjr. Waldemarem Gruszczyńskim20.

Prowadzący postępowanie por. Urban nie wyjaśnił tego wątku, nie przeprowadził rozmów z prostytutkami, którym milicjanci mieli zabrać biżuterię, nie odebrał też od nich oświadczeń w tej sprawie. Zupełnie bezpodstawne i pozbawione odzwierciedlania w dokumentacji postępowania jest stwierdzenie kierownika IOF WUSW w Gdańsku w piśmie do szefa MUSW w Gdańsku, że po interwencji prostytutek u mjr. Gruszczyńskiego biżuterię oddano21. Maria Ć. w swoim oświadczeniu wyraźnie stwierdziła, że biżuteria nie została jej koleżankom zwrócona22.

Nie wyjaśniono także dokładnie kwestii nakazania wpłat przez niektóre kobiety 5 tys. zł na rzecz PCK. Starszy chor. Łojewski oświadczył, że prostytutki samorzutnie zobowiązały się do tej wpłaty i nikt im tego nie sugerował23. Prowadzący postępowanie nie drążył już dalej tego wątku. W meldunku końcowym znalazła się informacja, że kolegium ds. wykroczeń nie orzekło od obwinionych nawiązek na rzecz PCK24.

Dokładnie wyjaśniono za to sprawę rzekomego zaboru 100 USD i 100 DM przez milicjanta Wydziału Dochodzeniowego MUSW w Gdańsku Zbigniewa Piepkę. Funkcjonariusz ten prowadził w 1983 r. dochodzenia w sprawie kradzieży m.in. pieniędzy, która miała miejsce w hotelu „Heweliusz” w Gdańsku na szkodę obywatela Finlandii. W sprawie tej była m.in. zatrzymana Bożena M., od której przyjęto do depozytu 100 USD oraz nie 100, a 10 DM. Pieniądze zostały zabrane za pokwitowaniem. Prokurator rejonowy w Gdańsku umorzył dochodzenie w sprawie kradzieży z powodu braku uzasadnionego podejrzenia zaistnienia przestępstwa. Sprawę posiadania dewiz przez Bożenę M. wyłączył do odrębnego postępowania karno‍-skarbowego. Prowadzący je Urząd Skarbowy w Gdańsku nie dopatrzył się przestępstwa ze strony Bożeny M. i nakazał zwrot zdeponowanych pieniędzy25. Rachunkowość Urzędu Skarbowego nie mogła jednak ustalić aktualnego adresu Bożeny M., a tym samym zwrócić zabranych pieniędzy26. Bożena M. w swoim oświadczeniu stwierdziła jednak, że sprawa zabranych jej pieniędzy została wyjaśniona27.

Częściowo rozpoznano wątek posiadania samochodu marki „Mercedes” przez funkcjonariusza Wydziału do walki z Przestępczością Gospodarczą MUSW w Gdańsku Jacka Szymańskiego. Same tłumaczenia Szymańskiego były niejasne. Twierdził on, że samochód miała kupić jego matka, a on przed kupnem miał go przetestować w celu ustalenia, czy jego stan techniczny odpowiada żądanej cenie28. Odnośnie tego wątku w sprawie IOF WUSW w Gdańsku wszczął rozpracowanie operacyjne o kryptonimie „Gruda”29.

W postępowaniu w ogóle nie nawiązano do skargi skierowanej do ministra spraw wewnętrznych oraz roli prowodyra jej napisania. Według kobiet był nim dziennikarz „Zarzewia”30. Czy to prawda, nie wiadomo. Może za tym przemawiać fakt, że skarga została napisana na maszynie do pisania poprawnym językiem. Nie wydaje się, aby któraś z prostytutek posiadała takie urządzenie i rozpisywała się o socjalistycznej praworządności.

Inaczej przebiegało wyjaśnienie drugiej sprawy, w której występowały prostytutki i funkcjonariusze MO. Pracownicy Wydziału Dochodzeniowo‍-Śledczego WUSW w Gdańsku, wykonując czynności w innej sprawie, ustalili, że w latach 1984–1986 milicjanci MUSW w Sopocie wymuszali od prostytutek łapówki. 5 lutego 1986 r. por. Zbigniew Pęski sporządził notatkę służbową dotyczącą zeznań prostytutki Violetty F., która zeznała, że w parku przy lokalu „Rocky”/„Wodnik” w Sopocie bardzo często legitymowali ją funkcjonariusze mundurowi MO. Podała, że w 1985 r. około pięćdziesięciu razy wręczyła im łapówki w kwotach 3–5 tys. zł. Inne dziewczyny również płaciły milicjantom31.

W sprawie przesłuchano kolejne prostytutki. Ewa D. podała, że kilkadziesiąt razy płaciła około sześciu funkcjonariuszom MO łapówki w kwocie 2–5 tys. zł. Milicjanci najczęściej poruszali się samochodami oznakowanymi marki „Fiat 125p” oraz „Nysa”. Zeznała, że zimą 1985 r. została zatrzymana z dwoma cudzoziemcami pochodzenia arabskiego i przewieziona do MUSW w Sopocie. Tam w celu wykupienia się cudzoziemcy zapłacili funkcjonariuszom po 2 tys. zł. Stwierdziła, że jest w stanie rozpoznać milicjantów, którym wręczała łapówki32.

Kolejna prostytutka Ewa K. podała, że płaciła funkcjonariuszom MO w Sopocie kwoty od 5–10 tys. zł. Opisała także przypadek wymuszenia na niej łapówki przez milicjantów z III Komisariatu MO w Gdańsku. Zeznała także, że została zatrzymana razem z Beatą S. i dwoma cudzoziemcami i że wręczyły one milicjantom z Sopotu 7 tys. zł. Ona również zapewniła, że jest w stanie rozpoznać funkcjonariuszy, którym najczęściej dawała łapówki33.

Materiały z dochodzenia przekazano do IOF WUSW w Gdańsku. Sprawę przydzielono kpt. Edmundowi Musze. Naczelnik IOF ppłk Kazimierz Koźmiański za aprobatą szefa WUSW w Gdańsku gen. Jerzego Andrzejewskiego polecił wszcząć sprawę operacyjnego sprawdzenia (nadano jej kryptonim „Wodnik”)34. 30 kwietnia 1986 r. kpt. Mucha okazał zdjęcia 46 funkcjonariuszy pionu prewencji z MUSW w Sopocie Violetcie F., która rozpoznała siedmiu z nich jako tych, którzy często patrolują rejon lokalu „Wodnik”. Nie potrafiła szczegółowo określić, któremu milicjantowi wręczała pieniądze, podała jednak niektóre daty wręczenia łapówek35. 7 maja kpt. Mucha okazał zdjęcia sopockich funkcjonariuszy prostytutkom Ewie K. i Lucynie D. Rozpoznały one trzynastu z nich, którym wręczały łapówki w zamian za odstąpienie od czynności służbowych36. W dwóch okazaniach powtórzyły się nazwiska czterech milicjantów: Ryszard Bielski, Józef Cisek, Jerzy Lentas i Dariusz Zapała.

13 czerwca 1986 r. ppłk Koźmiański zreferował sprawę szefowi WUSW w Gdańsku gen. Andrzejewskiemu, który polecił mu wykonywać dalsze czynności w trybie procesowym wspólnie z Wydziałem Dochodzeniowo‍-Śledczym. Nakazał też wyodrębnić funkcjonariuszy podejrzanych o wymuszanie korzyści majątkowych, wobec których należało wszcząć śledztwo, oraz tych, których powinno się objąć tylko postępowaniem dyscyplinarnym37. Prowadzonych czynności nie można było dalej trzymać w tajemnicy, gdyż kpt. Mucha musiał ustalić składy patroli na terenie Sopotu w dniach podanych przez prostytutki, w których miały wręczać korzyści majątkowe milicjantom. W związku z tym zwrócił się z prośbą o podanie kierownictwu MUSW w Sopocie składu patroli.

Wydaje się, że szefowie sopockiej milicji przestraszyli się skali korupcji w swojej jednostce. Chcąc się oczyścić z zarzutu jej tolerowania, najprawdopodobniej wydali polecenie przeprowadzenia akcji przeciwko prostytutkom, aby uzyskać od nich informacje na temat wymuszania „haraczów” przez milicjantów. Akcja została przeprowadzona 17 stycznia 1987 r. przez Sekcję Kryminalną MUSW w Sopocie i miała na celu ujawnienie małoletnich prostytutek w hotelu „Bałtyk”. W wyniku operacji zatrzymano 23 dziewczyny w wieku 15–20 lat. W trakcie przesłuchań ustalono, że jeden z patroli zmotoryzowanych systematycznie przyjeżdża do hotelu i pobiera po 5 tys. zł od każdej dziewczyny. Wyższe opłaty pobierali od uciekinierek z domów. Ustalono, że milicjantami tymi są: plut. Mirosław Kościański i st. kpr. Henryk Piec38.

W sprawie tej IOF WUSW w Gdańsku wszczął postępowanie wyjaśniające, włączone do SOS „Wodnik”. 20 stycznia 1987 r. część materiałów z SOS „Wodnik” przekazano Wydziałowi Dochodzeniowo‍-Śledczemu WUSW w Gdańsku w celu przeprowadzenia śledztwa. Przydzielono je kpt. Andrzejowi Gawrysiowi. Równolegle IOF prowadził działania operacyjne. W wyniku czynności procesowych ustalono, że 21 funkcjonariuszy MO MUSW w Sopocie w latach 1984–1986 wymusiło od prostytutek pieniądze w kwotach od 1,5 tys. do 140 tys. zł39.

Punktem przełomowym w śledztwie okazało się tymczasowe aresztowanie przez prokuratora wojewódzkiego w Gdańsku 27 lutego 1987 r. milicjantów Pieca i Kościańskiego40. Wydaje się, że przesądziły o tym spójne i wiarygodne zeznania prostytutek z hotelu „Bałtyk” (innych funkcjonariuszy oskarżały prostytutki z lokalu „Wodnik”). Podczas przeszukania mieszkania u Henryka Pieca znaleziono nielegalne wydawnictwa i materiały, m.in. trzy ulotki mogące świadczyć o powiązaniach z podziemną „Solidarnością” i dwie kartki z zeszytu szkolnego zapisane ręcznie na temat życia koszarowego w ZOMO Gdańsk. Podejrzany wyjaśnił, że część materiałów kupił, część znalazł na służbie, a co do reszty nie wie, jak znalazła się w jego domu (zdjęcie z pogrzebu z udziałem Lecha Wałęsy). Na temat rękopisu wyjaśnił, że w czasie służby w ZOMO pisał pamiętnik, który następnie zniszczył, dwie kartki musiały jednak najwyraźniej pozostać niezniszczone41.

W sprawie zaczął dominować wątek polityczny. Do działań włączyła się Służba Bezpieczeństwa. W pierwszej informacji od tej służby z 26 stycznia 1987 r. podano, że Henryk Piec jest dowódcą oddziału „Solidarności Walczącej”42. Sam Piec również zauważył, że wątek polityczny jego działalności zaczyna w sprawie dominować, i rozpoczął „grę” ze śledczymi, kreując się na przestępcę politycznego. Nie uszło to uwadze prowadzących sprawę, którzy stwierdzili: „Można też wywnioskować, że zmierza do tego, aby z siebie zrobić przestępcę politycznego, co jego zdaniem mogłoby mu pomóc w szybszym wyjściu na wolność za czyny kryminalne”43.

Przesłuchany w charakterze podejrzanego Mirosław Kościański przyznał się do zarzucanego czynu i pomówił o branie łapówek Tadeusza Górnowicza, Ryszarda Semeniuka, Jarosława Jasińskiego oraz Romana Rumpczicka44. 30 września 1987 r. prokurator wojewódzki w Gdańsku Stanisław Wasilewski przesłał do Sądu Rejonowego w Sopocie akt oskarżenia, oskarżając Kościańskiego o to, że w okresie od października 1984 r. do 17 stycznia 1987 r. wymusił od Lucyny K. łapówki w wysokości 1 tys. zł, od nieustalonych obcokrajowców za pośrednictwem Gabrieli B. – 100 tys. zł, wspólnie z Henrykiem Piecem od cudzoziemca Mario Logaya – 10 tys. zł, a od Marcela Marfegi – 125 tys. zł. Henryka Pieca oskarżono zaś o to, że w okresie od grudnia 1986 r. do 17 stycznia 1987 r. wymusił od Lucyny K. łapówki w wysokości 5 tys. zł, od nieustalonego obcokrajowca za pośrednictwem Marii G. – 10 tys. zł, od Jolanty S. – 20 USD i 10 tys. zł oraz o czyny popełnione wespół z Mirosławem Kościańskim45.

W trakcie rozprawy sądowej Kościański i Piec przyznali się tylko do wzięcia jednej łapówki od obcokrajowca Mario Logaya w kwocie 10 tys. zł. Sąd nie dał wiary wyjaśnieniom oskarżonych i na podstawie materiału dowodowego, a w szczególności zeznań świadków uznał ich winnymi wszystkich zarzucanych czynów i skazał Kościańskiego na 3,5 roku pozbawienia wolności, a Pieca na 2,5 roku pozbawienia wolności46.

Następnie prokurator 30 czerwca 1988 r. wniósł akt oskarżenia przeciwko Tadeuszowi Górnowiczowi, Zbigniewowi Kuklińskiemu, Jerzemu Lentasowi i Wacławowi Pawińskiemu, wszystkim zarzucając wymuszenie korzyści majątkowych od prostytutek: Górnowiczowi na kwotę 26 718 zł, Kuklińskiemu – 76 922 zł, Lentasowi – 46 922 zł i Pawińskiemu – 46 tys. zł47. Prokurator umorzył postępowanie wobec Jarosława Jasińskiego z uwagi na śmierć podejrzanego, a wobec Dariusza Zapały, Józefa Ciska, Zenona Łopaty, Krzysztofa Sikory, Andrzeja Kruszewskiego, Janusza Wichra, Stefana Józefowicza, Krzysztofa Żmudy, Romana Rumpczicka, Stefana Pitucha, Ryszarda Semeniuka, Jana Skrzeczowskiego, Jarosława i Wiesława Kościańskich z uwagi na brak dostatecznych dowodów winy48.

28 lutego 1989 r. Sąd Rejonowy w Sopocie skazał Tadeusza Górnowicza na karę dwóch lat pozbawienia wolności z zawieszeniem jej wykonania na trzy lata i 150 tys. zł grzywny, a pozostałych oskarżonych na karę dwóch lat pozbawienia wolności z zawieszeniem jej wykonania na trzy lata i 100 tys. zł grzywny49.

W trakcie śledztwa o wymuszanie korzyści majątkowych od prostytutek podejrzanych było 21 funkcjonariuszy MO MUSW w Sopocie. Prokurator przedstawił zarzuty 14 z nich. Ostatecznie skierował akt oskarżenia przeciwko sześciu funkcjonariuszom MO, których sąd skazał.

Z wywiadu z drugim funkcjonariuszem MO i Policji, który na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych pracował w Wydziale Dochodzeniowo‍-Śledczym WUSW w Gdańsku, wynika, że dość często dochodziło do nieformalnych kontaktów milicjantów z prostytutkami. Korzystali oni również z usług prostytutek. W 1989 r. funkcjonariusz ten uczestniczył w akcji zatrzymania osób przebywających w lokalu w Gdyni‍-Orłowie. Lokal ten w praktyce był domem publicznym, w którym dochodziło także do handlu narkotykami. W trakcie przesłuchań prostytutki zeznały, że były chronione przez dwóch milicjantów z Gdyni w zamian za usługi seksualne. Dane owych funkcjonariuszy potwierdzono, w związku z czym materiały przekazano do IOF WUSW w Gdańsku50. Funkcjonariusz ów stwierdził, że przełożeni często tuszowali takie sprawy, nie widząc nic groźnego w kontaktach milicjantów z prostytutkami. Kontakty te często odbywały się pod pretekstem, że prostytutka jest informatorką milicji.

Milicja a półświatek cinkciarzy

Inną grupą półświatka przestępczego byli cinkciarze. Funkcjonariusze MO udzielający autorowi wywiadu zgodnie przyznali, że w milicji panowała powszechna opinia, że cinkciarze pozostają pod ochroną Służby Bezpieczeństwa, a w związku z tym nie można ich pociągnąć do odpowiedzialności karnej za handel dewizami.

Tak jak z prostytucją milicja rozpoczęła walkę z handlem dewizami już w latach czterdziestych ubiegłego wieku. Jedna z pierwszych instrukcji dotyczących zwalczania przestępstw skarbowych przedstawiała milicjantom ustawodawstwo w zakresie prawa celnego, monopolu spirytusowego, tytoniowego, solnego, zapałczanego, loteryjnego oraz prawa dewizowego51. Milicjantów instruowano m.in., że zabroniony jest handel zagranicznymi środkami płatniczymi, złotem oraz papierami wartościowymi, dozwolony natomiast handel biżuterią, np. zawieszkami, bransoletami, broszkami i pierścionkami52.

Wzmożona walka z handlem dewizami rozpoczęła się po utworzeniu pionu do walki z przestępstwami gospodarczymi, powołanego z dniem 1 maja 1952 r. i oznaczonego rzymską cyfrą IV. Na poziomie KG MO powstał Oddział IV, a w komendach wojewódzkich MO wydziały IV. Na szczeblu powiatowym zwalczaniem przestępczości zajmowali się wyznaczeni funkcjonariusze operacyjno‍-śledczy, z tym że merytoryczny nadzór na nimi sprawowały wydziały IV komend wojewódzkich. W wytycznych do pracy wydziałów IV KW MO53 komendant główny milicji określił m.in. zadania odnośnie do walki z przestępstwami dewizowymi i przemytem54.

Wydziały IV w komendach wojewódzkich zostały podzielone na cztery sekcje: sekcję 1 – do walki z przestępstwami w przemyśle, sekcję 2 – do walki z przestępstwami w handlu miejskim, sekcję 3 – do walki z przestępstwami w rolnictwie oraz sekcję 4 – do walki z przestępstwami finansowymi. W 1961 r. utworzono wydziały IV w komendach miasta oraz w komendach miasta i powiatu55. Do końca istnienia Milicji Obywatelskiej w strukturze organizacyjnej pionu do walki z przestępczością gospodarczą poczyniono jedynie niewielkie zmiany. W pionie tym zawsze znajdowało się ogniwo zwalczające handel dewizami56.

W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych nielegalny handel dewizami penalizowała Ustawa karna skarbowa z 26 października 1971 r., a w szczególności art. 47 § 1, który brzmiał: „Kto bez wymaganego zezwolenia dewizowego albo wbrew jego warunkom kupuje lub sprzedaje walutę obcą, złoto lub platynę w postaci stanowiącej wartość dewizową albo inne wartości dewizowe wystawione lub emitowane w walutach obcych wyrobu użytkowego, podlega karze pozbawienia wolności do lat 5 i grzywny do 2 500 000 złotych”57.

Na styku działalności funkcjonariuszy MO i cinkciarzy dochodziło do wielu nieprawidłowości oraz przestępstw. 15 października 1985 r. starszy inspektor IOF WUSW w Gdańsku kpt. Edmund Mucha sporządził notatkę służbową, w której informował, że odbył spotkanie z kontaktem operacyjnym ps. „Mały” i dowiedział się, że od pewnego czasu w Gdyni w okolicy hotelu „Gdynia”, kawiarni „Roxana” i banku PKO, tj. w rejonach zagrożonych działalnością przestępczą w zakresie handlu dewizami, działa grupa funkcjonariuszy ZOMO. W jej składzie znajdują się: oficer w okularach zamieszkały w Gdyni przy ul. Kartuskiej (ojciec wymienionego był dzielnicowym w III Komisariacie MO w Gdyni, a obecnie jest szatniarzem w lokalu „Bodega” w Gdyni), funkcjonariusz MO w stopniu kaprala, szeregowiec (blondyn) oraz kierowca.

Działalność grupy polegała na wymuszaniu od cinkciarzy pieniędzy w zamian za odstąpienie od czynności służbowych. W ramach służby patrolowej funkcjonariusze „wyciągali” cinkciarzy z kawiarni, grożąc im przewiezieniem do RUSW w Gdyni w celu „rozliczenia”. Cinkciarze przeważnie dawali im po 2 tys. zł, aby nie siedzieć kilka godzin na komisariacie MO. KO „Mały” doniósł ponadto, że na początku sierpnia 1985 r. grupa zomowców wywiozła jednego cinkciarza o imieniu Krzysztof w rejon stadionu „Arki”, gdzie go pobito i zabrano 10 dolarów w bonach PKO. Wymienieni funkcjonariusze 20 sierpnia 1985 r. pełnili służbę radiowozem nr rej. MOA 2158. Kapitan Mucha ustalił nazwisko pobitego, miejsce jego zamieszkania oraz prawdopodobną datę zdarzenia (6 sierpnia). Cinkciarz Krzysztof R. nie zgłosił pobicia oraz kradzieży organom ścigania58.

Przed utworzeniem ZOF MSW kpt. Mucha pełnił funkcję kierownika Sekcji Dewizowej w Wydziale dw. z PG WUSW w Gdańsku59, można więc przypuszczać, że posiadał sporą wiedzę na temat środowiska cinkciarzy, z którego mógł się wywodzić KO „Mały”. Nie on jednak został wyznaczony do prowadzenia sprawy, a kpt. Czesław Piotrowski, z uwagi na fakt, że nadzorował ZOMO w Gdańsku60. Piotrowski dopiero w ponad dwa miesiące od otrzymania informacji, tj. 24 grudnia 1985 r., sporządził plan czynności wyjaśniających: „Poprzez dowódcę ZOMO ustalić funkcjonariuszy, którzy pełnili służbę na terenie Gdyni w dniach 6 i 20 sierpnia 1985 r. radiowozem o nr rej. MOA 2158, oraz czy ten samochód istotnie w tych dniach poruszał się na terenie Gdyni. W porozumieniu z kpt. E. Muchą przeprowadzić rozmowę z cinkciarzem Krzysztofem R. Po ustaleniu danych osobowych funkcjonariuszy ZOMO dokonać analizy ich akt osobowych i wykonać odpowiednie sprawdzenia. Zebrawszy cały materiał w sprawie, rozważyć, czy będą przesłanki do operacyjnego wykorzystania materiałów obciążających, czy też konieczne będzie wdrożenie czynności procesowych w kierunku pociągnięcia wymienionych funkcjonariuszy do odpowiedzialności karnej”61.

Plan został zatwierdzony przez kierownika IOF WUSW w Gdańsku ppłk. Kazimierza Koźmiańskiego i szefa WUSW w Gdańsku gen. Jerzego Andrzejewskiego. Jak można zauważyć, plan ten był bardzo minimalistyczny. Nie zakładał ustalenia tożsamości oficera w okularach, co wydawało się stosunkowo łatwe, gdyż znana była ulica jego zamieszkania oraz dane ojca, byłego funkcjonariusza MO, ówcześnie pracującego jako szatniarz w lokalu „Bodega” w Gdyni. Nie zaplanowano również np. obserwacji miejsc wskazanych w notatce kpt. Muchy oraz uzyskania informacji w środowisku cinkciarzy.

Pierwsza czynność w sprawie została wykonana 4 lipca 1986 r. i ograniczyła się do wysłania zapytania o miejsce zamieszkania Krzysztofa R. do Urzędu Miejskiego w Gdyni62. Kolejną czynnością było sprawdzenie danych o cinkciarzu za pomocą druku Mkr 1. Biuro „C” MSW udzieliło informacji, że Krzysztof R. był notowany do sprawy RSD 50/83 prowadzonej przez I Komisariat MO w Gdyni z art. 47 § 1 UKS oraz do sprawy prokuratorskiej 1 Ds. 1151/86 i od 30 lipca 1985 r. przebywał w Areszcie Śledczym w Gdańsku63. Przez ponad rok kpt. Piotrowski nie wykonał w sprawie żadnej czynności. 31 sierpnia 1987 r. sporządził notatkę służbową, w której napisał, że zgodnie z planem czynności sprawdzających dążył do pogłębienia uzyskanych informacji. Ustalił m.in., że Krzysztof R. wyszedł na wolność na mocy amnestii. W związku z tym kilkukrotnie wysłał do niego wezwania, które nie wróciły, tak jak i zwrotne poświadczenie odbioru wezwań (tzw. zwrotki). W związku z tym nakazał dzielnicowemu komisariatu III w Gdyni, aby doręczył cinkciarzowi wezwanie. Mężczyzna miał rzekomo stawić się na wezwanie do WUSW w Gdańsku, jednak po czterogodzinnym oczekiwaniu udał się do domu. Na drugie wezwanie nie stawił się, mówiąc dzielnicowemu, że to dla niego strata czasu.

Piotrowski ustalił także na podstawie karty drogowej, że 6 i 20 sierpnia 1985 r. radiowóz o numerze rejestracyjnym MOA 2158 nie wyjeżdżał na teren Gdyni. Funkcjonariusz zakończył notatkę następująco: „Biorąc pod uwagę powyższe ustalenia, a szczególnie brak dalszych możliwości pogłębienia informacji, stawiam wniosek do złożenia sprawy do OZ [ostatecznie załatwionej – T.P.]”64.

Tego samego dnia kierownik IOF WUSW w Gdańsku wyraził zgodę na zamknięcie sprawy. Ponownie można zadać sobie pytanie, czy mamy do czynienia „jedynie” z rażącym brakiem profesjonalizmu. Byli funkcjonariusze MO, z którymi autor przeprowadził wywiad, stwierdzili, że chodziło raczej o „tuszowanie sprawy” z uwagi na fakt, iż zamieszany był w nią oficer MO. Rzadko się zdarzało, żeby oficer MO odpowiadał karnie lub dyscyplinarnie65.

Bardzo dziwnie wyglądało niewykorzystanie w sprawie wiedzy i kontaktów kpt. Muchy. Postępowanie prowadzono opieszale i źle. Daty poruszania się radiowozu mogły być inne, niż podano w informacji. Ponadto milicjanci mogli nie wpisać do karty drogowej, że udali się do Gdyni. Piotrowski nie przesłuchał milicjantów pełniących służbę tym radiowozem w tym czasie. Nie podjął czynności w celu ustaleniu oficera ZOMO, co – jak już wskazano – było stosunkowo łatwe. Nie dążył do przesłuchania Krzysztofa R. Można wątpić, czy wysłał mu wezwania, gdyż w wypadku niepodjęcia wezwań powinny one wrócić do nadawcy. Nie zarządził obserwacji miejsc wskazanych w notatce. Jeśli istniała zorganizowana grupa przestępcza funkcjonariuszy ZOMO, dalej mogła prowadzić swoją działalność.

Inny przypadek zrelacjonował autorowi funkcjonariusz MO nr 1 WUSW w Gdańsku. W roku 1982 lub 1983 pełnił wraz z kolegą służbę patrolową na terenie komisariatu w Nowym Porcie w Gdańsku. Późnym wieczorem zauważyli dwóch mężczyzn idących w ich kierunku. Na widok patrolu MO usiłowali oni zawrócić i skręcić w boczną uliczkę. Mężczyźni zostali zatrzymani i wylegitymowani. Jeden z nich był spokojny i nie posiadał przy sobie podejrzanych przedmiotów, drugi natomiast zachowywał się agresywnie. Powoływał się na szerokie znajomości w milicji i groził milicjantom zwolnieniem ze służby. Funkcjonariusze nakazali mu opróżnienie kieszeni. Legitymowany posiadał przy sobie kilka lub kilkanaście złotych monet (udzielający wywiadu nie pamiętał waluty). Milicjanci postanowili doprowadzić mężczyznę do komisariatu w Nowym Porcie. Nie odebrali mu jednak monet, lecz nakazali schowanie ich do kieszeni spodni.

W komisariacie zrelacjonowali dyżurnemu zdarzenie. Dyżurny zadzwonił po jakiegoś funkcjonariusza. Po chwili do poczekalni zszedł milicjant po cywilnemu. Nie wysłuchał całej relacji, lecz gdy usłyszał, że doprowadzony posiada przy sobie złote monety, powiedział: „On chce do ubikacji”. Milicjantów bardzo to zdziwiło, on powtórzył jednak, tym razem ostrzej: „On chce się załatwić, zaprowadź go do ubikacji”. Milicjanci zaprowadzili mężczyznę do ubikacji, pilnowali go jednak na zewnątrz. Po chwili ponownie zaprowadzili go do poczekalni. Funkcjonariusz podziękował im i udał się z doprowadzonym do swojego pokoju. Milicjanci wyszli z komisariatu, po chwili jednak jeden z nich stwierdził, że też chciałby skorzystać z ubikacji, wrócili więc do komisariatu. Milicjant wszedł do toalety. Usłyszał, że ktoś wchodzi do kabiny obok (tej, z której korzystał wcześniej doprowadzony), otwiera górnopłuk i coś z niego wyjmuje. Kiedy mężczyzna wyszedł z kabiny, przez uchylone drzwi zobaczył, że to funkcjonariusz MO, któremu przekazali doprowadzonego. Pikanterii całej sprawie dodaje fakt, że patrolujący ulice milicjanci po chwili zobaczyli, jak doprowadzony śpiesznym krokiem oddala się od komisariatu66.

Na moje pytanie, dlaczego milicjanci wcześniej nie odebrali doprowadzonemu złotych monet oraz dlaczego nie sporządzili żadnej dokumentacji ze zdarzenia, chociażby notatki urzędowej, udzielający wywiadu przyznał, że zabrakło im profesjonalizmu. Notatkę sporządziliby, gdyby funkcjonariusz MO przyjmujący od nich doprowadzonego takiego dokumentu zażądał. Obowiązek taki, generalnie rzecz biorąc, mieli, ale byli tylko zwykłymi „patrolowcami” i myśleli, że starszy stopniem milicjant, najprawdopodobniej z pionu kryminalnego, wykona swoją pracę z należytą starannością67.

Zastanawiający w sprawie jest fakt, dlaczego funkcjonariusz komisariatu nakazał doprowadzonemu ukryć monety w ubikacji, a nie przyjął ich od niego w swoim pokoju jako opłaty za bezkarność. Najprawdopodobniej w tym czasie ktoś tam jeszcze przebywał. Funkcjonariusz mógł się również obawiać, że milicjanci będą chcieli sporządzić dokumentację ze zdarzenia i przeszukać doprowadzonego w komisariacie. Prawdopodobnie funkcjonariusze komisariatu w Nowym Porcie znali mężczyznę i nie pierwszy raz wykorzystywano hasło z ubikacją. W opinii milicjantów w ówczesnym czasie komisariat w Nowym Porcie uchodził za najbardziej skorumpowaną jednostkę MO w Gdańsku68.

Powiązania funkcjonariuszy MO ze złodziejami kieszonkowymi

Zastrzeżenia budzi też sprawa powiązań funkcjonariuszy MO w Wejherowie z grupą złodziei kieszonkowych. 3 sierpnia 1989 r. naczelnik Wydziału Kryminalnego WUSW w Gdańsku przesłał do kierownika IOF WUSW w Gdańsku pismo, w którym zawiadamiał, że z KG MO otrzymał list napisany do ppłk. Jana Płócienniczaka podpisany przez niejaką Jolantę Terlecką. List zawierał informację dotyczącą grupy kieszonkowców z Wejherowa, powiązanej z funkcjonariuszami MO. Wydział Kryminalny ustalił, że taka grupa przestępcza rzeczywiście istnieje i pozostaje w zainteresowaniu milicji, nie ustalił natomiast jej powiązań z funkcjonariuszami MO. Ponadto milicjanci z Wydziału Kryminalnego przeprowadzili rozmowę z Terlecką, która zaprzeczyła, jakoby była nadawcą listu do ppłk. Płócienniczaka69.

Autor listu informował Płócienniczaka, że od kilku lat na terenie Trójmiasta działa zorganizowana grupa kieszonkowców, w której w skład wchodzą: Jan P., Leopold U., Halina M., Mirosława D. i Grażyna K., wszyscy zamieszkali w Wejherowie. Piszący podał nazwiska kieszonkowców oraz dokładne adresy zamieszkania niektórych z nich. Grupa miała raz w tygodniu wyjeżdżać do trójmiejskich sklepów i okradać klientów. Stwierdził też, że Halina M. jest jego sąsiadką. Nigdy nie pracowała, jest rozwiedziona i mieszka z synem. Mieszkanie ma bardzo dobrze umeblowane i wyposażone w sprzęt RTV zachodnich marek i na wszystko ją stać. Pozostali członkowie grupy też żyją w luksusie.

Halina M. miała jakoby mówić, że posiada szerokie znajomości i za pieniądze można wszystko kupić. Nie kryła się z tym, że w procederze przestępczym pomaga jej milicja. Podała, że funkcjonariusz MO, który zajmuje się kieszonkowcami w RUSW w Gdyni, odbiera od nich „haracz” i im pomaga. Ponadto współpracują z milicjantami Włodzimierzem Godlińskim i Jackiem lub Jerzym Ciepuchą z tej samej jednostki. Natomiast w RUSW w Wejherowie ich „wtyczką” jest chor. Leszek Meller, także opłacany przez grupę złodziejską. Kieszonkowcy mieli już wcześniej współpracować z mjr. Kazimierzem Janasiem, który później przeszedł na stanowisko zastępcy szefa MUSW w Pucku. Major Janaś miał przyjaźnić się z ojcem złodzieja Jana P. i gdy Jan P., Mirosława D. i Halina M. zostali zatrzymani przez milicję w Krakowie, RUSW w Wejherowie wydał o złodziejach pozytywną opinię. Sytuacja się powtórzyła, gdy kieszonkowcy zostali zatrzymani w Warszawie na gorącym uczynku.

Autor listu podający się za Jolantę Terlecką poinformował ponadto, że Mirosława D. miała sprawę w Sądzie Rejonowym w Gdyni za usiłowanie kradzieży zuchwałej (art. 11 kk w zw. z art. 208 kk z 1969 r.) i otrzymała wyrok w zawieszeniu, ponieważ dzielnicowy z ul. Dworcowej w Wejherowie wydał o Mirosławie D. pozytywną opinię. Podał też dokładne miejsca przechowywania przedmiotów pochodzących z kradzieży (mieszkania krewnych złodziei). List kończył się następująco: „Nie chcę nikogo obrażać, ale tacy ludzie w organach ścigania są naprawdę zbyteczni, są jak zakała. Dlatego, Panie Pułkowniku, zwracam się do Pana, licząc, iż ktoś pozbawi zuchwalstwa i dostatku z cudzej kieszeni. A nazwiska funkcjonariuszy są przekazane jedynie Panu i nie są mylną informacją. Przekazane Panu, gdyż znając Pana z ekranu, można darzyć Pana zaufaniem”70.

Sprawę otrzymał do prowadzenia st. inspektor IOF WUSW w Gdańsku kpt. Zbigniew Senger, któremu podlegał RUSW w Wejherowie71. Ustalił, że na wymienioną grupę kieszonkowców prowadzone są sprawy operacyjnego sprawdzenia oraz obiektowa o kryptonimie „Kieszonkowcy”. Z obiema sprawami zapoznał się osobiście72. Następnie skupił się na osobie Jolanty Terleckiej, która w dalszym ciągu zaprzeczała, że napisała list do ppłk. Płócienniczaka. Uzyskał jej życiorys pisany odręcznie i zarządził operacyjną ekspertyzę pisma ręcznego w celu ustalenia, czy oba dokumenty pisała ta sama osoba.

14 września 1989 r. biegły z Wydziału Kryminalistyki WUSW w Gdańsku wydał opinię, że na podstawie badań pisma ręcznego materiału dowodowego i materiału porównawczego stwierdzono, że rękopisy nie zostały skreślone przez tę samą osobę73. W związku z tym 5 października 1989 r. prowadzący sporządził notatkę służbową, w której stwierdził, że list należy traktować jako anonim. Poinformował przełożonego, że grupa złodziei jest objęta SOS i SO „Kieszonkowcy” prowadzonymi przez RUSW w Wejherowie. Notatkę zakończył konkluzją: „W związku z powyższym wnioskuję o zaniechanie dalszych czynności sprawdzających, a zebrane materiały złożyć do składnicy akt OZ”74. Przełożony wyraził zgodę na zamknięcie sprawy.

Ponownie może zdumiewać fakt, w jak beztroski sposób została zakończona sprawa. Kapitan Senger nie usiłował ustalić autora listu, a przede wszystkim nie wykonał żadnych czynności wobec wymienionych funkcjonariuszy RUSW w Gdyni i RUSW w Wejherowie75. W tym czasie IOF WUSW w Gdańsku bardzo często stosował różne metody pracy operacyjnej wobec milicjantów, m.in. obserwację oraz podsłuchy. W tej sprawie tych metod pracy operacyjnej nie wykorzystano.

Podsumowanie

W artykule pokrótce przedstawiono wybrane aspekty powiązań funkcjonariuszy MO z półświatkiem przestępczym. Takich spraw było o wiele więcej. Przedstawienie ich przekraczałoby ramy tekstu. Na podstawie materiałów archiwalnych można stwierdzić, że skala demoralizacji funkcjonariuszy MO województwa gdańskiego w latach osiemdziesiątych XX w. była znaczna. Ten fakt potwierdzają również przeprowadzone przez autora wywiady z dwoma funkcjonariuszami MO służącymi w tamtym czasie w Gdańsku.

Z przedstawionych w artykule pięciu spraw tylko jedną przeprowadzono zgodnie z zasadami sztuki operacyjno‍-śledczej, pokazując tym samym skalę korupcji w gdańskiej MO (w tym wypadku MUSW w Sopocie). W sprawie tej w kręgu podejrzeń znaleźli się wszyscy milicjanci pionu prewencji zatrudnieni w tej jednostce.

Większość spraw przeciwko milicjantom IOF WUSW w Gdańsku prowadził do tego stopnia nieudolnie, iż można przypuszczać, że było to świadome działanie w celu ochrony funkcjonariuszy MO przed odpowiedzialnością karną. Z zachowanych materiałów archiwalnych wynika, że w latach 1988–1989 IOF WUSW Gdańsk prowadził sprawy przeciwko 130 funkcjonariuszom MO i SB. Ze służby wydalono 22 z nich76. W kręgu podejrzeń o działalność przestępczą lub naruszenie dyscypliny służbowej znalazło się 6,4 proc. stanu etatowego WUSW w Gdańsku. Oczywiście nie można przesądzić, że funkcjonariusze ci prowadzili działalność kryminalną, gdyż sprawy te miały różny charakter.

Ustalenie, chociażby szacunkowe, ilu funkcjonariuszy MO powiązanych z półświatkiem przestępczym podjęło służbę w Policji, jest utrudnione. Zgodnie z prawem akta personalne milicjantów zatrudnionych po 1954 r. są dla badacza niedostępne, podobnie jak teczki personalne i pracy agentury milicyjnej oraz materiały operacyjne spraw kryminalnych. Być może ich analiza pozwoliłaby odpowiedzieć na postawione pytanie.

W 1990 r. zgodnie z zapisami ustawy o Policji funkcjonariusze MO bez weryfikacji stali się policjantami. W szeregach Policji znalazła się na pewno jakaś część byłych milicjantów powiązanych wcześniej z półświatkiem przestępczym. Na początku lat dziewięćdziesiątych w Policji nie istniał pion zwalczający przestępczość gospodarczą, nie powołano również aparatu kontroli wewnętrznej oraz centrum zwalczającego przestępczość zorganizowaną. Można przypuszczać, że w jakiejś mierze przyczyniło się to do wzrostu przestępczości zorganizowanej w latach dziewięćdziesiątych w Polsce.

1 Półświatek [hasło] [w:] Mały słownik języka polskiego. Wydanie nowe, red. E. Sobol, Warszawa 2000, s. 743.

2 Szerzej zob. np. K. Kosiński, Prostytucja w PRL, „Polska 1944/45–1989. Studia i materiały” 2010, nr 9, s. 85–132.

3 Szerzej zob. np. K. Madej, Bezradność lub represja. Władze wobec przestępczości gospodarczej w PRL (1956–1970), Warszawa 2010.

4 Szerzej zob. np. P. Majer, Milicja Obywatelska 1944–1957. Geneza, organizacja, działalność i miejsce w aparacie władzy, Olsztyn 2004.

5 Zob. art. 208–211 Rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z 11 VII 1932 r. – Kodeksu karnego (DzU 1932, nr 60, poz. 571).

6 AIPN, KG MO, 0342/7, t. 1, Rozkaz nr 307 komendanta głównego MO z 15 X 1948 r. w sprawie wprowadzenia do użytku służbowego Tymczasowej instrukcji o walce z nierządem, k. 340–352.

7 AIPN Gd, WUSW Gdańsk, 0181/41, t. 1, Rozkaz nr 3/59 komendanta głównego MO z 6 II 1959 r. w sprawie ścigania przestępstw nierządu karalnego, przeciwdziałania prostytucji oraz współdziałania MO w zwalczaniu chorób wenerycznych, b.p.

8 AIPN Gd, WUSW Gdańsk, 0046/683, t. 23/3, Informacja zastępcy naczelnika Wydziału „B” WUSW w Gdańsku dot. kontaktów cudzoziemców z prostytutkami, 15 II 1988 r., k. 2–3.

9 AIPN Sz, WUSW Koszalin, 0171/679, Informacja o stanie bezpieczeństwa i porządku publicznego na terenie województwa koszalińskiego w 1971 r., marzec 1972 r., k. 258.

10 Wywiad z 31 III 2016 r. z funkcjonariuszem MO nr 1 z WUSW w Gdańsku służącym w latach osiemdziesiątych – w zbiorach autora.

11 Materiały postępowania wyjaśniającego w sprawie skargi złożonej przez sześć prostytutek, w której opisały one bezprawne działania funkcjonariuszy MO w czasie akcji prewencyjnej, zob. AIPN Gd, WUSW Gdańsk, 0046/682, t. 40.

12 Ibidem, Skarga Anny M. i Bożeny M. do ministra spraw wewnętrznych gen. Czesława Kiszczaka, 21 IX 1985 r., k. 5.

13 Ibidem, Oświadczenie Marii Ć., 29 I 1986 r., k. 52.

14 Ibidem, Skarga Anny M. i Bożeny M. do ministra spraw wewnętrznych gen. Czesława Kiszczaka, 21 IX 1985 r., k. 6.

15 Ibidem, k. 7.

16 Zarząd Ochrony Funkcjonariuszy Ministerstwa Spraw Wewnętrznych został powołany przez ministra spraw wewnętrznych gen. Czesława Kiszczaka 27 XII 1984 r. zarządzeniem nr 0072/84. Zgodnie z zarządzeniem ZOF MSW odpowiadał za zapobieganie i zwalczanie najpoważniejszych naruszeń prawa, postaw i zachowań mogących wyrządzić poważne szkody interesom resortu spraw wewnętrznych oraz politycznym, społecznym i gospodarczym interesom państwa. Swoim zakresem podmiotowym obejmował funkcjonariuszy oraz pracowników cywilnych MSW (AIPN Gd, WUSW Gdańsk, 0046/678, t. 1, Zarządzenie nr 0072/84 z 27 XII 1984 r. ministra spraw wewnętrznych w sprawie organizacji i zakresu działania Zarządu Ochrony Funkcjonariuszy Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, k. 519–521; zob. także: D. Wicenty, Kiszczakowska „policja w policji”. O Zarządzie Ochrony Funkcjonariuszy (1985–1990), „Dzieje Najnowsze” 2016, nr 1, s. 135–164).

17 AIPN Gd, WUSW Gdańsk, 0046/682, t. 40, Pismo kierownika IOF WUSW w Gdańsku ppłk. Kazimierza Koźmiańskiego do szefa MUSW w Gdańsku płk. Stefana Bachorskiego, 27 I 1986 r., k. 71.

18 Ibidem, Sprawozdanie z przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego przez por. Krzysztofa Urbana, 25 I 1986 r., k. 63.

19 Ibidem, Notatka służbowa por. Krzysztofa Urbana z rozmowy ze st. chor. Ryszardem Łojewskim, 2 I 1986 r., k. 25–27.

20 Ibidem, Oświadczenie Marii Ć., 29 I 1986 r., k. 52.

21 Ibidem, Pismo kierownika IOF WUSW w Gdańsku ppłk. Kazimierza Koźmiańskiego do szefa MUSW w Gdańsku płk. Stefana Bachorskiego, 27 I 1986 r., k. 71.

22 Ibidem, Oświadczenie Marii Ć., 29 I 1986 r., k. 52.

23 Ibidem, Notatka służbowa por. Krzysztofa Urbana z rozmowy ze st. chor. Ryszardem Łojewskim, 2 I 1986 r., k. 26.

24 Ibidem, Meldunek 3/86 o wszczęciu i zakończeniu postępowania wyjaśniającego kierownika IOF WUSW w Gdańsku ppłk. Kazimierza Koźmiańskiego, 27 I 1986 r., k. 77.

25 Przeciwko Bożenie M. Urząd Skarbowy w Gdańsku prowadził sprawę z art. 60 § 1 Ustawy Karno‍-Skarbowej z 26 X 1971 r. Artykuł ten stanowił: „Kto wbrew przepisom ustawy prawo dewizowe lub bez wymaganego zezwolenia dewizowego albo wbrew jego warunkom dokonuje obrotu dewizowego innego niż określony w art. 47–55, 57 lub 59, podlega karze pozbawienia wolności do roku lub grzywny do 500 000 złotych albo obu tym karom łącznie” (DzU 1984, nr 22, poz. 103 z poźn. zm.). Najwyraźniej Bożenie M. nie udowodniono obrotu dewizami, a w tym czasie posiadanie dewiz nie było karalne.

26 AIPN Gd, WUSW Gdańsk, 0046/682, t. 40, Meldunek 3/86 o wszczęciu i zakończeniu postępowania wyjaśniającego kierownika IOF WUSW w Gdańsku ppłk. Kazimierza Koźmiańskiego, 27 I 1986 r., k. 78–79.

27 Ibidem, Oświadczenie Bożeny M., 24 I 1986 r., k. 62.

28 Ibidem, Odpis wyjaśnienia Jacka Szymańskiego, 30 VII 1985 r., k. 25.

29 Ibidem, Meldunek 3/86 o wszczęciu i zakończeniu postępowania wyjaśniającego kierownika IOF WUSW w Gdańsku ppłk. Kazimierza Koźmiańskiego, 27 I 1986 r., k. 79.

30 Kobiety podały imię i nazwisko dziennikarza. W Słowniku dziennikarzy i publicystów Pomorza 1945–2005 (Gdańsk 2008) dziennikarz taki występuje, z tym że jako współpracownik czasopisma „Zarzewie”.

31 AIPN Gd, WUSW Gdańsk, 0046/682, t. 1, Notatka służbowa por. Zbigniewa Pęskiego z WUSW w Gdańsku, 5 II 1986 r., k. 4.

32 Ibidem, Notatka służbowa por. Zbigniewa Pęskiego z WUSW w Gdańsku, 24 II 1986 r., k. 5.

33 Ibidem, Notatka służbowa por. Zbigniewa Pęskiego z WUSW w Gdańsku, 26 II 1986 r., k. 7.

34 Ibidem, Analiza informacji sporządzana przez kpt. Edmunda Muchę, 17 III 1986 r., k. 3.

35 Ibidem, Notatka służbowa kpt. Edmunda Muchy, 30 IV 1986 r., k. 10.

36 Ibidem, Notatka służbowa kpt. Edmunda Muchy, 7 V 1986 r., k. 14.

37 Ibidem, Notatka służbowa ppłk. Kazimierza Koźmiańskiego, 14 VI 1986 r., k. 18.

38 Ibidem, Raport kierownika Sekcji Kryminalnej MUSW w Sopocie kpt. Waldemara Borkowskiego, 21 I 1987 r., k. 29.

39 Ibidem, Notatka służbowa kpt. Andrzeja Gawrysia, 4 II 1987 r., k. 40.

40 Ibidem, Meldunek nr 1/2/87 ppłk. Kazimierza Koźmiańskiego, 2 III 1987 r., k. 54–55.

41 Ibidem, Notatka służbowa ppłk. Kazimierza Koźmiańskiego, 28 II 1987 r., k. 56–59.

42 Ibidem, Pismo zastępcy naczelnika Wydziału II SB WUSW w Gdańsku, 26 I 1987 r., k. 69.

43 Ibidem, Meldunek nr 3/2/87 ppłk. Kazimierza Koźmiańskiego, 20 V 1987 r., k. 89. Działalność polityczna Henryka Pieca wymaga pogłębionych badań. Nie jest wykluczone, że taką działalność prowadził. Andrzej Kołodziej i Roman Zwiercan (Solidarność Walcząca. Oddział Trójmiasto 1982–1990, Kościerzyna 2012, s. 15) z dystansem opisują działalność polityczną Henryka Pieca, podkreślając jego czyny kryminalne, do których przyznał się przed sądem. Zupełnie inaczej działalność tę przedstawili autorzy Encyklopedii Solidarności (Solidarność Walcząca, http://www.encyklopedia‍-solidarnosci.pl, 12 V 2016).

44 AIPN Gd, WUSW Gdańsk, 0046/682, t. 1, Pismo naczelnika Wydziału Śledczego WUSW w Gdańsku ppłk. Stefana Rutkowskiego, 1 VI 1987 r., k. 91.

45 Ibidem, Meldunek nr 3/3/87, 5 X 1987 r., k. 136–137.

46 Ibidem, Wyrok Sądu Rejonowego w Sopocie sygn. akt IIK 230/87, 21 I 1988 r., k. 175–180.

47 Ibidem, Akt oskarżenia z 30 VI 1988 r., k. 184–196.

48 Ibidem, Postanowienie o umorzeniu częściowym śledztwa sygn. akt Ds. 9/88, 16 VIII 1988 r., k. 201–209.

49 Ibidem, Notatka służbowa ppor. Jana Kujawy, 1 III 1989 r., k. 215.

50 Wywiad z funkcjonariuszem MO nr 2 pracującym w Wydziale Dochodzeniowo‍-Śledczym WUSW w Gdańsku w latach osiemdziesiątych, 2 IV 2016 r. – w zbiorach autora.

51 AIPN, KG MO, 0342/7, t. 1, Tymczasowa instrukcja dla Milicji Obywatelskiej dotycząca roli i zakresu działania MO przy ściganiu przestępstw skarbowych z 1946 r., b.d., k. 47–53.

52 Ibidem, k. 51.

53 AIPN, KG MO, 0342/33, Wytyczne komendanta głównego MO z 20 V 1952 r. do pracy wydziałów IV KW MO, b.d., k. 43–48.

54 Ibidem, k. 44.

55 Zob. K. Madej, Bezradność lub represja..., s. 136 i nast.; AIPN, MSW, 10/1788, Etaty nr KSZ/KMP/07 Komendy Milicji Obywatelskiej Miasta i Powiatu w Słupsku z 1 VI 1964 r. unieważnione z dniem 1 IV 1967 r., b.p.

56 K. Madej, Bezradność lub represja..., s. 137 i nast.

57 Tekst jednolity zob. DzU 1984, nr 22, poz. 103.

58 AIPN Gd, WUSW Gdańsk, 0046/683, t. 11/7, Notatka służbowa kpt. Edmunda Muchy, 15 X 1985 r., k. 2.

59 AIPN Gd, WUSW Gdańsk, 0046/675, Rozkaz personalny nr 048, 10 IV 1985 r., k. 4.

60 AIPN Gd, WUSW Gdańsk, 0046/678, t. 1, Szczegółowy zakres działania Inspektoratu Ochrony Funkcjonariuszy WUSW w Gdańsku, 26 III 1985 r., k. 8. Kapitan Czesław Piotrowski wcześniej był funkcjonariuszem SB w Wydziale V zajmującym się ochroną przemysłu (AIPN Gd, WUSW Gdańsk, 0046/675, Rozkaz personalny nr 048, 10 IV 1985 r., k. 4).

61 AIPN Gd, WUSW Gdańsk, 046/683, t. 11/7, Plan czynności sprawdzających przeciwko N.N. funkcjonariuszom ZOMO Gdańsk, 24 XII 1985 r., k. 3.

62 Ibidem, Druk Pu‍-D-2, 4 VII 1986 r., k. 5–6.

63 Ibidem, Druk Mkr 1, 7 VII 1986 r., k. 7–8.

64 Ibidem, Notatka służbowa, 31 VIII 1987 r., k. 9.

65 Wywiad z funkcjonariuszem MO nr 1 służącym w latach osiemdziesiątych w WUSW w Gdańsku, 31 III 2016 r. – w zbiorach autora; Wywiad z funkcjonariuszem MO nr 2 pracującym w Wydziale Dochodzeniowo‍-Śledczym WUSW w Gdańsku w latach osiemdziesiątych, 2 IV 2016 r. – w zbiorach autora.

66 Wywiad z funkcjonariuszem MO nr 1 z WUSW w Gdańsku służącym w latach osiemdziesiątych, 31 III 2016 r. – w posiadaniu autora.

67 Ibidem.

68 Ibidem.

69 AIPN Gd, WUSW Gdańsk, 0046/683, t. 26/13, Pismo naczelnika Wydziału Kryminalnego WUSW w Gdańsku do kierownika IOF WUSW w Gdańsku, 3 VIII 1989 r., k. 2.

70 Ibidem, Odpis listu Jolanty Terleckiej do ppłk. Jana Płócienniczaka, b.d., k. 3–5.

71 AIPN Gd, WUSW Gdańsk, 0046/678, t. 1, Szczegółowy zakres działania Inspektoratu Ochrony Funkcjonariuszy WUSW w Gdańsku, 26 III 1985 r., k. 8.

72 AIPN Gd, WUSW Gdańsk, 0046/683, t. 26/13, b.d., k. 6, 11.

73 Ibidem, Ekspertyza operacyjna pisma ręcznego, 14 IX 1989 r., k. 9–10.

74 Ibidem, Notatka służbowa sporządzona przez kpt. Zbigniewa Sengera, 5 X 1989 r., k. 13.

75 Pogłębionej kwerendy archiwalnej wymagałoby ustalenie, kto prowadził dwie sprawy operacyjne w RUSW w Wejherowie. Nie wydaje się jednak, aby sprawy te znajdowały się w zasobie archiwalnym IPN, gdyż z zgodnie z ustawą o IPN nie podlegały one przekazaniu do tego archiwum.

76 AIPN Gd, WUSW Gdańsk, 0046/681, Sprawozdanie za rok 1988 Inspektoratu Ochrony Funkcjonariuszy WUSW w Gdańsku, 10 I 1989 r., k. 99–102; ibidem, Sprawozdanie za rok 1989 Inspektoratu Ochrony Funkcjonariuszy WUSW w Gdańsku, 10 I 1989 r., k. 81–83.

Zbigniew Bereszyński

Kryminogenna koegzystencja. Przedsiębiorczość prywatna, państwowy aparat władzy i działalność przestępcza z ich udziałem na przykładzie województwa opolskiego w ostatniej dekadzie PRL

Ostatnia dekada PRL była okresem postępującej, lecz bardzo niekonsekwentnej liberalizacji życia gospodarczego w Polsce. Wiązał się z tym dość szybki rozwój różnych form prywatnej przedsiębiorczości. Istniejący nadal w kraju porządek polityczny i prawny pozostawał jednak w jaskrawej niezgodzie z naturalnymi potrzebami i potencjałem przedsiębiorców. Sytuacja ta mogła wymuszać na nich podejmowanie działalności mającej znamiona zorganizowanej przestępczości w rozumieniu ówczesnego prawodawstwa PRL, choć zgodnej z regułami normalnie stosowanymi w życiu gospodarczym na „kapitalistycznym” Zachodzie.

Kryminogenny charakter relacji łączących prywatną przedsiębiorczość z państwowym aparatem władzy PRL mógł przejawiać się także w przestępczym nadużywaniu władzy przez poszczególnych przedstawicieli tegoż aparatu w kontaktach z przedsiębiorcami i czerpaniu nienależnych korzyści z tego tytułu. To niejako druga strona medalu, którą można by określić mianem gospodarczego pasożytnictwa. Oba rodzaje patologicznych relacji między aparatem władzy a prywatną przedsiębiorczością można w jaskrawy sposób zobrazować na przykładzie paru szczegółowo udokumentowanych spraw z województwa opolskiego, jakimi zajmował się miejscowy aparat bezpieczeństwa.

Sprawa firmy przewozowej „Import‍-Eksport”

Szczególnie ciekawy przykład stanowi pod tym względem działalność firmy „Import‍-Eksport”, zajmującej się dostarczaniem mieszkańcom województwa opolskiego paczek żywnościowych i odzieżowych. Założycielem firmy był Edmund M., od lutego 1982 r. mieszkający w RFN. Wyjechał z Polski czasowo w związku z chorobą matki i odmówił powrotu do kraju. Mimo to w październiku 1982 r. Ministerstwo Łączności w Warszawie udzieliło mu zezwolenia na prowadzenie działalności polegającej na dostarczaniu paczek z darami przesyłanymi z zagranicy dla odbiorców indywidualnych w Polsce. W praktyce działalność ta obejmowała przyjmowanie paczek z darami od nadawców w RFN, sporządzanie dokumentacji przewozowej, przewożenie przesyłek do Polski, dokonywanie odpraw celnych po przyjeździe oraz późniejszą dystrybucję paczek na terenie kraju.

Edmund M. współpracował z Elżbietą M., zamieszkałą w RFN i legitymującą się paszportem konsularnym. Założona przez Edmunda M. firma przewozowa „Import‍-Eksport” stworzyła w Polsce sieć punktów dystrybucyjnych, prowadzonych przez Kazimierza S. w Krzanowicach koło Opola, Janusza R. w Czernicy koło Wrocławia, Jana Ś. w Tarnowskich Górach, Kazimierza K. w Krakowie, Tomasza S. w Radomiu i Władysława S. w Wejherowie. Przewoźnicy zatrudniani przez firmę otrzymywali wynagrodzenie naliczane według ustalonych stawek w zależności od ilości paczek, a także od regionu, w jakim je rozprowadzano1. Na zysk firmy „Import‍-Eksport” składała się suma opłat pobieranych od nadawców paczek, pomniejszona o faktyczne koszty realizacji usług przewozowo‍-dystrybucyjnych.

W połowie 1983 r. wymieniony wyżej Kazimierz S., zamieszkały w Czarnowąsach koło Opola, został pełnomocnikiem firmy „Import‍-Eksport” na obszar całej Polski. Jego uprawnienia obejmowały także dokonywanie odpraw celnych2.

Kazimierz S. miał już w tym czasie bogate doświadczenie w zakresie dystrybucji paczek zagranicznych, a także jako... tajny współpracownik aparatu bezpieczeństwa PRL. Od listopada 1981 r. współpracował jako pośrednik z zachodnioniemiecką firmą przewozową Transport Lebensmittel‍-Vermittelung z Leverkusen. Zajmował się rozdziałem dostarczanych przez nią paczek, w związku z czym stał się obiektem szczególnego zainteresowania Służby Bezpieczeństwa, zwłaszcza Wydziału Paszportów Komendy Wojewódzkiej MO w Opolu. 18 grudnia 1981 r., w pierwszych dniach stanu wojennego, starszy inspektor w tymże wydziale por. Ryszard Ż. pobrał od niego pisemne zobowiązanie do współpracy z SB. Na tej podstawie Kazimierz S. został zarejestrowany jako tajny współpracownik o pseudonimie „Grzegorz”. Podjęte wobec niego działania werbunkowe motywowano nadzieją na uzyskiwanie „informacji o osobach otrzymujących paczki”, a także „wybranych paczek do opracowania operacyjnego”3.

W grudniu 1983 r. w związku z generalną reorganizacją aparatu bezpieczeństwa i nowym podziałem zadań pomiędzy poszczególnymi pionami organizacyjnymi SB TW „Grzegorz” został przekazany do dyspozycji Wydziału II Wojewódzkiego Urzędu Spraw Wewnętrznych w Opolu. Jego nowym oficerem prowadzącym został inspektor por. Andrzej Wójcik. Zgodnie z poczynionymi wówczas uzgodnieniami TW „Grzegorz” miał nadal przekazywać „pisemne informacje o osobach, do których przychodzą paczki żywnościowe z RFN”, a także dokonywać „ogólnego rozpoznania osób miejscowego pochodzenia na terenie gminy Dobrzeń Wielki”4.

Na przełomie października i listopada 1983 r. działalnością Kazimierza S. zainteresował się pion do walki z przestępczością gospodarczą WUSW oraz Rejonowego Urzędu Spraw Wewnętrznych w Opolu. Informacje uzyskane od osoby zaufanej mówiły, że rozprowadzanie paczek przez Kazimierza S. odbywa się w sposób niezgodny z obowiązującymi przepisami podatkowymi. Zajmujące się tym osoby miały trudnić się „usługami transportowymi bez wymaganych zezwoleń” oraz uchylać od płacenia podatku od osiąganych z tego tytułu dochodów. Źródło informacji sugerowało również, że ludzie parający się rozwożeniem paczek w nielegalny sposób pozyskują paliwo, które w tym czasie podlegało reglamentacji5.

W styczniu 1984 r. zebrane na ten temat materiały zostały przekazane wspomnianemu por. Wójcikowi z Wydziału II WUSW i włączone do teczki personalnej TW „Grzegorz”. Sporządzona w związku z tym notatka służbowa zaprzeczała informacjom przekazanym przez osobę zaufaną pionu PG. Zgodnie z nią ludzie zajmujący się rozwożeniem paczek działali „w ramach posiadanych zezwoleń na przewóz towarów ze Zrzeszenia Prywatnego Handlu i Usług”6. Mimo to Wydział II WUSW zaczął bliżej interesować się działalnością gospodarczą „Grzegorza” i reprezentowanej przez niego firmy „Import‍-Eksport”. W związku z tym w lutym tego roku założono sprawę operacyjnego sprawdzenia o kryptonimie „Kameleon”, przekwalifikowaną dwa lata później na sprawę operacyjnego rozpracowania7.

W marcu 1984 r. podczas spotkania kontrolnego z TW „Grzegorz” kierownik Sekcji 14 Wydziału II WUSW kpt. Tadeusz Nowik zlecił „Grzegorzowi”, aby podczas swojej wizyty w RFN próbował namówić Edmunda M. „do przyjazdu do Polski pod pretekstem doglądu przez niego własnej firmy”8. W sierpniu tegoż roku Wydział II WUSW zwrócił się do Wydziału PG WUSW o przeprowadzenie „wszechstronnej kontroli” u Kazimierza S. W uzasadnieniu wniosku powoływano się na informacje mówiące, że dokonuje on „nadużyć na szkodę skarbu państwa, a m.in. w RFN ma posiadać konta bankowe, na których gromadzi dewizy. [...] zamierza [...] wyjechać na pobyt czasowy za granicę i odmówić powrotu do kraju”9.

18 sierpnia 1984 r. funkcjonariusze Wydziału PG WUSW przeprowadzili postulowane czynności kontrolne, obejmujące rozmowę z Kazimierzem S. oraz przejrzenie i zabezpieczenie dokumentów związanych z działalnością reprezentowanej przez niego firmy. W tym czasie Kazimierz S. nie pracował już na rzecz przedsiębiorstwa „Import‍-Eksport”, ponieważ 14 sierpnia tegoż roku wygasło wspomniane zezwolenie z Ministerstwa Łączności10. W następnym roku doszło jednak do wznowienia współpracy. W marcu 1985 r. Edmund M. zawarł umowę z Przedsiębiorstwem Spedycji Międzynarodowej C. Hartwig w Warszawie, zobowiązując się dostarczać paczki z RFN z artykułami żywnościowymi i sprzętem gospodarstwa domowego na zasadzie pomocy charytatywnej dla odbiorców indywidualnych w Polsce. Dystrybucję paczek na terenie Polski powierzono Spółdzielni Transportowej „Intersped” w Zabrodziu z siedzibą we Wrocławiu z prezesem Stefanem R. na czele, którego zastępcą był Stanisław W.11 Zgodnie z umową zawartą pomiędzy Edmundem M. i Kazimierzem S. w maju 1985 r. ten ostatni, jako pracownik Spółdzielni Pracy Usług Transportowych „Intersped” we Wrocławiu, prowadzący magazyn w Czarnowąsach koło Opola, miał zajmować się nie tylko przyjmowaniem i wydawaniem paczek dostarczanych przez przedsiębiorstwo „Import‍-Eksport”, lecz także wykonywać inne „bieżące czynności związane ze sprawnym funkcjonowaniem firmy” Edmunda M. na terenie Polski12.

W sierpniu 1985 r. Wydział II WUSW zasięgnął opinii Wydziału Śledczego WUSW w sprawie ewentualnego wszczęcia karnego postępowania przygotowawczego przeciwko Edmundowi M. W wyniku konsultacji z Prokuraturą Wojewódzką w Opolu, do której zwrócił się Wydział Śledczy WUSW, okazało się jednak, że wszczęcie takiego postępowania uniemożliwiają luki w polskim prawie karnym. W związku z tym Wydział II WUSW przystąpił „do dalszej operacyjnej kontroli działalności firmy paczkarskiej E[dmunda] M[...]” w ramach sprawy operacyjnego sprawdzenia krypt. «Kameleon»”13. W charakterze podstawowego źródła informacji wykorzystywano współpracującego z tą firmą „Grzegorza”14.

Z czasem zebrano materiał uzasadniający podjęcie kroków prawnych przeciwko firmie „Import‍-Eksport” i jej współpracownikom, włącznie z samym „Grzegorzem”. W notatce z 20 stycznia 1986 r., sporządzonej przez kpt. Edwarda Kuca z Wydziału II, firmie zarzucano m.in. fałszowanie dokumentacji „poprzez wpisywanie zaniżonej wagi paczek”, co skutkowało znacznym zaniżeniem opłat dewizowych na rzecz PSMC Hartwig. Ponadto, według uzyskanych przez SB informacji, w styczniu 1986 r. firma „Import‍-Eksport” miała dopuścić się zakamuflowanego przemytu poprzez dostarczenie 103 paczek z materiałami tekstylnymi o łącznej wadze 438 kg indywidualnym odbiorcom w Poznaniu i Bydgoszczy. Mimo nieodpowiedniej zawartości przesyłki te nie zostały zakwestionowane przez celników. Kolejny zarzut dotyczył praktyk korupcyjnych. Według przywołanego dokumentu przedstawiciele Spółdzielni Transportowej „Intersped” Stefan R. i Stanisław W., przedstawiciele PSMC Hartwig Jerzy W. i niejaki K. oraz pracownicy Posterunku Celnego w Opolu Andrzej J. i Józef K. mieli otrzymywać od Edmunda M. lub Elżbiety M. „korzyści majątkowe w postaci marek zachodnioniemieckich oraz wartościowych przedmiotów w zamian za nieujawnianie faktu fałszerstwa dokumentów i zaniżania wagi dostarczanych paczek, zaniechanie dokonywania prawidłowych odpraw celnych bądź potwierdzanie odpraw celnych bez faktycznej dostawy paczek”15.

W połowie stycznia 1986 r. zapadła decyzja o sfinalizowaniu („realizacji”) sprawy krypt. „Kameleon” przy okazji spodziewanego przyjazdu kolejnego transportu paczek wraz z Edmundem M. i Elżbietą M. Dla wykonania związanych z tym zadań, obejmujących w szczególności rewizje i zatrzymanie szeregu osób, została powołana specjalna grupa operacyjno‍-śledcza SB, złożona z funkcjonariuszy Wydziału II oraz Wydziału Śledczego WUSW w Opolu16.

Zarzuty formułowane pod adresem firmy „Import‍-Eksport” w większym lub mniejszym stopniu uderzały również w Kazimierza S. Wydział II WUSW widział w nim jednak przede wszystkim swojego współpracownika, w związku z czym zadbano o to, by w możliwie największym stopniu uchronić go przed negatywnymi konsekwencjami planowanych działań represyjnych. W kolejnym spotkaniu kontrolnym z TW „Grzegorz”, jakie odbyło się 29 stycznia 1986 r., wziął udział sam naczelnik Wydziału II WUSW, ppłk Jerzy Bielski. Zasadniczym celem spotkania było „przygotowanie TW do zadań związanych z realizacją sprawy operacyjnego rozpracowania krypt. «Kameleon»”, co w specyficznym języku aparatu bezpieczeństwa oznaczało podjęcie działań represyjnych wobec osób rozpracowywanych w ramach wymienionej sprawy. „Grzegorzowi” wyjaśniono, na czym ma polegać jego rola „w realizacji tej sprawy” i przydzielono związane z tym zadania. Porucznik Wójcik udzielił mu instruktażu „co do sposobów postępowania wobec figurantów, tzn. M. i E. M.” Uzgodniono też „sposoby łączności na wypadek nieprzewidzianych sytuacji, które mogłyby wystąpić w trakcie realizacji sprawy”17.

Tydzień wcześniej, w nocy z 21 na 22 stycznia, trzyosobowa grupa funkcjonariuszy Wydziału II WUSW, w skład której wchodzili kpt. Edward Kuc, por. Andrzej Wójcik i ppor. Krzysztof Wawrzyniak, we współpracy z „Grzegorzem” przeprowadziła tajną kontrolę paczek składowanych w prowadzonym przez niego magazynie w Czarnowąsach. Sporządzono odnośną dokumentację fotograficzną18.

30 stycznia 1986 r. Kazimierz S. złożył formalne zawiadomienie o przestępstwie, przyjęte przez naczelnika Wydziału Śledczego WUSW, ppłk. Jana Pastucha. Ujawnił on takie fakty, jak wspomniane zaniżanie wagi paczek dostarczanych przez firmę „Import‍-Eksport”, a także wypłacanie rozwozicielom wynagrodzenia w markach zachodnioniemieckich oraz wynagradzanie celników w tejże walucie bądź w formie prezentów za bezproblemowe dokonywanie odpraw. Zawiadomienie to obciążało bezpośrednio również samego Kazimierza S. jako miejscowego pełnomocnika firmy „Import‍-Eksport”, osobiście zaangażowanego w wymienione praktyki19.

Opisując okoliczności, w jakich zdecydowano się na opłacanie celników, Kazimierz S. uskarżał się na trudności z dokonywaniem odpraw w zwykłym trybie: „Z chwilą rozpoczęcia odpraw celnych w Krzanowicach celnicy opolscy stwarzali różne kłopoty. Narzekali na ilość paczek, tzn. na ich nadmiar, na niewłaściwe pomieszczenie i zawsze im coś przeszkadzało. Zdarzały się przypadki, że odmawiali wręcz dokonania odprawy celnej”. W związku z tymi trudnościami Edmund M. miał w 1983 r. dogadać się z celnikami i ci ostatni od tego czasu mieli być opłacani za każdą odprawę. Opłacanie celników zlecono Kazimierzowi S. jako pełnomocnikowi Edmunda M.20

Jeszcze tego samego dnia, gdy od Kazimierza S. przyjęto zawiadomienie o przestępstwie, Wydział Śledczy WUSW wystąpił do dyrektora Izby Skarbowej w Opolu z wnioskiem o oddelegowanie „dwóch inspektorów [...] w celu przeprowadzenia kontroli finansowej” firmy „Import‍-Eksport” z magazynem głównym w Czarnowąsach. W uzasadnieniu tego wniosku powoływano się na informacje mówiące, że „E[dmund] M[...] wspólnie z Elżbietą M[...] i innymi osobami [...] fałszują dokumentację rozliczeniową [...] w ten sposób, że [...] zaniżają faktyczną wagę przesyłek i [...] opłaty dewizowe należne PSMC Hartwig”, a także sprowadzają paczki o zawartości niemieszczącej się w pojęciu pomocy charytatywnej, „co może wskazywać na zakamuflowaną formę przemytu”21.

31 stycznia 1986 r. funkcjonariusze SB z Wydziału Śledczego i Wydziału II WUSW w Opolu przeprowadzili rewizję w pomieszczeniach mieszkalnych Kazimierza S. w Czarnowąsach, konfiskując duże ilości gotówki w walucie zachodnioniemieckiej oraz dokumenty i przedmioty związane z działalnością firmy „Import‍-Eksport”22. Przeszukano też garażowany u Kazimierza S. samochód ciężarowy, którym przyjechał do Polski Edmund M.23 W ślad za tym Kazimierz S. został przesłuchany w charakterze świadka24.

Tego samego dnia przeszukano również pokój w zajeździe „Niedźwiednik” w Opolu‍-Grudzicach, użytkowany przez Edmunda M. i Elżbietę M. Także tam skonfiskowano duże ilości gotówki w złotówkach i markach RFN oraz materiały związane z działalnością przedsiębiorstwa „Import‍-Eksport”25.

W ramach tej samej akcji przeprowadzono rewizję również u innych osób podejrzanych o związek z przestępczą działalnością firmy „Import‍-Eksport”. Wśród nich znajdowali się: Karl H. (obywatel RFN przebywający czasowo w zajeździe „Niedźwiednik”), Andrzej J. (kierownik posterunku celnego w Opolu), Józef K. (zastępca kierownika posterunku celnego w Opolu), Stefan R. (prezes Spółdziel- ni Transportowej „Intersped” we Wrocławiu) i Stanisław W. (wiceprezes Spółdzielni Transportowej „Intersped”)26.

1 lutego 1986 r. przeszukano też użytkowane przez Kazimierza S. pomieszczenia magazynowe w Czarnowąsach27. Dwa dni później jeden inspektorów Izby Skarbowej oraz por. Grzegorz Kłosiński z Wydziału Śledczego WUSW w Opolu w obecności Kazimierza S. dokonali komisyjnego przeważenia paczek znalezionych w magazynie w Czarnowąsach. Stwierdzono, że waga większości z nich znacznie przewyższa tę zadeklarowaną w dokumentach28.

Z początkiem lutego 1986 r. Prokuratura Wojewódzka w Opolu przedstawiła Edmundowi M. i Elżbiecie M. zarzut popełnienia przestępstwa polegającego na systematycznym wręczaniu na żądanie korzyści majątkowych kierownikowi Posterunku Celnego w Opolu Andrzejowi J. oraz przedstawicielom Spółdzielni Transportowej „Intersped” Stanisławowi R. i Stanisławowi W. „w zamian za zaniechanie kontroli przewożonych przesyłek z Republiki Federalnej Niemiec do Polski – w łącznej wysokości co najmniej 25 tys. marek RFN”. W późniejszym czasie dodano zarzuty o podobnym charakterze.

Wobec podejrzanych zastosowano tymczasowe aresztowanie. Andrzejowi J. zarzucano w szczególności, że wraz z podległymi mu pracownikami Posterunku Celnego w Opolu „żądał i systematycznie przyjmował korzyści majątkowe [...] do wspólnego podziału w zamian za niezwłoczne dokonywanie odpraw celnych po nadejściu przesyłek dostarczonych przez firmę «Import‍-Export»”.

Jego zastępcy Józefowi K. przedstawiono początkowo zarzut popełnienia przestępstwa polegającego na systematycznym przyjmowaniu korzyści majątkowych od przedstawicieli firmy „Import‍-Eksport”, „bezpośrednio lub za pośrednictwem kierownika” Posterunku, „w łącznej kwocie około 2 tys. marek RFN” w związku z czynnościami wykonywanymi przy odprawach celnych przesyłek dostarczanych przez tę firmę. W późniejszym czasie dopełniono zarzut o poczynione w śledztwie ustalenia, dotyczące w szczególności żądania i systematycznego przyjmowania korzyści majątkowych „wspólnie i w porozumieniu” z kierownikiem Andrzejem J. i kontrolerem Janem K.

Stefanowi R. i Stanisławowi W., prezesowi i wiceprezesowi Spółdzielni Transportowej „Intersped”, zarzucono popełnienie przestępstwa polegającego na domaganiu się nienależnych korzyści majątkowych od właścicieli firmy „Import‍-Export” oraz przyjęcie „łącznie 18 380 marek RFN [...] w zamian za okazywanie przychylności w świadczeniu usług przez [...] spółdzielnię”, a także w związku z wyrażeniem „zgody na fałszowanie dokumentacji przewozowej”.

Wobec Andrzeja J., Józefa K., Stefana R. i Stanisława W. także zastosowano tymczasowe aresztowanie29. Dalsze prowadzenie śledztwa w tej sprawie powierzono Wydziałowi Śledczemu WUSW30.

Materiał zebrany w toku śledztwa umożliwił przedstawienie zarzutów kolejnym osobom. Z upływem czasu grono podejrzanych powiększyli: Roman C. (wicedyrektor Urzędu Celnego we Wrocławiu), Andrzej S. (naczelnik Oddziału Celnego we Wrocławiu), Jan K., Zbigniew K., Edward M., Kornelia M. i Jerzy W. (pracownicy Posterunku Celnego we Wrocławiu), Januariusz K. (wicedyrektor Biura Współpracy z Zagranicą Centralnego Związku Spółdzielczości Pracy w Warszawie), Piotr W. (kierownik Działu Akwizycji i Usług Różnych PSMC Hartwig).

Romanowi C. i Andrzejowi S. zarzucano żądanie i przyjęcie korzyści majątkowej w związku z objęciem funkcji kontrolnych przez podległy im Posterunek Celny w Opolu oraz wyrażenie zgody na dokonywanie odpraw celnych „w warunkach magazynowania w Czarnowąsach”.

Janowi K., Zbigniewowi K., Kornelii M. i Jerzemu W. zarzucano w szczególności, że „wspólnie i w porozumieniu” z innymi pracownikami Posterunku Celnego w Opolu systematycznie przyjmowali „korzyści majątkowe w walorach dewizowych [...] w zamian za niezwłoczne dokonywanie odpraw celnych” na rzecz firmy „Import‍-Export”.

Januariuszowi K. zarzucano, że jako zastępca dyrektora Biura Współpracy z Zagranicą Centralnego Związku Spółdzielczości Pracy „żądał, a następnie przyjął [...] korzyść majątkową w łącznej kwocie 25 tys. marek RFN w zamian za spowodowanie zatwierdzenia umowy zawartej przez firmę «Import‍-Export» z firmą «Servisco» na dystrybucję paczek na terenie Polski”.

Piotr W., kierownik Działu Akwizycji i Usług Różnych PSMC Hartwig, miał przyjąć „korzyść majątkową w walorach dewizowych w łącznej kwocie 1500 DM [...] w zamian za pozytywną ocenę warunków do zawarcia umowy” z firmą „Import‍-Eksport”.

Wobec Romana C., Jana K., Zbigniewa K., Januariusza K., Andrzeja S., Piotra W. i Jerzego W. zastosowano tymczasowe aresztowanie31.

W lipcu 1986 r. do grona podejrzanych dołączył również Kazimierz S., od początku odgrywający dwuznaczną rolę w całej sprawie jako TW „Grzegorz”. Prokuratura Wojewódzka w Opolu zarzucała mu m.in. nielegalny obrót dewizami z ramienia firmy „Import‍-Eksport”, ze szczególnym uwzględnieniem nieewidencjonowanych wypłat wynagrodzenia dla osób zajmujących się rozwożeniem paczek. Dalsze zarzuty dotyczyły wręczania na żądanie korzyści majątkowych w walorach dewizowych kierownikowi Posterunku Celnego w Opolu Andrzejowi J. i podległym mu kontrolerom, Józefowi K. i Janowi K., a także funkcjonariuszowi WUSW w Opolu Ryszardowi Ż., wobec którego zostało wszczęte odrębne postępowanie karne32.

W toku śledztwa okazało się, że zaniżanie wagi paczek w dokumentach wystawianych przez firmę „Import‍-Eksport” oraz związane z tym zaniżanie opłat dewizowych na rzecz PSMC Hartwig było spowodowane koniecznością wygospodarowania środków na opłacanie celników i innych osób reprezentujących instytucje, z jakimi firma ta miała do czynienia w Polsce. W kontekście wspomnianych już trudności z dokonywaniem odpraw celnych w początkowym okresie działalności firmy fakt ten może przemawiać za postawieniem tezy, że przestępcze działania przedsiębiorstwa „Import‍-Eksport” zostały przynajmniej w dużej mierze wymuszone przez przedstawicieli aparatu władzy PRL, zainteresowanych nielegalnym osiąganiem dodatkowych dochodów w związku z wykonywaną pracą33.

W śledztwie pojawił się również godny uwagi wątek polityczny o istotnym znaczeniu dla ogólnej oceny działalności prowadzonej przez firmę „Import‍-Eksport”. Otóż okazało się, że w paczkach przywożonych do Polski przez tę firmę bywały przemycane publikacje emigracyjne („Narodowiec”, „Kultura”), a także farba drukarska i spore ilości papieru. W notatce służbowej sporządzonej w styczniu 1986 r. na okoliczność tajnej kontroli magazynu w Czarnowąsach por. Wójcik z Wydziału II WUSW w Opolu, oficer prowadzący TW „Grzegorz”, wyeksponował fakt, że „celnicy nie poddali opłacie celnej paczek adresowanych do ks. [Henryka] Jankowskiego” w Gdańsku. W związku z tym opolska SB podejrzewała Edmunda M., że może on współpracować z polską emigracją polityczną i na jej zlecenie zaopatrywać podziemie w kraju34.

Warto dodać, że opolskiej SB bardzo zależało na wykazaniu domniemanych związków firmy „Import‍-Eksport” ze środowiskami opozycyjnymi. Celu tego jednak nie udało się osiągnąć. W sporządzonym po zakończeniu śledztwa meldunku dla Wydziału Inspekcji Biura Śledczego MSW w Warszawie zastępca naczelnika Wydziału Śledczego WUSW w Opolu, mjr Henryk Skowron, ubolewał: „Mimo intensywnej pracy z podejrzanymi w oparciu o rozpoznanie operacyjne nie zebrano dowodów procesowych świadczących o powiązaniach Edmunda M[...], Elżbiety M[...] bądź innych osób z obcymi służbami wywiadowczymi i podziemiem politycznym na Zachodzie”35.

Wobec powyższego wydaje się, że działalność firmy „Import‍-Eksport” nie powinna być traktowana jedynie jako zwykła działalność przestępcza, prowadzona wyłącznie z niskich pobudek natury materialnej. Nie należy jej oceniać w oderwaniu od ówczesnych realiów społeczno‍-politycznych w Polsce, ogromnie utrudniających prowadzenie niekolidującej z prawem działalności gospodarczej.

17 września 1986 r. Prokuratura Wojewódzka w Opolu wniosła do Sądu Wojewódzkiego akt oskarżenia przeciwko czternastu osobom, wśród których znaleźli się: Edmund M. jako główny oskarżony, Januariusz K., Stefan R., Stanisław W., Roman C., Tadeusz S., Andrzej J., Józef K., Jan K., Jerzy W., Zbigniew K., Kornelia M., Piotr W. i Kazimierz S. (wymienieni w tejże kolejności). Wśród oskarżonych znajdował się również Kazimierz S., wykorzystywany przez SB jako TW „Grzegorz”. Wobec dwunastu osób z tego grona zastosowano środek zapobiegawczy w formie tymczasowego aresztowania. W dwóch przypadkach środek ten został uchylony jeszcze przed wniesieniem aktu oskarżenia36. Oprócz Kornelii M. jedną z osób, wobec których nie stosowano tymczasowego aresztowania, był Kazimierz S. Wyłącznie z myślą o zakamuflowaniu jego współpracy z aparatem bezpieczeństwa SB zatrzymała go na 48 godzin37.

Aktem oskarżenia nie objęto Elżbiety M., zwolnionej z aresztu w maju 1986 r. z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad dwójką jej dzieci. Zamiast tymczasowego aresztowania zastosowano wobec niej środek zapobiegawczy w formie poręczenia majątkowego. Po wyjeździe z Polski Elżbieta M. nie reagowała jednak na wezwania wysyłane przez prokuraturę. W związku z tym rozesłano za nią list gończy, a jej sprawę wyłączono do odrębnego postępowania. Prowadzone wobec niej śledztwo zawieszono do czasu jej ewentualnego przyjazdu do Polski38.

W trakcie procesu TW „Grzegorz” odgrywał rolę starannie wyreżyserowaną przez SB. W związku z tym 12 grudnia 1986 r. por. Wójcik odbył z nim kolejne spotkanie kontrolne, na które przybył również sam naczelnik Wydziału Śledczego WUSW, ppłk Jan Pastuch. Ten ostatni poinstruował „Grzegorza”, „jak ma się zachować w określonych sytuacjach, tj. w czasie zadawania mu pytań przez obrońców innych oskarżonych, i jak ma odpowiadać na konkretne pytania”. Dodatkowym celem spotkania było zademonstrowanie „Grzegorzowi”, że SB „interesuje się losem TW i jego sytuacją w sprawie”. Wójcik zapewnił swojego podopiecznego, że SB zrobi „wszystko, aby nie musiał odsiadywać kary”39.

W postępowaniu sądowym główny oskarżony, Edmund M., odwołując w znacznej mierze swoje wyjaśnienia z postępowania przygotowawczego, nie przyznał się w szczególności do wręczania korzyści majątkowych wicedyrektorowi Urzędu Celnego we Wrocławiu Romanowi C. oraz pracownikom Posterunku Celnego w Opolu w związku z działalnością jego firmy przewozowej. Swoje obciążające wyjaśnienia ze śledztwa wycofywali na rozprawie sądowej również oskarżeni pracownicy służby celnej, utrzymując, że nie otrzymywali żadnych korzyści majątkowych od firmy „Import‍-Eksport”, obniżając wysokość uzyskanej korzyści bądź twierdząc, że otrzymywali pieniądze „za nic” lub za pracę w godzinach nadliczbowych. Fakt opłacania celników został jednak potwierdzony przez Kazimierza S. „Sąd dał wiarę tylko konsekwentnym (także w śledztwie) wyjaśnieniom” tegoż oskarżonego, uznając, że „znalazły one potwierdzenie w wyjaśnieniach [innych] oskarżonych [...] złożonych w postępowaniu przygotowawczym”. Zdaniem sądu „prawdę co do udzielenia i przyjmowania korzyści [...] podali wszyscy oskarżeni tylko w śledztwie, a [Kazimierz] S[...] także na rozprawie”40.

26 lutego 1987 r. Sąd Wojewódzki w Opolu wydał wyrok skazujący w stosunku do Edmunda M. i dziesięciu innych osób. Głównemu oskarżonemu wymierzono karę 5 lat pozbawienia wolności. Osiem osób otrzymało karę pozbawienia wolności w wymiarze od roku do czterech lat (z uwzględnieniem amnestii). „Z uwagi na aferowy charakter przestępstw objętych tą sprawą” i związany z nią interes społeczny „Sąd nie znalazł podstaw do stosowania warunkowego zawieszenia kary pozbawienia wolności nawet w wypadku, gdyby to ze względu na wymiar kary było możliwe”41. Dodatkowo orzeczono karę grzywny w różnej wysokości, przepadek części mienia, a w niektórych przypadkach także kary dodatkowe w postaci czasowego zakazu pełnienia określonych funkcji (w przypadku Romana C., Andrzeja J., Józefa K., Jana K., Jerzego W. i Zbigniewa K.) oraz czasowej utraty praw publicznych (w przypadku Romana C. i Andrzeja J.). Wobec Kornelii M. orzeczono jedynie karę grzywny w wysokości 30 tys. zł. Stefan R. został uniewinniony, a przypadki Tadeusza S. i Stanisława W. wyłączono do odrębnego postępowania. Kazimierzowi S. wymierzono karę grzywny w wysokości 200 tys. zł. Sąd orzekł wobec niego również karę pozbawienia wolności w wymiarze 1 roku i 10 miesięcy, ale karę tę w całości mu darowano na mocy amnestii z 17 lipca 1986 r. W rozmowie ze swoim oficerem prowadzącym, por. Wójcikiem, TW „Grzegorz” wyraził zadowolenie „z zakończenia sprawy i jej wyniku”42.

Kierownictwo Wydziału Śledczego WUSW w Opolu oceniło ten wyrok jako zbyt łagodny w stosunku do Edmunda M. Na uzasadnienie tej opinii przywoływano fakt, że w trakcie śledztwa zostały u niego zabezpieczone „znaczne kwoty dewiz, a w szczególności na kontach bankowych, które winny ulec konfiskacie”43. Prokuratura Wojewódzka w Opolu zaskarżyła wyrok na niekorzyść Edmunda M. i Stefana R.44

Wydział II WUSW w Opolu starał się zapobiec dekonspiracji TW „Grzegorz” jako osobowego źródła informacji w sprawie „Kameleon”, ale zabiegi te okazały się mało skuteczne. „Grzegorza” dekonspirowała w oczywisty sposób już sama chronologia wydarzeń, począwszy od formalnego zawiadomienia o przestępstwie, które złożył w styczniu 1986 r. Sądzone wraz z nim osoby szybko zorientowały się w jego dwuznacznej roli, co znalazło wyraz także w podejmowanych wobec niego działaniach. U progu roku 1987 przysłano mu widokówkę z cytatem z Ewangelii na temat Judasza i trzydziestu srebrników. W początkach marca 1987 r. otrzymał od anonimowego nadawcy kartę z życzeniami imieninowymi o treści: „Niech Bóg wybaczy Tobie i Twoim dzieciom krzywdę wyrządzoną tym, którzy za Ciebie cierpią”. W teczce pracy TW „Grzegorz” zachowała się też kartka pocztowa od „Kazimierza Ucho” z życzeniami o treści: „A gdy zasiądziesz z rodziną przy świątecznym stole, wspomnij i o tych dzieciach, którym zabrałeś ojców”45.

Mimo oczywistej dekonspiracji „Grzegorza” Wydział II WUSW w Opolu długo nie rezygnował z niego jako osobowego źródła informacji. Jeszcze we wrześniu 1987 r. planowano dalsze wykorzystanie go m.in. w ramach sprawy obiektowej o kryptonimie „Przytułek” jako źródła informacji o osobach wyjeżdżających do RFN, ze szczególnym uwzględnieniem tych, które zamierzają odmówić powrotu do kraju, a także o powracających do Polski. Liczono również na przekazywanie przez niego informacji na temat duchowieństwa i jego związków ze środowiskami opozycyjnymi46.

W listopadzie 1987 r. współpracę zawieszono na prośbę „Grzegorza”, tłumaczącego się brakiem czasu w związku z podjęciem przez niego nowej działalności zarobkowej. We wrześniu tegoż roku kupił on zakład ceramiczny na terenie Niemodlina, daleko od swojego miejsca zamieszkania, co bardzo ograniczyło możliwość wykonywania zadań na rzecz SB47.

W opisanej powyżej sprawie sądowej chodziło w głównej mierze o praktyki korupcyjne, wymuszone przez roszczeniową postawę funkcjonariuszy służby celnej. Jak już wskazywano, przestępcze zaniżanie wagi paczek w dokumentacji wystawianej przez firmę „Import‍-Eksport” może być traktowane jako proceder wtórny w stosunku do tych praktyk, bo mający na celu wygospodarowanie środków na opłacenie celników.

Innego rodzaju sytuacja wystąpiła w kolejnej sprawie sądowej, do jakiej doszło w związku z działalnością tejże firmy. Tym razem mamy do czynienia z penalizacją praktyk normalnych w życiu gospodarczym na Zachodzie, które jednak nie mieściły się w porządku prawnym PRL, a mianowicie obrotu walutą zachodnioniemiecką.

Osobom rozwożącym paczki dostarczane przez firmę „Import‍-Eksport” wypłacano wynagrodzenie w markach zachodnioniemieckich, a w późniejszym czasie częściowo w markach, a częściowo w złotówkach. Dodatkową formę wynagrodzenia stanowiły różnego rodzaju dobra materialne zakupione w RFN, jak samochody ciężarowe, silniki wysokoprężne, dywany, odzież czy paczki żywnościowe. Taki system wynagradzania był dla rozwozicieli dużo bardziej atrakcyjny niż zwykłe wypłaty w złotówkach, których siła nabywcza była w ogromnej mierze symboliczna. Niestety kolidował z obowiązującym w PRL porządkiem prawnym, wymagającym specjalnego zezwolenia na obrót dewizami. Konsekwencją tego było wszczęcie postępowania karnego przeciwko dużej grupie rozwozicieli, działających w różnych częściach Polski. Także to postępowanie prowadził Wydział Śledczy WUSW pod nadzorem Prokuratury Wojewódzkiej w Opolu48.

W początkach czerwca 1987 r. Prokuratura Wojewódzka wniosła do Sądu Rejonowego w Opolu akt oskarżenia przeciwko trzynastu osobom, które zajmowały się rozwożeniem paczek, zarzucając im nielegalny obrót dewizami oraz przyjmowanie dóbr materialnych w zamian za świadczenie usług transportowych49.

13 stycznia 1988 r. Sąd Rejonowy w Opolu skazał Ryszarda W., Janusza R., Władysława S. i Jana Ś. na karę pozbawienia wolności w wymiarze od 6 do 10 miesięcy oraz karę grzywny. Na Bogusława M., Antoniego K., Jacka K., Krystiana C. i Czesława B. nałożono także karę grzywny. Orzeczono też ściągnięcie od wymienionych osób równowartości kwot stanowiących przedmiot obrotu dewizowego. Zasądzone kary pozbawienia wolności darowano w całości na mocy amnestii z 17 lipca 1986 r. Postępowanie karne wobec Jana K., Stanisława K., Józefa J. i Tomasza S. umorzono na mocy amnestii z 21 lipca 1984 r.50

W związku z działalnością firmy „Import‍-Eksport” założono także sprawę karną przeciwko kpt. Ryszardowi Ż. z Wydziału Paszportowego WUSW w Opolu, który w latach 1981–1983 był oficerem prowadzącym Kazimierza S., zarejestrowanego jako TW „Grzegorz”. W toku śledztwa przeciwko Edmundowi M., Elżbiecie M. i współpracownikom firmy „Import‍-Export” wyszło na jaw, że w grudniu 1981 r. oficer ten poinformował Kazimierza S. o przygotowaniach do stanu wojennego, który ogłoszono około tygodnia później. Według poczynionych w śledztwie ustaleń Ryszard Ż. miał też przyjąć od Kazimierza S. pieniądze w walucie zachodnioniemieckiej w zamian za obietnicę dzielenia się informacjami na temat działań WUSW wobec firmy „Import‍-Export” (nie przekazywał ich jednak)51.

W tej sytuacji w kwietniu 1986 r. postanowieniem Prokuratury Wojewódzkiej w Opolu Ryszard Ż. został tymczasowo aresztowany po uprzednim zatrzymaniu na 48 godzin przez Wydział Śledczy WUSW52. W październiku sformułowano przeciwko niemu akt oskarżenia, zarzucając mu przyjęcie korzyści majątkowej w zamian za obietnicę przekazywania informacji o działaniach SB wobec firmy „Import‍-Export” (zmierzających do rozpoznania jej charakteru), nielegalny obrót dewizami oraz systematyczne przyjmowanie korzyści majątkowej „w zamian za załatwianie paszportów na wyjazdy za granicę”53.

22 grudnia 1986 r. Sąd Rejonowy w Opolu wymierzył Ryszardowi Ż. karę 2 lat i 6 miesięcy pozbawienia wolności oraz 120 tys. zł grzywny. Obrońca oskarżonego wniósł rewizję do Sądu Wojewódzkiego w Opolu, ale sąd ten utrzymał w mocy postanowienie sądu pierwszej instancji54.

Skargi na praktyki korupcyjne w Nysie

Kryminogenny charakter stosunków łączących aparat władzy PRL z rozwijającą się stopniowo przedsiębiorczością prywatną ilustrują w mniejszym stopniu także materiały wytworzone przez Wydział Śledczy WUSW w Opolu w związku ze skargami na korupcyjne praktyki ze strony przedstawicieli władz państwowych w Nysie. Praktyki te, zgodnie z tym, co utrzymywali skarżący się, miały polegać na czerpaniu nienależnych korzyści majątkowych w zamian za swoiście rozumianą „pomoc” dla indywidualnych przedsiębiorców.

Jednym ze skarżących się był Zbigniew G., właściciel zakładu rzemieślniczego świadczącego usługi w zakresie malowania szyldów i reklam. Prowadzony przez niego zakład funkcjonował od 1977 r. w Otmuchowie, a następnie w Maciejowicach koło Otmuchowa. W okresie stanu wojennego, w związku z utrudnionym dojazdem z miejsca zamieszkania do miejsca pracy, Zbigniew G. zaczął prowadzić działalność gospodarczą w swoim mieszkaniu w Nysie. Nie zadbał jednak o zgłoszenie tego faktu odpowiednim władzom. Po kontroli przeprowadzonej w początkach maja 1985 r. Urząd Skarbowy w Nysie nałożył na niego bardzo dotkliwą karę finansową. Jednocześnie postanowiono zastosować wobec niego nowe, znacznie mniej korzystne zasady opodatkowania. W ten sposób miał on stracić łącznie 800 tys. zł. W kwietniu 1987 r. Zbigniew G. przedstawił tę sprawę Prokuraturze Rejonowej w Nysie, przyznając się do wręczenia na żądanie korzyści majątkowej w wysokości 50 tys. naczelnikowi Urzędu Skarbowego w Nysie, Karolowi D., w zamian za obniżenie kary i zastosowanie korzystniejszych zasad opodatkowania55.

Według zeznań złożonych przez Zbigniewa G., Karol D. miał domagać się od niego 100 tys. zł. Zbigniew G. wręczył mu jednak tylko połowę tej kwoty, resztę miał zapłacić w późniejszym czasie, ale ostatecznie pod presją żony tego nie uczynił. W listopadzie 1985 r. Zbigniew G. zlikwidował zakład, ale jego żona Irena kontynuowała działalność gospodarczą w zakresie odkażania i deratyzacji. Działalności tej towarzyszyły nowe zatargi z miejscowym Urzędem Skarbowym. W związku z tym Irena G. wniosła skargę do Naczelnego Sądu Administracyjnego. W uzasadnieniu swojej skargi wspomniała również o przyjmowaniu korzyści majątkowych przez Karola D. W tej sytuacji w kwietniu 1987 r. jej mąż zdecydował się na złożenie zawiadomienia o przestępstwie w Prokuraturze Rejonowej56.

28 września 1987 r. Prokuratura Rejonowa sformułowała akt oskarżenia przeciwko Karolowi D. i Zbigniewowi G., oskarżając ich odpowiednio o przyjęcie i wręczenie korzyści majątkowej w wysokości 50 tys. zł wraz z obietnicą późniejszego wręczenia kolejnych 50 tys. zł57. 19 lutego 1988 r. rozpatrujący tę sprawę Sąd Wojewódzki w Opolu wydał jednak wyrok uniewinniający w stosunku do obu oskarżonych, kierując się wątpliwościami co do winy Karola D. Wątpliwości te pojawiły się w związku ze zmianą zeznań przez świadka Tadeusza M., który na rozprawie zaprzeczył informacjom podanym przez siebie w toku śledztwa (chodziło o czas i miejsce, w jakim Zbigniew G. miał spotkać się z Karolem D. i wręczyć mu 50 tys. zł). Na korzyść Karola D. zadziałała także okoliczność, że Irena G. przebywała w tym czasie za granicą i nie mogła wystąpić na rozprawie58.

Warto dodać, że wyrok Sądu Wojewódzkiego został skrytykowany w meldunku dla Wydziału Inspekcji Biura Śledczego MSW, sporządzonym przez Wydział Śledczy WUSW. Zdaniem Wydziału Śledczego WUSW wyrok ten pozostawał „w sprzeczności z ustaleniami postępowania przygotowawczego”59.

Na korupcyjne praktyki przedstawicieli aparatu władzy skarżył się również właściciel prywatnego zakładu ślusarskiego w Nysie Krzysztof M. W styczniu 1987 r. złożył on w miejscowej Prokuraturze Rejonowej zawiadomienie o przestępstwie obciążające dwóch funkcjonariuszy Sekcji 5 SB Rejonowego Urzędu Spraw Wewnętrznych: kpt. Władysława Z. i por. Bronisława M. Funkcjonariusze ci odgrywali szczególnie ważną rolę w walce z miejscową „Solidarnością”, ale zajmowali się również tzw. ochroną gospodarki, co dawało im okazję do czerpania nienależnych korzyści materialnych na zasadzie płatnej protekcji przedsiębiorców zainteresowanych współpracą z państwowymi zakładami pracy. Krzysztof M. utrzymywał, że w okresie od kwietnia do sierpnia 1986 r. Władysław Z. i Bronisław M. przyjęli od niego „korzyści majątkowe w kwocie nie mniejszej niż 140 tys. zł oraz 100 dolarów USA” w zamian za pomoc w załatwianiu korzystnych umów kooperacyjnych z miejscowymi „jednostkami gospodarki uspołecznionej”60. Skarżył się na szantażowanie go przez wymienionych funkcjonariuszy SB, którzy mieli wymuszać na nim kolejne świadczenia finansowe, grożąc, że w przeciwnym wypadku spowodują odebranie mu zezwolenia na działalność gospodarczą61.

Prokuratura Wojewódzka w Opolu wszczęła w tej sprawie śledztwo, którego prowadzenie powierzono Wydziałowi Śledczemu WUSW. Już 22 kwietnia 1987 r. zapadła jednak decyzja o umorzeniu śledztwa, motywowana przez Prokuraturę brakiem „dostatecznych dowodów popełnienia [...] czynów” zarzucanych podejrzanym. W toku śledztwa potwierdzono, że działania Władysława Z. i Bronisława M. faktycznie przyczyniły się do zawarcia przez Krzysztofa M. korzystnych umów z przedsiębiorstwami państwowymi. Brakowało jednak dowodów na okoliczność „przekazania [...] podejrzanym korzyści majątkowych w podanych kwotach”62.

Zdaniem Wydziału Śledczego WUSW do umorzenia śledztwa przyczyniła się „w znacznej mierze” także osobista niewiarygodność Krzysztofa M. jako przedsiębiorcy. W uzasadnieniu tej opinii zarzucano mu zaniedbywanie, a następnie faktyczne porzucenie swojego zakładu, niewywiązywanie się z zawartych umów itp.63

Mimo to sprawa zarzutów wysuniętych przez Krzysztofa M. położyła kres resortowej karierze Władysława Z. i Bronisława M. Niezależnie od umorzonego przez Prokuraturę śledztwa, przeciwko obu oficerom zostało wszczęte również postępowanie dyscyplinarne. W związku z tym wystąpili oni o zwolnienie z pracy w SB. Bronisławowi M. przyznano milicyjną emeryturę64.

Podsumowanie

Jak dowodzą przedstawione wyżej przykłady, koegzystencja prywatnej przedsiębiorczości i państwowego aparatu władzy PRL była zjawiskiem potencjalnie kryminogennym. Panujące w kraju stosunki społeczno‍-gospodarcze, wraz z obowiązującym porządkiem prawnym, niejednokrotnie powodowały, że indywidualna działalność gospodarcza nabierała cech przestępczych – przynajmniej z formalnego punktu widzenia. Z drugiej strony, działalność o charakterze przestępczym podejmowali także przedstawiciele aparatu władzy, skuszeni możliwością łatwego osiągania dodatkowych korzyści majątkowych na koszt pozostających w zależności od nich przedsiębiorców.

Obie strony medalu znakomicie widać na przykładzie perypetii firmy „Import‍-Export”. W odniesieniu do praktyk korupcyjnych w Nysie nie ma całkowitej pewności co do faktycznego stanu rzeczy. Również te przypadki są jednak bardzo wymowne i pouczające – przynajmniej jako przyczynki do oddania atmosfery społecznej otaczającej relacje prywatnej przedsiębiorczości i aparatu władzy.

Przykład firmy „Import‍-Export” pokazuje również, że do rozwoju zorganizowanych form przestępczości w życiu gospodarczym mogła przyczyniać się też działalność organów mających oficjalnie na celu czuwanie nad przestrzeganiem prawa. Wydział II WUSW w Opolu mógł bardzo szybko i łatwo spowodować ukrócenie przestępczych praktyk z udziałem celników i firmy „Import‍-Export”, ponieważ aktywnym uczestnikiem tych praktyk był od początku współpracujący z owym wydziałem TW „Grzegorz”. W każdej chwili można było przywołać do porządku „Grzegorza” i inne znane dzięki niemu osoby, przeprowadzić odpowiednie rozmowy ostrzegawcze itp.

Wydział II WUSW wolał jednak przez długi czas tolerować przestępczą działalność „Grzegorza”, by z jego pomocą stopniowo zgromadzić materiał niezbędny do wszczęcia efektownej sprawy sądowej przeciwko zachodnioniemieckiemu przedsiębiorcy. Być może miało to związek ze specyficznymi zainteresowaniami operacyjnymi tego wydziału, do którego najważniejszych zadań na Śląsku Opolskim należała działalność kontrwywiadowcza wobec RFN. Może liczono na jakiś spektakularny sukces w wykrywaniu wrogiej działalności zachodnich służb specjalnych czy polskich ośrodków emigracyjnych, a może na zdobycie materiałów przydatnych w propagandowej walce ze środowiskami opozycyjnymi w kraju. Celów tych jednak nie osiągnięto, za to przez długi czas pozwalano rozkwitać korupcji w miejscowych placówkach służby celnej.

W ostatnim dziesięcioleciu PRL coraz bardziej poszerzano możliwości rozwoju prywatnej przedsiębiorczości. Niestety robiono to w sposób bardzo niekonsekwentny, aż do marca 1989 r. utrzymując zakaz prywatnego obrotu obcą walutą oraz pozostawiając w rękach aparatu władzy i jego poszczególnych przedstawicieli bardzo szeroki zakres uprawnień do uznaniowego reglamentowania możliwości działania przedsiębiorców. Sytuacja ta sprzyjała rozwojowi rozmaitych form przestępczości. Podobny efekt mogła mieć również postawa aparatu bezpieczeństwa PRL, zainteresowanego bardziej osiąganiem różnego rodzaju korzyści operacyjnych niż zapobieganiem przejawom przestępczości gospodarczej.

1 AIPN Wr, WUSW Opole, 012/3136, t. 1, Notatka urzędowa, 20 I 1986 r., k. 11; ibidem, t. 6, Akt oskarżenia, 17 IX 1986 r., k. 22, 24; ibidem, t. 7, Uzasadnienie [wyroku z 26 II 1987 r.], k. 73–75.

2 Ibidem, Protokół przyjęcia ustnego zawiadomienia o przestępstwie, 30 I 1986 r., k. 14.

3 AIPN Wr, WUSW Opole, 00268/103, t. 1, Wniosek o opracowanie kandydata na tajnego współpracownika, 24 XI 1981 r., k. 4; ibidem, Kwestionariusz TW, 26 XI 1981 r., k. 8–9; ibidem, Zobowiązanie, 18 XII 1981 r., k. 12/1; ibidem, Notatka służbowa z przeprowadzonej rozmowy, 10 XI 1981 r., k. 17; ibidem, Notatka służbowa z rozmowy pozyskaniowej z kandydatem na TW „SK”, 18 XII 1981 r., k. 26–27.

4 Ibidem, Raport, 5 XII 1983 r., k. 32; ibidem, Notatka służbowa ze spotkania z TW „Grzegorz”, 7 XII 1983 r., k. 33.

5 Ibidem, Teczka operacyjnego sprawdzenia nr rejestracyjny 247/83, 31 X–24 XI 1983 r., k. 39; ibidem, Notatka urzędowa, 27 X 1983 r., k. 42.

6 Ibidem, Notatka służbowa dot. tajnego współpracownika ps. „Grzegorz”, 1 II 1984 r., k. 48.

7 AIPN Wr, WUSW Opole, 065/1340, Wniosek o wszczęcie sprawy operacyjnego sprawdzenia kryptonim „Kameleon”, 18 II 1984 r., k. 8; ibidem, Wniosek o wszczęcie sprawy operacyjnego rozpracowania kryptonim „Kameleon”, 20 I 1986 r., k. 6.

8 AIPN Wr, WUSW Opole, 00268/103, t. 1, Notatka służbowa ze spotkania kontrolnego z TW „Grzegorz”, 9 III 1984 r., k. 51. W notatce tej nadmieniono, że „Grzegorz” przekazał informacje na temat Edmunda M. „dopiero po rozpytaniu go i zadaniowaniu przez por. Wójcika”.

9 Ibidem, Pismo zastępcy naczelnika Wydziału II WUSW do naczelnika Wydziału PG WUSW w Opolu, 15 VIII 1984 r., k. 57.

10 Ibidem, Notatka służbowa, 21 VIII 1984 r., k. 59–60.

11 AIPN Wr, WUSW Opole, 012/3136, t. 1, Notatka urzędowa, 20 I 1986 r., k. 12.

12 Ibidem, Protokół przyjęcia ustnego zawiadomienia o przestępstwie, 30 I 1986 r., k. 14; AIPN Wr, WUSW Opole, 00268/103, t. 1, Meldunek o przedstawieniu zarzutów, 18 VII 1986 r., k. 81.

13 Ibidem, Meldunek dla Wydziału XIII Departamentu II MSW, 31 X 1985 r., k. 89; AIPN Wr, WUSW Opole, 065/1340, Ramowy plan przedsięwzięć operacyjno‍-śledczych do sprawy operacyjnego sprawdzenia krypt. „Kameleon” nr ewid. 29 567, 11 IX 1985 r., k. 23–31.

14 AIPN Wr, WUSW Opole, 012/3136, t. 1, Kierunkowy plan wykorzystania TW „Grzegorz”, 3 XI 1985 r., k. 96. Zgodnie z przywołanym dokumentem TW „Grzegorz” był „podstawowym, aktywnym źródłem informacji” w sprawie krypt. „Kameleon”. Szczególną rolę „Grzegorza” podkreślono także w końcowej analizie tejże sprawy, pisząc, że pozyskiwane od niego informacje „w zasadzie stanowiły podstawę do wszczęcia sprawy, jak i późniejszego procesowego udokumentowania przestępczej działalności figuranta [Edmunda M.] i innych osób z nim związanych” (AIPN Wr, WUSW Opole, 065/1340, Analiza zrealizowanej sprawy operacyjnego rozpracowania krypt. „Kameleon” nr ewid. 29 567, 12 IV 1988 r., k. 72).

15 AIPN Wr, WUSW Opole, 012/3136, t. 1, Notatka urzędowa, 20 I 1986 r., k. 11–12.

16 AIPN Wr, WUSW Opole, 065/1340, Plan realizacji sprawy operacyjnego sprawdzenia krypt. „Kameleon”, 18 I 1986 r., k. 46–50.

17 AIPN Wr, WUSW Opole, 00268/103, t. 1, Notatka służbowa dot. spotkania z tajnym współpracownikiem ps. „Grzegorz”, 19 I 1986 r., k. 71.

18 Ibidem, t. 2, Notatka służbowa, 23 I 1986 r., k. 145–146.

19 AIPN Wr, WUSW Opole, 012/3136, t. 1, Protokół przyjęcia ustnego zawiadomienia o przestępstwie, 30 I 1986 r., k. 14–18.

20 Ibidem, k. 16.

21 Ibidem, Pismo naczelnika Wydziału Śledczego WUSW do dyrektora Izby Skarbowej w Opolu, 30 I 1986 r., k. 19.

22 Ibidem, Protokół przeszukania, 31 I 1986 r., k. 85–92.

23 Ibidem, k. 66–68.

24 Ibidem, Protokół przesłuchania świadka, 31 I 1986 r., k. 20–43.

25 Ibidem, Protokół przeszukania, 31 I 1986 r., k. 62–63; ibidem, Protokół oględzin, 31 I 1986 r., k. 64–65.

26 Ibidem, Protokół przeszukania, 31 I 1986 r., k. 79–80; ibidem, k. 99–100; ibidem, k. 102–104; ibidem, k. 105–107; ibidem, k. 112–114; ibidem, k. 120–121.

27 Ibidem, Protokół przeszukania, 1 II 1986 r., k. 138–143.

28 Ibidem, Protokół, 3 II 1986 r., k. 52–61.

29 Szerzej zob. AIPN Wr, WUSW Opole, 08/345, k. 9–29.

30 AIPN Wr, WUSW Opole, 012/3136, t. 1, Zarządzenie o powierzeniu śledztwa, 1 II 1986 r., k. 179.

31 Szerzej zob. AIPN Wr, WUSW Opole, 08/345, k. 30–49.

32 AIPN Wr, WUSW Opole, 00268/103, t. 1, Meldunek dla Wydziału XIII Departamentu II MSW w Warszawie, 18 VII 1986 r., k. 80–81; AIPN Wr, WUSW Opole, 08/345, Meldunek, 10 VII 1986 r., k. 47–48.

33 AIPN Wr, WUSW Opole, 012/3136, t. 2, Notatka służbowa, 20 III 1986 r., k. 222. W toku późniejszego postępowania sądowego potwierdzono fakt wymuszania przez celników opłat na ich rzecz. Od maja 1985 r. celnicy otrzymywali po 20 fenigów od paczki, a od lipca tegoż roku także po 150 marek RFN od każdego transportu. „Każde nieterminowe świadczenie tych korzyści powodowało zwłokę w dokonywaniu odpraw celnych, co zmuszało oskarżonego M. do dodatkowych interwencji i także do regulowania zaległych «opłat»” (ibidem, t. 7, Uzasadnienie wyroku z 26 II 1987 r., k. 84–85).

34 Ibidem, t. 2, Notatka służbowa, 20 III 1986 r., k. 222; AIPN Wr, WUSW Opole, 00268/103, t. 2, Notatka służbowa, 23 I 1986 r., k. 145–146.

35 AIPN Wr, WUSW Opole, 08/345, Meldunek o zakończeniu postępowania, 17 IX 1986 r., k. 50.

36 Ibidem.

37 AIPN Wr, WUSW Opole, 012/3136, t. 6, Akt oskarżenia, 17 IX 1986 r., k. 2–54; AIPN Wr, WUSW Opole, 00268/103, t. 2, Notatka służbowa dot. zatrzymania tajnego współpracownika ps. „Grzegorz”, 2 II 1986 r., k. 152.

38 AIPN Wr, WUSW Opole, 012/3136, t. 3, Meldunek o zmianie środka zapobiegawczego, 23 V 1986 r., k. 509; ibidem, t. 7, Postanowienie o poszukiwaniu podejrzanego listem gończym, 19 XII 1986 r., k. 6–7; ibidem, List gończy, 19 XII 1986 r., k. 8–9; ibidem, Postanowienie o tymczasowym aresztowaniu, grudzień 1986 r., k. 10–11; ibidem, Postanowienie o zawieszeniu śledztwa, 19 XII 1986 r., k. 12–13; ibidem, Telegram nr KR-IV-3353/86 od Wydziału Kryminalnego WUSW w Opolu do Biura Kryminalnego KG MO w Warszawie, 20 XII 1986 r., k. 14; AIPN Wr, WUSW Opole, 08/345, Meldunek o wszczęciu postępowania, 18 IX 1986 r., k. 92; ibidem, Meldunek o przedstawieniu zarzutów, 22 XII 1986 r., k. 93; ibidem, Meldunek o wyłączeniu materiałów śledztwa ze sprawy II Ds-4/86 RSD-2/86 do odrębnego postępowania, 17 IX 1986 r., k. 94; ibidem, Meldunek o zakończeniu postępowania, 24 XII 1986 r., k. 95.

39 AIPN Wr, WUSW Opole, 00268/103, t. 2, Notatka służbowa ze spotkania z TW „Grzegorz”, 15 XII 1986 r., k. 171.

40 AIPN Wr, WUSW Opole, 012/3136, t. 7, Uzasadnienie wyroku z 26 II 1987 r., s. 96–102. Edmund M. twierdził, że potwierdzając w śledztwie stawiany mu zarzut, „podał nieprawdę, gdyż chciał być zwolniony z aresztu tymczasowego. Zmienić te wyjaśnienia zamierzał dopiero na rozprawie”.

41 Ibidem, k. 116.

42 Ibidem, Meldunek o wyroku w I instancji, 28 II 1987 r., k. 27–34; ibidem, Wyciąg z wyroku z 26 II 1987 r., k. 38–49; ibidem, Uzasadnienie wyroku z 26 II 1987 r., k. 73–117; AIPN Wr, WUSW Opole, 08/347, Dane liczbowe o działaniach Wydziału Śledczego WUSW w Opolu za I kwartał 1987 r., 31 III 1987 r., k. 86; AIPN Wr, WUSW Opole, 00268/103, t. 1, Charakterystyka TW „Grzegorz”, 24 IX 1987 r., k. 102; ibidem, t. 2, Informacja ze słów TW „Grzegorz”, 2 III 1987 r., k. 175; ibidem, Informacja ze słów TW „Grzegorz”, 24 III 1987 r., k. 177.

43 AIPN Wr, WUSW Opole, 012/3136, t. 7, Meldunek o wyroku w I instancji, 28 II 1986 r., k. 34.

44 Ibidem, Rewizja prokuratora wojewódzkiego w Opolu, 21 VIII 1987 r., k. 127–140.

45 Ibidem, t. 2, Informacja nr 1/87 ze słów TW „Grzegorz”, 12 I 1987 r., k. 172; ibidem, Informacja ze słów TW „Grzegorz”, 24 III 1987 r., k. 177; ibidem, Kartka pocztowa, b.d., k. 174.

46 Ibidem, t. 1, Kierunkowy plan wykorzystania, 28 IX 1987 r., k. 104–105.

47 Ibidem, Raport, 24 XI 1987 r., k. 107.

48 AIPN Wr, WUSW Opole, 08/345, Meldunek o wszczęciu postępowania, 19 IX 1986 r., k. 96; ibidem, Meldunek o zakończeniu postępowania, 3 VI 1987 r., k. 119; AIPN, MSW, 01151/32, Meldunek o wszczęciu postępowania, b.d., k. 189; ibidem, Meldunek o zakończeniu postępowania, 3 VI 1987 r., k. 212–213; ibidem, Akt oskarżenia, 30 V 1987 r., k. 223–230.

49 AIPN, MSW, 01151/32, Meldunek o zakończeniu postępowania, 3 VI 1987 r., k. 212–213; ibidem, Akt oskarżenia, 30 V 1987 r., k. 215–233.

50 AIPN Wr, WUSW Opole, 08/345, Meldunek o wyroku w I instancji, 18 I 1988 r., k. 120–121; AIPN, MSW, 01151/32, Meldunek o wyroku [w] I instancji, 18 I 1988 r., k. 234–235.

51 AIPN Wr, WUSW Opole, 00268/103, t. 1, Meldunek nr 164/86, 18 VII 1986 r., k. 80–81; AIPN Wr, WUSW Opole, 012/3128, Notatka służbowa, 24 II 1986 r., k. 7–9; AIPN, MSW, 01151/32, Meldunek o wszczęciu postępowania, 19 IV 1986 r., k. 135–136.

52 AIPN Wr, WUSW Opole, 012/3128, Raport o zatrzymaniu osoby, 17 IV 1986 r., k. 320–321; ibidem, Zarządzenie, 19 IV 1986 r., k. 345; AIPN, MSW, 01151/32, Meldunek o przedstawieniu zarzutów i zastosowaniu środka zapobiegawczego, 21 IV 1986 r., k. 137–138; ibidem, Notatka, 25 IV 1986 r., k. 145; AIPN Wr, WUSW Opole, 012/3136, t. 3, Informacja w sprawie nr II DS. 4/86, 22 V 1986 r., k. 503–506.

53 AIPN Wr, WUSW Opole, 012/3128, Akt oskarżenia, 16 X 1986 r., k. 363–368; AIPN Wr, WUSW Opole, 08/345, Meldunek o zakończeniu postępowania, 20 X 1986 r., k. 68–71; AIPN, MSW, 01151/32, Meldunek o zakończeniu postępowania, 20 X 1986 r., k. 147–149.

54 AIPN Wr, WUSW Opole, 012/3128, Meldunek o wyroku w I instancji, 23 XII 1986 r., k. 370; ibidem, Meldunek o wyroku w II instancji, 18 III 1987 r., k. 371; AIPN, WUSW Opole, 01151/32, Meldunek o wyroku w I instancji, b.d., k. 150; ibidem, Meldunek o wyroku w II instancji, 18 III 1987 r., k. 151.

55 AIPN Wr, WUSW Opole, 066/116, Plan czynności śledczych w sprawie przyjęcia korzyści majątkowej przez naczelnika Urzędu Skarbowego w Nysie, 25 V 1987 r., k. 16; AIPN Wr, WUSW Opole, 08/345, Meldunek o zakończeniu postępowania, 30 IX 1987 r., k. 178–179.

56 AIPN Wr, WUSW Opole, 066/116, Meldunek o wszczęciu postępowania, 21 V 1987 r., k. 8; AIPN Wr, WUSW Opole, 08/345, Meldunek o zakończeniu postępowania, 30 IX 1987 r., k. 178–179; ibidem, Meldunek o wszczęciu postępowania, 21 V 1987 r., k. 174.

57 AIPN Wr, WUSW Opole, 066/116, Akt oskarżenia, 28 IX 1987 r., k. 111–115; AIPN Wr, WUSW Opole, 08/345, Meldunek o zakończeniu postępowania, 30 IX 1987 r., k. 180.

58 AIPN Wr, WUSW Opole, 066/116, Meldunek o wyroku w I instancji, 22 II 1988 r., k. 119; AIPN Wr, WUSW Opole, 08/345, Meldunek o wyroku w I instancji, 22 II 1988 r., k. 177.

59 AIPN Wr, WUSW Opole, 08/345, Meldunek o wyroku w I instancji, 22 II 1988 r., k. 177.

60 Ibidem, Meldunek o zakończeniu postępowania, 12 VI 1987 r., k. 158–159; AIPN Wr, WUSW Opole, 012/3127, Protokół przyjęcia ustnego zawiadomienia o przestępstwie i wniosku o ściganie karne (odpis), 16 I 1987 r., k. 6–8.

61 AIPN Wr, WUSW Opole, 012/3127, Pismo Krzysztofa M. do prokuratura rejonowego w Nysie – odpis, b.d., k. 5. Informując prokuraturę o korupcyjnych praktykach funkcjonariuszy SB, Krzysztof M. pisał: „Pomogli mi załatwić maszyny do mojego warsztatu i za to chcieli 100 dolarów USA, które im dałem. Następnie zażądali połowy zysków osiągniętych z produkcji, a jak nie [to grozili, że] załatwią mi cofnięcie zezwolenia na wykonywanie rzemiosła. Ale i tego było im mało i musiałem później płacić tyle, ile chcieli. Zostawiali mi tylko tyle, co na życie, a i to nie zawsze”.

62 AIPN Wr, WUSW Opole, 08/345, Meldunek o zakończeniu postępowania, 12 VI 1987 r., k. 159–160; AIPN Wr, WUSW Opole, 012/3127, Postanowienie o umorzeniu śledztwa, 8 VI 1987 r., k. 180–184.

63 AIPN Wr, WUSW Opole, 08/345, Meldunek o zakończeniu postępowania, 12 VI 1987 r., k. 160–161.

64 AIPN Wr, WUSW Opole, 0126/1870, Sprawozdanie z przeprowadzonego postępowania dyscyplinarnego przeciwko kpt. Władysławowi Z[...] i por. Bronisławowi M[...], starszym inspektorom SB RUSW w Nysie, 20 III 1987 r., k. 20–23; AIPN Wr, WUSW Opole, 0126/1871, Sprawozdanie z przeprowadzonego postępowania dyscyplinarnego przeciwko kpt. Władysławowi Z[...] i por. Bronisławowi M[...], starszym inspektorom SB RUSW w Nysie, 20 III 1987 r., k. 24–27; ibidem, Decyzja pierwszorazowa o ustaleniu prawa do emerytury milicyjnej, 29 VI 1987 r., k. 36–37.

Maciej Gurtowski

Powstanie i rozwój B. Banku1. Przypadek przestępczości jeszcze państwowej czy już korporacyjnej?

Początkowo banki państwowe miały znaczną przewagę.

Tylko kilka prywatnych działało według innej zasady niż „bierzemy kasę i w krzaki”.

W dodatku niemal wszystkie banki prywatne,

które nie upadły, tworzone były przez firmy państwowe2.

Wprowadzenie

W grudniu 1939 r. prezes Amerykańskiego Towarzystwa Socjologicznego Edwin H. Sutherland wygłosił słynny wykład White collar criminal („Przestępca w białym kołnierzyku”), które to wydarzenie uważa się za przełom paradygmatyczny w kryminologii3. Wcześniej przestępczość uważano za domenę klas niższych, a jej przyczyn upatrywano w biedzie, braku wykształcenia czy upośledzeniu umysłowym. Sutherland zwrócił uwagę świata nauki na problem przestępczości elit, które dzięki wykorzystaniu wpływów i klasowego prestiżu są zdolne do przeprowadzania spektakularnych przestępstw gospodarczych i jednocześnie wymykać się sankcjom wymiaru sprawiedliwości. Kluczowy zdaniem Sutherlanda pozostawał fakt, że kryminalny charakter przestępstw „białokołnierzykowych” nie był oczywisty. Bo cóż złego jest w łapówce czy zmowie cenowej? Nielegalność danego czynu to kwestia konwencji społecznej, a ta jest zmienna, w pewnym sensie przygodna.

Po Sutherlandzie kryminologia anglosaska zaczęła poszukiwać innych dziedzin życia społecznego, których tradycyjnie nie definiowano jako przestępczych, a które po bliższym oglądzie zaczynały odsłaniać pewne elementy typowe dla przestępczości: wywoływanie strat społecznych, przynoszenie nienależnych korzyści sprawcy, obecność podstępu. Warto wskazać tutaj na dwa nurty badawcze, które wyłoniły się w końcu XX w. Pierwszy to „przestępczość korporacyjna” (corporate crime), w którym badano szkodliwe społecznie, podstępne praktyki stosowane przez wielkie firmy, pomnażające dzięki temu swoje zyski4. Drugi to „przestępczość państwowa” (state crime); w jego ramach bada się wykorzystywanie zasobów państwa do działalności zbliżonej do przestępczej, która dzięki temu wykorzystaniu przestaje jawić się jako nielegalna5. Dobry przykład stanowi tutaj działalność służb specjalnych, której kryminalny charakter w istotnym stopniu ma wymiar konwencjonalny.

Celem niniejszego tekstu jest przedstawienie i teoretyczne zinterpretowanie ciekawego przypadku powołania przez struktury państwowe u schyłku PRL banku. Z jednej strony nie miał on odpowiedniego zaplecza kadrowego i infrastruktury niezbędnej do prowadzenia działalności bankowej, z drugiej zaś wyposażono go w nadzwyczajne uprawnienia i powierzono znaczne środki kapitałowe w sytuacji, gdy brakowało ich innym bankom. Wszystko to działo się w wyjątkowym momencie historycznym, w czasie wielkich przemian transformacyjnych. Właśnie z punktu widzenia transformacji ustrojowej przypadek powstania i rozwoju B. Banku ma charakter symboliczny – dość powiedzieć, że powołaniu banku towarzyszyła pierwsza po II wojnie światowej w Polsce emisja akcji. Prócz tego w wydarzeniach i okolicznościach towarzyszących początkom działalności banku można odnaleźć cechy bliskie przestępczości korporacyjnej i przestępczości państwowej.

Główne, a w niektórych przypadkach jedyne źródło informacji na temat początków funkcjonowania badanego podmiotu stanowi wewnętrzne wydawnictwo okolicznościowe banku, noszące tytuł Jubileusz B. Banku SA6. Jest to publikacja bardzo specyficzna, dlatego jej charakter wymaga pewnego komentarza. Jej autor, Andrzej Żor, był od 1992 r. wicedyrektorem, a od 1994 r. także dyrektorem Departamentu Organizacji i Kadr owego banku. Pod koniec lat dziewięćdziesiątych pełnił funkcję dyrektora pionu w ramach projektu banku detalicznego. Był także pierwszym prezesem Fundacji B. Banku oraz członkiem redakcji „Kuriera B. Banku”. To również autor publikacji z dziedzin takich jak bankowość i zarządzanie7.

Należy przyjąć, że Żor, jako wieloletni pracownik wyższego szczebla banku, miał dostęp do prawdziwych i dokładnych informacji i że w istotnym zakresie był świadkiem opisywanych przez siebie zjawisk. Najprawdopodobniej dysponował też dokumentami i wspomnieniami zaangażowanych w owe wydarzenia osób. Ze względu na cele publikacji oraz jej docelową grupę odbiorców zawarte w niej informacje można traktować jako zasadniczo prawdziwe i szczegółowe. Jednocześnie styl wydawnictwa okolicznościowego wymusza skupienie się autora na wydarzeniach raczej chwalebnych dla instytucji i jej personelu, w tym – zwłaszcza na aspektach humorystycznych, anegdotach. Przyjęto także, że autor ze względu na swoje zatrudnienie w różnym charakterze w banku miał wystarczające kompetencje poznawcze, aby trafnie charakteryzować opisywane procesy. Proste czynności weryfikujące przytaczane przez Żora fakty z aktami prawnymi oraz artykułami z prasy potwierdzają jego wiarygodność.

Kolejnym specyficznym źródłem informacji jest teczka sprawy obiektowej „Eksport”, formalnie prowadzonej przez Departament V MSW od 31 grudnia 1986 r. do 15 lutego 1990 r.8 Na podstawie analizy dokumentacji można odnieść wrażenie, że od 1988 r. nie była ona prowadzona rzetelnie. Ponieważ teczka tej sprawy obiektowej daje unikalny wgląd w pewne szczegóły początków istnienia banku, zadecydowano o korzystaniu z niej z zastrzeżeniem, że zawarte w niej informacje pochodzą z jednego źródła, a zatem ich wiarygodność pozostaje nieokreślona.

Powstanie B. Banku

24 maja 1986 r. Andrzej Wójcik, od pół roku minister handlu zagranicznego PRL, wraz z dyrektorem Universalu Dariuszem Tytusem Przywieczerskim przedstawili na naradzie w KC PZPR gotową koncepcję banku finansującego eksport oraz nadzieje związane z jego działalnością9. Bank powstał w trybie Uchwały nr 99 Rady Ministrów z 20 czerwca 1986 r. w sprawie utworzenia B. Banku. W § 5 Uchwały zdefiniowano funkcję banku: „gromadzenie środków złotowych i dewizowych z przeznaczeniem na kredytowanie bądź finansowanie w inny sposób przedsięwzięć inwestycyjnych jednostek gospodarki uspołecznionej, mających na celu zwiększenie wpływów dewizowych lub poprawę efektywności eksportu”10.

Podkreślić należy także, że B. Bank posiadał uprawnienie do prowadzenia operacji rozliczeniowych za granicą oraz uprawnienia banku dewizowego. Za powołaniem B. Banku usilnie lobbował minister handlu zagranicznego, przeciwko jego powołaniu opowiadali się zaś ministrowie finansów i skarbu państwa oraz kierownictwo Banku Handlowego11. Bank Handlowy już wcześniej pełnił funkcje, dla których powołano B. Bank. Dlaczego utworzono oddzielny, nowy bank? Według Żora chodziło o pierwszy krok w kierunku demonopolizacji sytemu bankowego w państwie. Warto zaproponować także inną, nie tyle konkurencyjną, co komplementarną interpretację, najpierw trzeba jednak zasygnalizować dwie ważne okoliczności.

Po pierwsze, w połowie lat osiemdziesiątych sytuacja gospodarcza PRL była trudna. Większość sektorów gospodarki przynosiła małe dochody, a poszukiwania wielkiego kapitału w rolnictwie, górnictwie czy przemyśle maszynowym okazywały się nieskuteczne. Na tym tle pozytywnie wyróżniał się handel zagraniczny, który generował relatywnie duże obroty i przychody. Produkcja z przeznaczeniem na eksport była tzw. produkcją specjalną, w której zwykle używano komponentów o wyższej jakości i stosowano bardziej estetyczne opakowania. Zakłady produkujące na eksport miały także pierwszeństwo w zaopatrzeniu12. Po drugie, za tragicznie zmarłym odkrywcą afery FOZZ, Michałem Falzmannem, można przyjąć, że Bank Handlowy był już wtedy od co najmniej kilkunastu lat faktycznym bankrutem13.

Można zaproponować następującą hipotezę: decydenci wiedzący o planowanej prywatyzacji (wskażmy tu na pojęcie tzw. cichej prywatyzacji14) wyizolowali z bankrutującej instytucji jej najbardziej wartościowe zasoby; przewidywali oni, że straty Banku Handlowego i tak zostaną pokryte przez podatników, a wyodrębniony bank i jego zasoby będzie można sprywatyzować. Miało się to odbyć zgodnie z typową dla przestępczości białych kołnierzyków, racjonalną ekonomicznie zasadą przechwytywania zysków w trybie nienależnych korzyści z jednoczesnym przerzucaniem straty na nieświadomych podatników.

Linią argumentacji na rzecz tej hipotezy będzie pokazanie, jak do stworzenia banku wykorzystano, z jednej strony, kapitał finansowy państwa, a z drugiej nadano bankowi specjalne uprawnienia umożliwiające mu korzystne zarządzanie i pomnażanie powierzonego mu majątku. Co więcej, do umocnienia banku wykorzystano specyficzne zasoby instytucji handlu zagranicznego PRL.

Specyfika organizacji handlu zagranicznego PRL wiązała się ze szczególnym przemieszaniem warunków gospodarki rynkowej oraz nakazowo‍-rozdzielczej, co rodziło pewne konflikty, patologie i zarazem dawało pole dla nadużyć. Przykładowo, Żor podaje, że na X Zjeździe PZPR trwającym od 29 czerwca do 3 lipca 1986 r. wskazywano na pewien brak racjonalności ekonomicznej w działaniach central handlu zagranicznego, które wolały kupować po wyższej cenie, aby zwiększyć zaksięgowaną wartość obrotów15. Podobnie problem zawyżania obrotów przez instytucje handlu zagranicznego PRL przedstawiali oficerowie Departamentu II MSW, raportując, że firmy polonijne w swoich bilansach kosztów przeliczają dewizy na złotówki po kursie czarnorynkowym16.

Mając to uwadze, można powrócić do wydarzeń składających się na historię powstania B. – 11 grudnia 1986 r. podpisano akt założycielski B. Banku jako spółki akcyjnej. 15 stycznia 1987 r. miało miejsce przełomowe w skali kraju wydarzenie, gdyż ogłoszono subskrypcję akcji.

Pierwsza subskrypcja akcji od czterdziestu lat

Akcje nabyło 419 przedsiębiorstw, a decyzję o przydzieleniu akcji podejmował Zarząd B. Banku. Niepełne (pominięto licznych najmniejszych udziałowców) ich zestawienie zawiera tabela 1. Można domniemywać, że najliczniejszą, nieobecną w tabeli grupę stanowili właśnie pomniejsi akcjonariusze, w liczbie 312, posiadający więcej niż jedną i mniej niż 35 akcji. Cena emisyjna jednej akcji wyniosła 600 tys. zł, a jej wartość nominalna 250 tys. Co ważne, „główni akcjonariusze” płacili po cenie nominalnej17. Według Żora „fundusze własne po udanej sprzedaży przedsiębiorstwom 29% akcji wyniosły ogółem niewiele ponad 7 mld złotych, a więc około 8 mln dolarów, licząc po rynkowym kursie”18. Przedsiębiorstwa i spółdzielnie, które zakupiły akcje, zyskały prawo do oddelegowania do Rady B. Banku swoich trzech przedstawicieli. Rada liczyła wtedy dziesięciu członków – pozostałych czterech reprezentowało MWGzZ, a po jednym delegowały BH, NBP i MF. Wobec tego można oszacować, że w latach 1987–1988 suma akcji B. Banku wynosiła 20 tys.19

Tabela 1. Akcjonariusze obejmujący najwięcej udziałów w pierwszej emisji akcji B. Banku

Przedsiębiorstwa i spółdzielnie – akcjonariusze B.

Liczba akcji

Elektrim

350

Impexmetal*

350

Stalexport

350

Centralny Związek Spółdzielczości Pracy*

250

PLL LOT

250

Polimex‍-Cekop

150

Agros

150

Rolimpex

150

Animex

150

Metalexport

150

Huta Baildon

100

Polmos

100

Zastal w Zielonej Górze*

100

Zrzeszenie Przedsiębiorstw Przemysłu Mięsnego

100

Bumar‍-Łabędy

60

Chemitex

60

Pol‍-Mot

60

Skórimpex

60

Unitra‍-Polkolor

40

Kombinat Górniczo‍-Hutniczy Miedzi w Lubinie

35

Minex

35

Stocznia Północna

35

Stocznia im. Lenina w Gdańsku

35

Zakłady Chemiczne Oświęcim

35

83 przedsiębiorstwa, które nabyły jedną akcję

1

* Przedsiębiorstwa delegujące swoich przedstawicieli do Rady B. Banku.

Źródło: Opracowanie własne na podstawie: A. Żor, Jubileusz B. Banku SA: 1986–2001, Warszawa 2002; AIPN, MSW, 0236/415, Sprawa obiektowa „Eksport”.

Należy wyraźnie podkreślić, że zbiegnięcie się powstania B. Banku z pierwszą emisją akcji można interpretować jako symboliczny przełom w polityce gospodarczej i finansowej kraju. Żor pisze, że: „2 stycznia 1987 roku B. Bank rozpoczął działalność operacyjną. [...] Pierwszy klient pojawił się dzień później – 3 stycznia. [...] pierwszym kredytem okazał się kredyt zaciągnięty na produkcję komputerów, eksportowanych następnie do ZSRR”20. Niestety brakuje informacji, jak skończyła się ta pierwsza transakcja, ale zgadywać można, że nabywca komputerów zapłacił w rublach transferowych i że musiały one zostać wymienione przez Bank Handlowy. W 1988 r. zmieniono status B. Banku, w którym zniesiono ograniczenia zakresu działalności banku, do tej pory redukujące jego kompetencje do obsługi jednostek gospodarki uspołecznionej21.

Fundusz Rozwoju Eksportu

Fundusz Rozwoju Eksportu (FRE) powołano Ustawą z 15 lutego 1989 r. o Funduszu Rozwoju Eksportu22. Tego samego dnia uchwalono ustawę o Funduszu Obsługi Zadłużenia Zagranicznego23. Decyzje dotyczące zarządzania środkami FRE zatwierdzała Rada Funduszu. Jej przewodniczącymi byli dwaj wiceministrowie WGzZ24. Według Żora zadaniem Funduszu było kompensowanie polskim eksporterom różnic między stanowionymi urzędowo warunkami sprzedaży towarów a tymi rynkowymi (głównie w kursach walut)25. Ustawa weszła w życie 1 marca 1989 r., ale już 24 lutego minister WGzZ przekazał FRE pod administrację B. Banku. Bank otrzymał do dyspozycji środki budżetowe w postaci funduszu celowego na finansowanie działalności zbieżnej ze swoimi funkcjami statutowymi.

Ustawą z dnia 14 grudnia 1990 r. zlikwidowano FRE oraz inne fundusze, później opisywane w prasie w aferowym kontekście: FOZZ i Centralny Fundusz Turystyki i Wypoczynku26. Ówczesny minister współpracy gospodarczej z zagranicą Dariusz Ledworowski, przewodniczący Rady B. Banku w latach 1990–1992, „nie sporządził jego [FRE] sprawozdania finansowego i nie spowodował przekazania na rachunek dochodów budżetowych ministerstwa środków finansowych, należności i zobowiązań funduszu z dniem jego likwidacji. W ustawie podjął decyzję, że będzie on nadal funkcjonować”27. W 1996 r. NIK poinformował Sejm RP o nieprawidłowościach w prowadzeniu Funduszu.

Zarzuty NIK wobec B. banku odnośnie zarządzania FRE

NIK szacowała straty Skarbu Państwa poniesione wskutek nieprawidłowości w zarządzaniu FRE przez B. Bank na około 221,6 mld zł, czyli około 22 mln zł (nowych). Izba zarzucała bankowi, że:

– kredyty udzielane przez bank nie były przeznaczane na cele wyznaczone ustawowo,

– repartycja dochodów odsetkowych28 preferowała bank,

– stwierdzono nieterminowe spłacanie odsetek przez bank,

– księgowano obrót dewizami na rachunek własny banku, a nie funduszu,

– przeksięgowywano kredyty udzielane ze środków własnych na konto funduszu,

– zwlekano ze zwrotem powierzonych środków29.

Owe zarzuty wpasowują się w przywoływaną już zasadę nienależnego przechwytywania zysków i przerzucania kosztów na podmioty zewnętrzne. Do zbadania zasadności zarzutów NIK powołano specjalną sejmową komisję (pod przewodnictwem Mieczysława Krajewskiego z SLD30), która je jednogłośnie odrzuciła, oświadczając, że stwierdzenie nieprawidłowości przez Izbę nie uwzględnia kontekstu przemian ustrojowych, który, zdaniem komisji, wymuszał na osobach nadzorujących FRE łamanie formalnych reguł prawa. Ostatecznie 13 czerwca 1997 r. podjęto decyzję o umorzeniu zobowiązań B. Banku, o których zapłatę wnosiła Najwyższa Izba Kontroli31. Debatowanie nad należnością lub nienależnością korzyści uzyskanych przez B. Bank i odmienne zdanie w tej sprawie NIK i Sejmu można interpretować w kategoriach walki o definicję sytuacji, typową dla przestępczości państwowej, gdzie nielegalny i szkodliwy społecznie charakter działań zostaje zdezawuowany przy pomocy czynników politycznych. Żeby zrozumieć, dlaczego bank został tak łagodnie potraktowany w obliczu stwierdzonych poważnych nadużyć finansowych, warto się bliżej przyjrzeć jego genezie.

Sprawa obiektowa kryptonim „Eksport”

31 grudnia 1986 r. dyrektor Departamentu V MSW zatwierdził wniosek o wszczęcie sprawy obiektowej kryptonim „Eksport”, której przedmiotem był B. Bank. W uzasadnieniu pisano: „Z uwagi na szeroki zakres działania B. [Banku] w kraju i za granicą (kredytowanie inwestycji i innych przedsięwzięć gospodarki uspołecznionej, np. joint ventures, w celu zwiększenia wpływów eksportowych) i wynikające stąd zagrożenia oraz mając na względzie kompleksowość ochrony systemu bankowego, niezbędna jest operacyjna ochrona tego obiektu w zakresie realizowanym przez Departament V MSW. W ramach sprawy obiektowej praca operacyjna koncentrować się będzie na następujących kierunkach:

– ujawnianiu marnotrawstwa, niegospodarności oraz nieprawidłowości w działaniu banku,

– zabezpieczeniu międzynarodowej wymiany osobowej,

– ochronie tajemnicy państwowej i służbowej,

– ujawnianiu negatywnych postaw politycznych pracowników banku,

– współpracy z administracją obiektu w celu maksymalnego zabezpieczenia jego prawidłowego funkcjonowania”32.

Jeszcze przed formalnym założeniem sprawy, 8 grudnia 1986 r., w Wydziale IV Departamentu V MSW sporządzono notatkę, w której ujawniono pewne okoliczności powstania banku: „Jednym z często poruszanych tematów w środowisku finansowo‍-bankowym jest sprawa utworzenia B. Banku. Sprawa ta mocno bulwersuje ww. środowisko, gdyż B. [Bank] ma zostać założony już 11 grudnia 1986 r., a do chwili obecnej nie dysponuje praktycznie żadną kadrą, nie ma stałej siedziby i nie wiadomo, ile będzie wynosił jego kapitał zakładowy w walutach wymienialnych. W prowadzonych dyskusjach podkreśla się, że jest to tym bardziej niezrozumiałe, iż dyskusje i ustalenia dotyczące B. [Banku] sięgają 1983 r. Środowisko akcentuje, iż prezesem Zarządu B. [Banku] powinna zostać osoba znana w całym świecie bankowym i ciesząca się niekwestionowanym autorytetem w tej dziedzinie. W opinii środowiska desygnowany na to stanowisko obecny dyrektor «Impexmetalu» nie zna zasad funkcjonowania bankowości ani od strony teoretycznej, ani od strony praktycznej. Nie jest również znany w międzynarodowym świecie bankowym, a fakt ten odgrywa w tym przypadku ogromną rolę. B. [Bank] napotyka duże kłopoty w pozyskiwaniu wysoko kwalifikowanej kadry, ponieważ inne banki nie dysponują nadmiarem dobrych fachowców [...]. W tej sytuacji uważa się, iż w B. [Banku] zostaną zatrudnione osoby powracające z placówek zagranicznych resortu handlu zagranicznego, z którymi nie ma co zrobić w tym resorcie”33.

W analizie sporządzonej przez inspektora z Wydziału IV Departamentu V MSW zawartej w teczce sprawy „Eksport” i podsumowującej sytuację w banku na rok 1988 napisano: „W dalszym ciągu B. [Bank] S.A. odczuwa ogromne trudności w doborze wyspecjalizowanych ludzi do pracy [...]. Aktualnie [...] 35,3% pracowników posiada udokumentowaną znajomość przynajmniej jednego języka obcego”34. W innej notatce służbowej, datowanej na 28 listopada 1986 r., podpisanej przez starszego inspektora Wydziału IV Departamentu V MSW i dotyczącej spotkania jej autora z przyszłym prezesem zarządu B., napisano, że „na wiceprezesów Zarządu typuje się Pacuka (GOWD NBP) i Żemka35 (obecnie przebywa w Luksemburgu)”36. Autor notatki charakteryzuje także swojego rozmówcę: „Dyrektor [...] wywarł na mnie pozytywne wrażenie. Jest człowiekiem o dużej wiedzy finansowej, jest typem «agresywnego menedżera», który wie, czego chce. Zna dosyć dobrze polskie środowisko finansowe, w tym bankowe”37.

W notatce służbowej ze spotkania z prezesem Zarządu B. Banku z lutego 1987 r., zamieszczonej w teczce dotyczącej sprawy obiektowej „Eksport”, napisano: „Wg informacji prezesa [...] istnieje duże zainteresowanie B. [Bankiem] ze strony zachodnich partnerów. Powstanie tego banku uważają oni za pozytywny przejaw naszego życia gospodarczego, tym bardziej zresztą, że BH jest bankrutem”38. Dodano tam także informację o warunkach sprzyjających późniejszym nadużyciom walutowym: „Niezwykle istotne jest, iż od marca 1987 r. zostaje wprowadzona zasada swobodnego obrotu dewizami między jednostkami gospodarki uspołecznionej po cenach umownych. Byłby to początek rynku pieniężnego w Polsce, o który ekonomiści dopominali się od dawna. Fakt ten zwiększy możliwości B. [Banku]”39

Według doniesień agenturalnych TW „Wanda”, ulokowanego w Banku Handlowym w Warszawie, w B. Banku „znaleźli zatrudnienie bankowcy oraz przedstawiciele central handlu zagranicznego. Ta «mieszanka» zaczyna dawać niepokojące efekty. Prezes [...] zmierza do działalności niekonwencjonalnej, przy minimum «dokumentacji» i maksimum przedsięwzięć. Powyższe oznacza, że w B. [Banku], pomimo że jest bankiem i powinien działać na zasadach bankowych, powoli zwyciężają przesłanki typowo handlowe”40.

Inne źródło osobowe z Banku Handlowego w Warszawie, określone jako „kon. ps. Arek” (prawdopodobnie konsultant), w notatce z 3 listopada 1987 r. informuje, że „są bardzo trudne i często kłopotliwe warunki, na jakich B. [Bank] udziela kredytów. W założeniu bank ten miał udzielać kredytów tzw. preferencyjnych (niskie oprocentowanie, długie terminy spłat). Tymczasem obecnie oferowane stawki są z reguły wyższe od oferowanych na świecie. Do tego dochodzi ogromna machina biurokratyczna związana z uruchomieniem kredytu, konieczność wypełnienia kilkudziesięciu załączników. Powyższe warunki powodują, że wielu potencjalnych klientów odchodzi od B. [Banku] i zwraca się o udzielenie kredytu do Banku Handlowego”41. To samo źródło dodaje: „Drugą istotną nieprawidłowością w działalności B. [Banku] jest gospodarka środkami dewizowymi. Rozpoczynając działalność, B. [Bank] został zasilony środkami dewizowymi z budżetu państwa. Za pośrednictwem Banku Handlowego środki te zostały ulokowane w bankach amerykańskich jako depozyt. W założeniach miała to być operacja krótkoterminowa i wyłącznie na czas niezbędny dla rozkręcenia działalności Banku. Tymczasem wskutek wspomnianych wyżej barier B. [Bank] udziela mało kredytów i stąd pozorny nadmiar środków, których innym bankom brak!!! Wg ostrożnych szacunków 70% zysków B. Banku w br. będzie pochodziło nie z działalności kredytowej (spłaty odsetek), a właśnie z lokat na rynku amerykańskim”42.

W listopadzie 1987 r. TW „Paweł” informował prowadzącego sprawę „Eksport” o zamiarach prezesa banku nakierowanych na utworzenie w Warszawie kasyna, którego B. Bank byłby udziałowcem43. W tej sprawie prezes miał wejść w konflikt z Polskim Monopolem Loteryjnym. Innym pomysłem prezesa, według doniesień TW „Paweł”, było powołanie firmy konsultingowej i audytorskiej na wzór wielkich przedsiębiorstw zachodnich.

Wniosek o zamknięcie sprawy obiektowej nosi datę 15 lutego 1990 r. i nie zawiera żadnych konkretnych ustaleń. W uzasadnieniu zamknięcia napisano: „Powodem zakończenia sprawy obiektowej «Eksport» jest reorganizacja pionu ochrony gospodarki i zmiana zainteresowania SB w ww. sferze”44. Należy zaznaczyć, że zawarte w teczce materiały z lat 1987–1990 dokumentują tylko rutynowy obieg dokumentów B. Banku. Można odnieść wrażenie, że od końca 1987 r. stracono zainteresowanie początkowo opisywanymi problemami i że w raportowaniu o sytuacji w banku nastąpiła przerwa. Trudno tu przesądzać o przyczynach tej sytuacji. Mogło dość do utraty kontaktu z ważniejszymi źródłami osobowymi bądź prowadzący sprawę po prostu skupili się na innych zadaniach. Aby to rozstrzyg- nąć, należałoby przeprowadzić dodatkowe badania wykraczające poza zakres przedmiotowy niniejszego tekstu. Można też przypuszczać, że ów zauważalny od pewnego momentu brak pieczołowitości w prowadzeniu sprawy obiektowej „Eksport” może być, po pierwsze, wynikiem rozprężenia dyscypliny w SB, co skutkowało nierzetelnością w wykonywaniu zadań, a po drugie – celowego zatajenia przez funkcjonariuszy wiedzy o rozpracowywanych nieprawidłowościach w celu jej wykorzystania do celów prywatnych45.

Z omawianych informacji wynika, że początki funkcjonowania B. Banku cechowały się improwizacją, brakiem profesjonalizmu, niepoważnym podejściem kierownictwa do swoich obowiązków. Co więcej, według ustaleń ze sprawy obiektowej B. Bank na początku zupełnie nie radził sobie z wypełnianiem warunków działalności statutowej. Znamienne jest to, że liczne przypadki złych praktyk u samych początków funkcjonowania banku, sygnalizowane przez źródła osobowe, zdają się pozostawać bez żadnej sankcji. Trudno nie odnieść wrażenia, że właśnie owe zaniedbania z pierwszych lat funkcjonowania B. Banku miały swoją kontynuację w postaci poważniejszych nadużyć wykrytych później przez NIK. Można przypuszczać – i jest to tylko hipoteza wytyczająca kierunek dla dalszych badań – że tak jak w początkowych latach swojego trwania bank cieszył się wyraźnym wsparciem politycznym, które zapewniało mu wyjątkowo korzystne warunki do rozwoju działalności, tak samo w trakcie transformacji ustrojowej, gdy doszło do nadużyć w administrowaniu Funduszem Rozwoju Eksportu i później, w latach dziewięćdziesiątych, gdy debatował nad nimi Sejm, interesy banku były chronione przez polityczny parasol.

Podsumowanie

Powstanie B. Banku było wydarzeniem szczególnym, któremu towarzyszyła pierwsza od końca lat czterdziestych emisja akcji w Polsce. Mimo że bank początkowo nie działał efektywnie, władze PRL traktowały go na specjalnych warunkach. Powierzane tej instytucji środki dewizowe były wykorzystywane z naruszeniem przepisów, co nie napotykało sprzeciwu. Podobnie przekazane w zarządzanie bankowi środki Funduszu Rozwoju Eksportu stały się przedmiotem licznych nieprawidłowości stwierdzonych przez NIK. Dodając do tego fakt, że kierownictwo banku w istotnej części stanowili przedstawiciele instytucji handlu zagranicznego PRL, pytanie o rzeczywisty cel powołania tego rodzaju instytucji powinno wybrzmieć szczególnie wyraźnie. Pracownicy instytucji handlu zagranicznego PRL dysponowali ekskluzywnymi i w okresie transformacji ustrojowej szczególnie cennymi zdolnościami i zasobami, takimi jak: znajomość języków obcych, umiejętność działania w warunkach gospodarki rynkowej i doświadczenie w kontaktach międzynarodowych. Oprócz tego posiadali oni kontakty biznesowe w kraju i za granicą oraz dostęp do osób związanych z władzą (politycy, urzędnicy, nomenklatura).

Wspomniano już wcześniej o wyodrębnieniu się z programu badań przestępczości białych kołnierzyków nurtu corporate crime. Przed rokiem 1989 nie istniały w Polsce korporacje finansowe jako takie. W pewnym sensie ich ekwiwalent stanowiły właśnie instytucje handlu zagranicznego. Zajmowano się w nich handlem na szeroką skalę, funkcjonowały one częściowo w świecie kapitalistycznym i na zasadach rynkowych, w większym stopniu orientowano także ich działanie na zysk finansowy. Charakterystyka stylu zarządzania pierwszego prezesa banku, wynikająca z materiałów operacyjnych, bardzo przypomina kulturę organizacyjną agresywnego menedżera korporacji świata kapitalistycznego.

Opisywany przypadek B. Banku zdaje się sytuować na pograniczu sfer przestępczości korporacyjnej i państwowej, co odpowiadałoby rzeczywistości instytucjonalnej schyłku PRL, gdy postępował proces, w którym pewne zasady przestawały obowiązywać, nowe zaś dopiero stopniowo się wyłaniały. Może warto by na potrzeby analizy tego przypadku oraz niektórych afer gospodarczych przełomu lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych określić ten rodzaj zjawisk mianem „przestępczości czasu transformacji” czy też „przestępczości transformacyjnej”46.

Okoliczności towarzyszące początkom funkcjonowania B. Banku można interpretować w kategoriach nurtu badawczego transitional justice, w którym bada się transformacje rządów opresyjnych w demokratyczne, m.in. pod kątem problemów związanych z rozliczaniem dawnych reżimów z nadużyć47. B. Bank od początku swojej działalności miał specjalny status i korzystał z licznych przywilejów, mimo iż jego oficjalna funkcja, polegająca na finansowaniu działań wspierających eksport, zdaje się pozorna. W nowej rzeczywistości politycznej, dzięki odziedziczeniu cennych zasobów, czerpał on liczne korzyści. W związku tym jawi się jako early winner polskiej transformacji ustrojowej48.

1 Tytułowy bank jest dziś jednym z najważniejszych podmiotów tego typu na polskim rynku, notowanym na warszawskiej giełdzie. Także niektóre osoby zaangażowane w opisywane w niniejszym tekście wydarzenia pozostają czynne zawodowo. Dlatego ze względu na tzw. ostrożność procesową niektóre nazwiska i nazwy własne zostały zanonimizowane.

2 W. Gadomski, Banki, bankowcy, bankruci, „Magazyn Gazety Wyborczej” 1997, nr 51, s. 16.

3 E.H. Sutherland, White‍-Collar Criminality, „American Sociological Review” 1940, no. 5, s. 1–12; por. M. Gurtowski, 75 lat badań nad przestępczością białych kołnierzyków – rozwój koncepcji, krytyka i aktualny stan badań [w:] Przestępczość w XXI wieku. Zapobieganie i zwalczanie. Problemy prawno‍-kryminologiczne, red. E. Pływaczewski, W. Filipkowski, Z. Rau, Warszawa 2015, s. 705–722.

4 M. Clinard, P. Yeager, Corporate Crime, New York 1980.

5 P.J. Green, T. Ward, State crime, human rights, and the limits of criminology, „Social Justice” 2000, no. 27, s. 101–115.

6 A. Żor, Jubileusz B. Banku SA: 1986–2001, Warszawa 2002.

7 Notka o autorze na tylnym skrzydełku okładki wydawnictwa.

8 AIPN, MSW, 0236/415, Sprawa obiektowa „Eksport”.

9 A. Żor, Jubileusz B. Banku SA..., s. 13.

10 M.P. 1986, nr 21, poz. 152.

11 A. Żor, Jubileusz B. Banku SA..., s. 17–19.

12 Ibidem, s. 12, 15.

13 M. Dakowski, J. Przystawa, Via bank i FOZZ. O rabunku finansów Polski, Komorów 1992, s. 35, 38.

14 J. Tittenbrun, Z deszczu pod rynnę. Meandry polskiej prywatyzacji, t. 1, Poznań 2007, s. 29–35.

15 A. Żor, Jubileusz B. Banku SA..., s. 14.

16 AIPN, MSW, 01304/622, Wystąpienie naczelnika Wydziału II WUSW w Poznaniu pt. „Wykorzystanie firm polonijnych jako przykrycia dla agentury przeciwnika oraz przestępczość w PZZ” na ogólnokrajowej naradzie w Departamencie II MSW, luty 1987 r., b.p.

17 A. Żor, Jubileusz B. Banku SA..., s. 30–31.

18 Ibidem, s. 42.

19 Dane za: AIPN, MSW, 0236/415, Sprawa obiektowa „Eksport”.

20 A. Żor, Jubileusz B. Banku SA..., s. 29.

21 Ibidem, s. 50–51.

22 DzU 1989, nr 6, poz. 32.

23 DzU 1989, nr 6, poz. 31.

24 A. Żor, Jubileusz B. Banku SA..., s. 52.

25 Ibidem.

26 DzU 1990, nr 89, poz. 517, Ustawa z dnia 14 grudnia 1990 r. o zniesieniu i likwidacji niektórych funduszy; zob. także: Wystąpienie wiceprezesa Najwyższej Izby Kontroli Jacka Uczkiewicza z dnia 22 sierpnia 1997 r., http://orka2.sejm.gov.pl/Debata2.nsf/main/79D755CF, 18 X 2017; por. W. Czuchnowski, Ścigać Kwaśniewskiego, „Gazeta Wyborcza”, 23 III 2006, s. 4.

27 R. Andziak, Miliardowe straty, „Rzeczpospolita”, 22 V 1996, s. 1.

28 Repartycja dochodów odsetkowych oznacza dzielenie zysku wygenerowanego dzięki inwestycji między zarządzającego (bank) a właściciela środków (fundusz).

29 Wystąpienie wiceprezesa Najwyższej Izby Kontroli...; A. Żor, Jubileusz B. Banku SA..., s. 60–63.

30 Komisja Nadzwyczajna do zbadania zasadności zarzutów Najwyższej Izby Kontroli w stosunku do niektórych byłych ministrów współpracy gospodarczej z zagranicą, Biuletyn nr 3787/II, http://orka.sejm.gov.pl/biuletyn.nsf/e7da7aee89713a06c1256b6e0044f66b/b03d1b8fb38c46dcc1256b720051f2c1?OpenDocument, 15 VI 2016.

31 A. Żor, Jubileusz B. Banku SA..., s. 60–63; por. Debata sejmowa nad sprawozdaniem Komisji Nadzwyczajnej do zbadania zasadności zarzutów Najwyższej Izby Kontroli w stosunku do niektórych byłych ministrów współpracy gospodarczej z zagranicą, http://orka2.sejm.gov.pl/Debata2.nsf/main/3748CF95, 15 VI 2016.

32 AIPN, MSW, 0236/415, Sprawa obiektowa „Eksport”, k. 5.

33 Ibidem, k. 50.

34 Ibidem, k. 29.

35 Według Sławomira Cenckiewicza, „Grzegorz Żemek ps. «Dik» współpracował z Zarządem II w latach 1972–1990 (deklarację współpracy z wywiadem podpisał 14 marca 1972 r.). Był wykorzystywany zarówno jako współpracownik, jak i nielegalny kurier. [...] Żemek zeznał w 2000 roku przed sądem, że «FOZZ powstał między innymi po to, abym mógł kontynuować zadania zlecone mi przez wojskowe służby specjalne»” (S. Cenckiewicz, Długie ramię Moskwy. Wywiad Wojskowy Polski Ludowej 1943–1991, Poznań 2011, s. 345–346). Autor dodaje także, że Żemek „objął później stanowisko dyrektora pionu kredytowego Banku Handlowego Internationale w Luksemburgu (w latach 1983–1988). Na każdym z tych etapów towarzyszył mu wywiad wojskowy, dla którego «Dik» typował kandydatów do werbunku, sporządzał analizy ekonomiczne i polityczne, realizował zadania z dziedziny łączności, charakteryzował partnerów biznesowych i kolegów z branży, a także proponował wspólne «niekonwencjonalne operacje bankowe»” (ibidem, s. 347).

36 AIPN, MSW, 0236/415, Sprawa obiektowa „Eksport”, k. 46.

37 Ibidem.

38 Ibidem, k. 54.

39 Ibidem, k. 55.

40 Ibidem, k. 61.

41 Ibidem, k. 69.

42 Ibidem, k. 70.

43 Ibidem, k. 72–73.

44 Ibidem, k. 165.

45 Por. D. Wicenty, Kiszczakowska „policja w policji”. O Zarządzie Ochrony Funkcjonariuszy (1985–1990), „Dzieje Najnowsze” 2016, nr 1, s. 135–164.

46 Crime and Transition in Central and Eastern Europe, ed. A. Šelih, A. Završnik, Berlin 2012.

47 R. David, Lustration and Transitional Justice. Personnel systems in the Czech Republic, Hungary and Poland, Philadelphia 2011.

48 J.S. Hellman, Winners Take All. The Politics of Partial Reform in Postcommunist Transitions, „World Politics” 1998, no. 50, s. 203–234.

Jan Waszewski

Enklawy kapitalizmu w gospodarce centralnie planowanej. Nieprawidłowości w zakupach sprzętu dla służby zdrowia w latach osiemdziesiątych XX wieku w świetle akt spraw prowadzonych przez SB

Centrale handlu zagranicznego i inne instytucje odpowiedzialne za import sprzętu medycznego z Zachodu działały jako swoiste enklawy kapitalizmu w gospodarce centralnie planowanej. Policja polityczna i inne instytucje kontrolne były niedostosowane do działania na styku kapitalistycznego i socjalistycznego typu gospodarowania. Zgodnie z proponowaną hipotezą z pogranicza socjologii i ekonomii przyczynę tych kłopotów stanowił fakt, że import sprzętu medycznego z Zachodu następował w enklawach – obszarach instytucjonalnych, które działały zgodnie z zasadami innymi niż ich otoczenie. Jednocześnie to otoczenie i instytucje nadzoru wpływały na enklawy i sprawiały, że nie mogły one działać w pełni zgodnie z zasadami kapitalistycznymi.

Handel zagraniczny jako enklawa kapitalizmu

Definicje słownikowe enklawy zwracają uwagę na to, że jest to terytorium lub teren otoczony innymi obszarami1. Dla celów niniejszego artykułu ważniejsza jest jednak przede wszystkim metafora enklawy jako miejsca, w którym obowiązują zasady inne niż w jego otoczeniu2.

W tekście przyjęto założenie, że w państwach gospodarki socjalistycznej system handlu zagranicznego posiadał cechy enklawy, w której rządziły inne zasady niż resztą gospodarki. Założenie to dotyczy przede wszystkim pracowników działów CHZ zajmujących się handlem z krajami drugiego obszaru płatniczego (w uproszczeniu: Zachodu). W ich wypadku w handlu zagranicznym zderzały się dwa systemy gospodarowania – kapitalistyczny i socjalistyczny. Osoby pracujące w tej dziedzinie musiały działać na terenie państw kapitalistycznych i postępować zgodnie z panującymi tam zasadami. Również zawieranie kontraktów z przedstawicielami zagranicznych podmiotów gospodarczych przybywającymi do Polski wymagało znajomości przepisów i obyczajów handlowych obowiązujących na Zachodzie. Kluczowe jest jednak to, że pracownicy, by wykonać swoje zadania, musieli sobie radzić również z krajowym otoczeniem instytucjonalnym i jego uwarunkowaniami polityczno‍-gospodarczymi.

Poza ramy artykułu wykracza analiza kształtowania się kadry handlu zagranicznego i dynamiki procesów zachodzących we wspomnianej enklawie. Pozwoliłoby to uniknąć zarzutów o prowadzenie analizy ahistorycznej, nieuwzględniającej zmian zachodzących w okresie trwania Polski Ludowej, analiza taka wykracza jednak poza założenia niniejszego tekstu. Należy tylko zwrócić uwagę, że lata osiemdziesiąte miały kluczowe znaczenie dla przygotowania ludzi, którzy posiadali wiedzę i kontakty gospodarcze z zagranicznymi podmiotami już na samym początku zmian zachodzących w polskim systemie polityczno‍-gospodarczym. W analizie zmian na polu handlu zagranicznego i jego kadr wartościowe wydawałoby się uwzględnienie przykładowo wpływu tzw. pierwszego etapu reformy gospodarczej na transformację ustrojową i ówczesnego poluźnienia zasad budowania przedsiębiorstw polonijno‍-zagranicznych.

W bloku państw socjalistycznych w kształtowaniu systemu handlu zagranicznego podążano za wzorami sowieckimi. Zgodnie z nimi podlegał on monopolowi państwa. W Polsce gwarantowała to m.in. Konstytucja PRL z 1952 r.3 Monopol ten polegał przede wszystkim na „planowaniu wymiany towarowej i usług z zagranicą, systemie licencji importowych i eksportowych, reglamentacji dewizowej”4. Te regulacje podlegały zmianom. Jedną ze skrajności było ujęcie rygorystyczne, naśladujące rozwiązania z ZSRS. Tam początkowo podmiotem bezpośrednio prowadzącym transakcje przez przedstawicielstwa handlowe było państwo. Około roku 1935 zmieniono zasady i rozpoczęto tworzenie specjalistycznych przedsiębiorstw odpowiedzialnych za handel zagraniczny. Otrzymywały one monopol w wąskiej specjalności. Model wyspecjalizowanych przedsiębiorstw przyjęty został w Polsce w okresie stalinizmu i utrzymał się aż do lat osiemdziesiątych.

Drugą skrajnością w podejściu do monopolu państwa był model elastyczny. Państwo zezwalało na istnienie innych podmiotów niż przedsiębiorstwa państwowe. Mogły to być na przykład spółki prawa handlowego. Model ten dopuszczał nawet obecność podmiotów o innym typie własności niż uspołeczniona – spółdzielczej lub prywatnej5. Centralną instytucją odpowiedzialną za ów handel było w Polsce Ludowej Ministerstwo Handlu Zagranicznego6. Podlegające mu przedsiębiorstwa – centrale handlu zagranicznego7 – wykonywały wyznaczane przez MHZ zlecenia i stanowiły element systemu centralnego planowania.

Jednym z aspektów reform gospodarczych lat osiemdziesiątych była deklarowana chęć doprowadzenia do decentralizacji monopolu państwa w handlu zagranicznym i zwiększenia niezależności zajmujących się nim przedsiębiorstw. Część CHZ przekształcono w spółki prawa handlowego, w których 51 proc. udziałów pozostawało pod kontrolą MHZ, a pozostałe przyznawano przedsiębiorstwom państwowym współpracującym z daną centralą. Powstawały też wyspecjalizowane biura handlu zagranicznego przy przedsiębiorstwach. Prowadziło to do konfliktów pomiędzy CHZ jako dawnymi monopolistami na danym polu a unikającymi ich pośrednictwa i związanych z tym kosztów przedsiębiorstwami. Zmiany podyktowane były tym, że CHZ okazywały się często „zbędnym pośrednikiem, zwiększały koszty działalności, przedłużały czas realizacji transakcji, brakowało im odpowiedniej operatywności i elastyczności działania, izolowały producentów od rynków zagranicznych”8. Za „restrykcyjną polityką MHZ” i stosowaniem przez ministerstwo „dyskryminacyjnych praktyk” w stosunku do podmiotów, które otrzymywały koncesje na prowadzenie handlu zagranicznego na fali reformy gospodarczej, krył się interes „starych central handlu zagranicznego”9.

W analizie gospodarki socjalistycznej często pomija się funkcję regulacyjną tajnych służb. Andrzej Zybertowicz zwrócił uwagę na konieczność analizowania tych działań tajnej policji, które polegały na przekazywaniu rządzącym informacji o stanie gospodarki bardziej wiarygodnych niż sprawozdawczość oficjalna. Zdaniem tego badacza w PRL nie istniały instytucje obecne w państwach demokratycznych: opinia publiczna, wolne media, wiarygodne dane statystyczne płynące z przedsiębiorstw. Taki brak sprawiał, że do oceny sytuacji gospodarczej wykorzystywano m.in. tajne służby dysponujące siecią tajnych współpracowników oraz ochraniające poszczególne jednostki gospodarki uspołecznionej10.

Tajne służby w gospodarce socjalistycznej stanowiły swoiste „niewidoczne oko władzy – pełniły (w sensie funkcjonalnym) dodatkowo rolę skrytego nadzoru właścicielskiego i częściowo przynajmniej temperowały skłonności menedżerów do nadużyć i przekazywania w górę fałszywych informacji gospodarczych”11.

Warto pamiętać, że funkcja informacyjna Służby Bezpieczeństwa była tylko jednym z jej zadań. Jej funkcjonariuszom – nawet tym odpowiedzialnym za nadzór nad poszczególnymi CHZ – zlecano wiele zadań bieżących oraz związanych z aktualną sytuacją społeczno‍-polityczną. W analizowanych aktach rzadkie są dokumenty lub ich fragmenty, które zwracają uwagę na informowanie np. partii, rządu lub instytucji kontrolnych o nieprawidłowościach.

Teoria pogoni za rentą a handel zagraniczny PRL

Perspektywa pogoni za rentą umożliwia interpretację istotnych aspektów gospodarki w państwach realnego socjalizmu12. Teoria ta zakłada powstawanie strat społecznych w wyniku podejmowania przez jednostki i instytucje rywalizacji o przejęcie nadzwyczajnych zysków (inaczej: rent), które powstają w efekcie regulowania rynku przez państwo13. Chodzi tu głównie o walkę o dostęp do rent wynikających z istnienia monopoli i innych typów działalności koncesjonowanej. Należy przypomnieć, że handel zagraniczny w państwach socjalistycznych opierał się na monopolu państwa. Posługujący się teorią pogoni za rentą amerykański ekonomista Joseph Brada zwrócił uwagę, że system handlu zagranicznego w państwach komunistycznych w sposób zinstytucjonalizowany zachęcał do uczestnictwa w rywalizacji o korzyści płynące z monopoli i koncesji.

Funkcjonariusze SB, którzy zajmowali się ochroną handlu zagranicznego, trafiając na studia w szkołach wyższych MSW, pisali prace magisterskie i dyplomowe oparte na swoich doświadczeniach. Przykładowo, Wojciech Mielcarz przeprowadził kwerendę w archiwum MSW i dotarł do informacji o 141 sprawach operacyjnych związanych z działalnością CHZ, które warszawska SB prowadziła w latach 1980–198514. Analiza Mielcarza potwierdza opartą głównie na informacjach prasowych koncepcję przywoływanego wcześniej Brady. Zgodnie z ustaleniami funkcjonariusza pracownicy handlu zagranicznego wykorzystywali dostęp do rent powstających w związku z ich monopolem na handel zagraniczny (przykładem takich rent była opisywana również przez Bradę korupcja przy zawieraniu kontraktów). Korzyści majątkowe Mielcarz podzielił na prezenty wręczane przedstawicielom polskiego handlu zagranicznego i prowizje przekazywane im w zamian za zawarcie niekorzystnych dla Polski kontraktów. Podarunki od kontrahentów były znaczącą korzyścią i dla tych, którzy pracowali w Polsce, i dla wyjeżdżających w delegacje zagraniczne. Jednak to zawarcie kontraktów opartych na przesłankach niemerytorycznych tworzyło największe koszty społeczne, które w języku przywoływanej teorii ekonomicznej stanowiły konsekwencję pogoni za rentą15.

Inny funkcjonariusz SB w swojej pracy dyplomowej wskazał, że najpoważniejszą nieprawidłowością w funkcjonowaniu handlu zagranicznego była polityka kadrowa16. Jego zdaniem pracownicy działali w sposób „podporządkowany interesom nieformalnych grup, których wspólnym celem jest przede wszystkim osiągnięcie korzyści materialnych, w postaci uposażeń w obcych walutach z tytułu zatrudnienia za granicą”17. System rotacji pracowników na organizowanych przez CHZ budowach za granicą był podporządkowany wyjazdom jak największej liczby pracowników za granicę. Przed powrotem do kraju nikła dyscyplina pracy, bo pracownicy zajmowali się nie swoimi zadaniami, a zdobywaniem towarów, które mogliby sprzedać w kraju18.

W poszukiwaniu tła dla „afery sprzętowej” – kontekst odkrycia

W ramach projektu badawczego „Powiązania nieformalne jako zagrożenia dla bezpieczeństwa państwa” powstał raport, którego część stanowiła pogłębiona analiza „afery sprzętowej”19. Okazało się, że analiza „afery sprzętowej” daje szansę na uzyskanie wglądu w taki typ afery gospodarczej i związanych z nią powiązań nieformalnych, które są głęboko zakorzenione w latach osiemdziesiątych. Ze względu na tematykę całego projektu badawczego – analizę powiązań nieformalnych w kontekście bezpieczeństwa państwa – szczególnie istotna okazała się możliwość określenia, w jakich okolicznościach dochodziło do powstawania tego typu powiązań.

Główne zdarzenia związane z „aferą sprzętową” miały miejsce w latach 1994 i 1995. Afera ta polegała – w ogromnym skrócie – na tzw. nieodpłatnym przekazaniu wyposażenia. Dyrektorów placówek służby zdrowia przekonywano, że mogą otrzymać niezbędny im sprzęt medyczny jako darowiznę. Mechanizm manipulowania „obdarowywanymi” był bardzo różny, zawsze jednak zakładał konieczność zdobycia dokumentów, w których kierownictwo placówki służby zdrowia lub Ministerstwa Zdrowia i Opieki Społecznej potwierdzało przyjęcie urządzeń oraz stwierdzało „wymagalność i bezsporność wierzytelności”20.

Dzięki takim zabiegom dziewięć podmiotów gospodarczych dostarczało sprzęt medyczny, naliczało należność, występowało z roszczeniami spłaty, a następnie wprowadzało do obiegu handlowego posiadane przez siebie wierzytelności jednostek służby zdrowia. Proceder ten umożliwiał posiadaczom wierzytelności redukcję zobowiązań podatkowych. Zgodnie z obowiązującym prawem właściwość umożliwiającą taki zabieg miały zobowiązania jednostek budżetowych, ich długi łatwo znajdowały więc nabywców. W „aferze sprzętowej” wierzytelności trafiały przede wszystkim do banków, które uznały je za atrakcyjne, obarczone niskim ryzykiem inwestycje.

Już w pierwszych tekstach prasowych na temat „afery sprzętowej” pojawiły się informacje o roli, jaką odegrał w niej urzędnik MZiOS, który już wcześniej pracował w tym resorcie do roku 1986 lub 198721. Większość doniesień prasowych wskazywała, że urzędnik ten został dekadę wcześniej zwolniony z resortu w związku z wykrytymi przez NIK nieprawidłowościami w zamówieniach na sprzęt medyczny, choć zgodnie z innymi informacjami sam odszedł z ministerstwa. Nie było też wiadomo, dlaczego pomimo odejścia w niesławie w 1986 r. powrócił do ministerstwa w 1993 r. i objął stanowisko dyrektora Biura ds. Prywatyzacji i Zamówień Publicznych, na którym zajmował się tymi samymi sprawami co w latach osiemdziesiątych.

Wskazane wyżej różnice w opisie przyczyn zwolnienia urzędnika wynikały z odmiennych stanowisk NIK i MZiOS. Według dokumentów Izby doprowadziła ona w 1986 r. do zwolnienia dyrektora Departamentu Techniki Medycznej i Transportu Sanitarnego (wspomnianego urzędnika) w związku z niekorzystnym dla niego wynikiem kontroli departamentu22. Z drugiej strony, w latach 1996 i 1997, kiedy minister zdrowia bronił swojego byłego już współpracownika, wskazywał, że umowę z nim rozwiązano w latach osiemdziesiątych na podstawie porozumienia stron. Nie istniały więc przeciwwskazania do zatrudnienia niezwykle doświadczonej osoby w resorcie zdrowia23.

Alternatywna nazwa „afery sprzętowej” pochodziła od nazwiska urzędnika – początkowo nazywano ją Sprawą P24. Kwerenda w zasobach IPN wykazała, że jego nazwisko pojawia się w co najmniej pięciu sprawach operacyjnych dotyczących zamówień sprzętu medycznego, które różne jednostki SB prowadziły w latach osiemdziesiątych. Sprawy te zostały omówione w dalszej części artykułu.

Zaopatrzenie służby zdrowia w sprzęt medyczny – studia przypadku

Dalszy wywód opiera się przede wszystkim na materiałach wytworzonych przez SB. Przedstawiają one sprawy operacyjne związane z działalnością Ryszarda P. w okresie, kiedy zajmował on stanowisko dyrektora Departamentu Techniki Medycznej i Transportu Sanitarnego.

Kwerenda w zasobach archiwalnych IPN wykazała, że spięć spraw, w których pojawia się dyrektor P., prowadziły: Wydział V-1 SUSW, odpowiadający m.in. za operacyjną ochronę handlu zagranicznego, i poprzednik tego wydziału (sprzed reorganizacji MSW) – Wydział III A-1 KS MO, oraz Wydział IX Departamentu III MSW, który odpowiadał m.in. za „operacyjną ochronę” MZiOS. Dyrektor P. jest elementem łączącym poszczególne sprawy. Nawet jeżeli pojawiał się w nich tylko marginalnie, to jego obecność ze względu na zajmowane stanowisko była kluczowa z perspektywy nieprawidłowości (czy ogólniej – pogoni za rentą) w zaopatrywaniu służby zdrowia.

Analizowane niżej sprawy nakładały się na siebie czasowo oraz tematycznie i trudno zastosować wobec nich analizę chronologiczną. Dlatego kolejność ich opisu wynika z ilości informacji na temat Ryszarda P., jaka znalazła się w aktach poszczególnych spraw. Był on głównym figurantem25 tylko jednej z nich – sprawy operacyjnego sprawdzenia o kryptonimie „Topaz”26.

Tomografy komputerowe – sprawa kryptonim „Topaz”

Sprawę operacyjnego sprawdzenia krypt. „Topaz” prowadził Wydział IX Departamentu III MSW w okresie od października 1983 do sierpnia 1988 r. Założono ją na podstawie informacji z Departamentu I MSW27. Zgodnie z tą informacją dyrektor P. miał przyjąć łapówkę w wysokości 10 tys. marek zachodnioniemieckich za doprowadzenie do zakupu tomografów komputerowych w określonej firmie (wartych około 2,2 mln dolarów). Wręczenie korzyści majątkowej miało mieć miejsce w czasie międzynarodowego kongresu we Francji.

Chociaż ostatecznie nie udowodniono korupcji przy zakupach tomografów, to według SB w efekcie sprawy udało się doprowadzić do zwolnienia dyrektora P. ze stanowiska. Stało się tak, ponieważ w trakcie prowadzenia sprawy „Topaz” zebrano materiały dotyczące całokształtu działalności zawodowej Ryszarda P. i zainspirowano kontrolę NIK w jego departamencie.

W planie czynności operacyjnych do sprawy „Topaz” zadecydowano o podjęciu operacyjnego rozpracowania figuranta. Planowano (na dokumencie naniesione są odręcznie notatki „zrealizowano”) wykorzystanie „B” (obserwacji), „T” (podsłuchu telefonicznego) i „W” (kontroli korespondencji)28. Sprawdzeniu podlegały też bankowe konta P. i jego rodziny. Ostatecznie okazało się, że pochodzenie środków dewizowych było na nich uzasadnione29. Obecnie wiadomo, że w latach dziewięćdziesiątych dyrektor P. i inne osoby podejrzewane o udział w „aferze sprzętowej” używały kont w bankach szwajcarskich30. Nie można wykluczyć, że znajomość i korzystanie z tamtejszego systemu bankowego sięga lat osiemdziesiątych lub wcześniejszych.

Jeszcze przed oficjalnym wszczęciem sprawy do funkcjonariuszy SB napływały informacje o nieprawidłowościach w pracy dyrektora P. i jego departamentu. Na przykład w grudniu 1982 r., w związku z ustalonymi przez Departament Kontroli MZiOS informacjami o nieprawidłowościach w pracy DTMiTS, Komitet Zakładowy PZPR zawiesił go w prawach członka partii. Podkreślano szczególnie niewłaściwe stosunki międzyludzkie i nieuzasadnione zwolnienia. W tej samej informacji (przekazanej przez kontakt służbowy SB o pseudonimie „Zdzisław”) wskazano osobę, której oświadczenie doprowadziło następnie do kontroli w DTMiTS31. Był to dawny naczelnik działu w tym departamencie – Edward Ś. Został on zwolniony, ale składał protesty i kolejne doniesienia na swoich byłych przełożonych.

Kontakt służbowy „ES” przedstawił w rozmowie z oficerem SB obraz, zgodnie z którym wszystkie decyzje DTMiTS dotyczące importu sprzętu z drugiego obszaru płatniczego wychodziły od dyrektora P. i jego zastępcy. Mieli oni manipulować opiniami pochodzącymi od ekspertów. Ryszard P. i jego zastępca wybierali takie ekspertyzy, które pozwalały na oczekiwany przez nich wybór producenta sprzętu. Co więcej, istniały powiązania nieformalne pomiędzy kierownictwem departamentu a przedstawicielami firm zachodnich32. Z informacji ze stycznia 1987 r., pochodzącej od konsultanta SB o pseudonimie „Jerzy”, który został kilka miesięcy wcześniej pracownikiem firmy polonijno‍-zagranicznej, wynikało, że działalność tej firmy była wspierana przez dyrektora P. i jego zastępcę33.

Konsekwencją informacji przekazywanych przez Edwarda Ś. SB, NIK i kontrolerom z MHZ było wspomniane już pozbawienie dyrektora P. rekomendacji partyjnej na zajmowane stanowisko34. Okazało się jednak, że utrzymał on pozycję w ministerstwie i odzyskał poręczenie partyjne. Najpoważniejszym skutkiem niekorzystnych dla dyrektora DTMiTS kontroli była rozmowa dyscyplinująca z ministrem35.

Powyższe ustalenia pochodzą z informacji operacyjnej przekazanej funkcjonariuszowi SB przez TW „Witek”, który opisał spotkanie noworoczne w MZiOS. Odbyło się ono w styczniu 1984 r., czyli około roku po doniesieniach Edwarda Ś. i wywołanych nimi kontrolach. W czasie spotkania minister pochwalił DTMiTS za dobrą pracę. TW „Witek” informował, że zapytał dyrektora P., skąd taka opinia o jego pracy, pomimo kłopotów związanych z kolejnymi kontrolami. W odpowiedzi miał usłyszeć: „Nikt mi nie może zarzucić, że przekroczyłem uprawnienia, że komuś coś załatwiłem, a innemu odmówiłem. Takie decyzje mam zapisane w swoim notesie, który trzymam w szafie pancernej. Gdyby ktoś mnie chciał wyrzucić ze stanowiska, to ja bym pokazał polecenia, jakie realizowałem”36.

Słowa te wydaje się potwierdzać rozmowa operacyjna przeprowadzona przez funkcjonariusza SB z członkami KZ PZPR w MZiOS we wrześniu 1984 r.37 Jeden z nich, Jan Rożek, był współpracownikiem dyrektora P. w departamencie38. Zapytany o cofnięcie jego szefowi przez KZ PZPR rekomendacji partyjnej wyjaśnił, że był to efekt działań Edwarda Ś., zwolnionego „w ramach redukcji etatów kierowniczych”39. W proteście wobec nagonki na swojego szefa Rożek zrezygnował ze stanowiska partyjnego. Uznał też cofnięcie rekomendacji za pochopne40. Zaznaczył również, że „obecny system importu może rodzić wiele trudno uchwytnych nieprawidłowości i przestępstw w całym łańcuszku [podmiotów] zajmujących się lub wpływających na rodzaj importowanego sprzętu, a więc: DTMiTS, Cezalu, centralach handlu zagranicznego”41. Wypowiedź tę można uznać za próbę rozproszenia odpowiedzialności i wskazania, na jak trudnym obszarze działał dyrektor P. Obarczenie go odpowiedzialnością za wszystkie nieprawidłowości byłoby wówczas nieuzasadnione.

W rozmowie z funkcjonariuszem SB uczestniczył też I sekretarz KZ PZPR w MZiOS, niejaki Regulski. Zgodnie z jego opinią, „dział pracy, którym P. kieruje, jest trudny i «śliski». Sam był świadkiem, jak wiceminister Z. Szamborski prosił usilnie ministra – T. Szelachowskiego, aby dał mu każdy inny odcinek pracy, lecz zabrał spod nadzoru Departament P.”42

Z powyższego i innych fragmentów notatki z rozmowy z Rożkiem i Regulskim można się domyślić, że sugerowali oni, iż nieprawidłowości odkrywane w czasie kontroli pracy DTMiTS wynikały z przeszkód obiektywnych. Na tak trudnym obszarze dyrektor departamentu musiał stać się obiektem ataków i postępowań kontrolnych. Nie można oczywiście wykluczyć, że rola dyrektora P. była w rzeczywistości mniejsza, niż sugerują analizowane przez nas akta SB i Rożek oraz Regulski właściwie interpretowali jego sytuację.

W ramach sprawy „Topaz” przeprowadzono rozmowę operacyjną z dyrektorem P. Przede wszystkim zrzucił on na innych odpowiedzialność za inną analizowaną tu sprawę („Cardio”). Miano go zaatakować i zastraszać wpływami w NIK oraz w MSW. Ostatecznie wywarto na niego presję za pośrednictwem wysoko postawionych osób. Telefonicznie interweniował m.in. zastępca przewodniczącego Rady Państwa Kazimierz Barcikowski. W efekcie MZiOS ugięło się, ale dopiero po obietnicy przyznania środków przez wicepremiera Zbigniewa Szałajdę43.

W notatce z rozmowy sporządzonej przez funkcjonariusza SB znalazł się też fragment, który może wyjaśnić, w jaki sposób Ryszard P. odrzucał stawiane mu zarzuty: „Ryszard P., przekazując powyższą informację, stwierdził, iż jest bardzo sceptycznie nastawiony co do możliwości resortu spraw wewnętrznych w sprawach, w które zamieszane są osoby z tak wysokich stanowisk. Decyzje, jakie zapadały w sprawie zakupu ultrasonografu w firmie Hewlett Packard, przypominają mu woluntarystyczny sposób rządzenia ekipy z lat siedemdziesiątych. Osobiście uważa, iż jeśli chodzi o najwyższe władze partyjno‍-rządowe, to jedynie gen. Jaruzelski oraz gen. Kiszczak są osobami, które uważa za całkowicie uczciwe i które działają rzeczywiście z duchem odnowy”44.

Przyczyną zainteresowania badawczego aktami SB dotyczącymi dyrektora DTMiTS był sposób opuszczenia przez niego MZiOS. Informacja na ten temat znalazła się w aktach sprawy „Topaz”. Na podstawie ustaleń NIK z innej opisywanej tu sprawy („Cardio”) w kwietniu 1986 r. Izba wystosowała do MZiOS pismo z wnioskiem o dyscyplinarne zwolnienie P.45 W oparciu o to pismo podsekretarz stanu w MZiOS gen. prof. Jerzy Bończyk wniósł w czerwcu 1986 r. do ministra zdrowia o powołanie komisji dyscyplinarnej46. W lipcu minister odpowiedział NIK, że „podjął stosowne konsekwencje dyscyplinarne” wobec dyrektora P.47 Dzięki temu pismu NIK w swoich dokumentach miał informacje dotyczące poniesienia przez niego kary za nieprawidłowości.

W aktach sprawy „Topaz” znalazły się jednak dokumenty inaczej przedstawiające odejście dyrektora P. z resortu. Zgodnie z nimi umowę o pracę rozwiązano za porozumieniem stron na podstawie rezygnacji złożonej w grudniu 1986 r.48 Następnie przeniesiono go na stanowisko dyrektora Państwowego Szpitala Klinicznego nr 2 w Otwocku49. Zgodnie z informacją ze strony internetowej tego szpitala kierował nim przez kilkanaście miesięcy, do sierpnia 1988 r.50

Służba Bezpieczeństwa zamknęła sprawę „Topaz” po przeniesieniu dyrektora P. na stanowisko niezwiązane z zaopatrywaniem służby zdrowia w sprzęt medyczny, uznając doprowadzenie do zmiany jego miejsca pracy za swój sukces. Nie potwierdzono wersji o łapówce, ale oprócz zebrania informacji operacyjnych spowodowano przeprowadzenie w DTMiTS kontroli NIK.

W części poświęconej sprawie „Cardio” zanalizowano sytuację, która skłoniła NIK do wystosowania wniosku o zwolnienie dyrektora P. Sprawa ta pokazuje, że również NIK mógł być wykorzystywany do walki pomiędzy grupami interesu działającymi w ramach służby zdrowia.

Sprzęt „na próby” – sprawa kryptonim „Klinika”

W sprawie operacyjnego sprawdzenia krypt. „Klinika” SB badała nieprawidłowości przy zawieraniu przez Polskie Towarzystwo Handlu Zagranicznego „Varimex” transakcji importowych z krajami kapitalistycznymi51. Sprawę prowadzili młodszy inspektor Wydziału III A-1 KS MO w Warszawie ppor. Grażyna Siwińska i inspektor tego wydziału por. Artur Wencel. Sprawa ta została założona w listopadzie 1980 r., a zamknięto ją i przekazano do archiwum w lutym 1983 r.

Analizy akt archiwalnych sprawy „Klinika” dokonał młodszy inspektor Wydziału IX Departamentu III MSW ppor. Tadeusz Żelazny w związku ze sprawą krypt. „Topaz”52. Według ppor. Żelaznego wiedza operacyjna SB upoważniała do następujących twierdzeń dotyczących nieprawidłowości w działalności DTMiTS53:

– w czasie międzynarodowych targów sprzętu medycznego (Międzynarodowy Salon Medyczny „Salmed”) dyrektor P. zadecydował, jaki sprzęt powinien być przekazywany na tzw. próby. Pomimo braku atestów dla wybranych urządzeń i braku funduszy na ich zakup, sprzęt trafiał do szpitali. W efekcie nie było możliwości porównania jakości urządzeń z konkurencyjnymi oraz wykorzystania konkurencyjnych ofert w celu zbicia cen. Za urządzenia otrzymane „na próby” należało zapłacić po okresie użytkowania określonym w porozumieniu o przekazaniu „na próby”;

– sprowadzanie urządzeń „na próby” pomijało w procesie handlowym CHZ. Powinny one negocjować jak najkorzystniejsze kontrakty. Przy sprowadzaniu urządzeń „na próby”54 Varimex musiał znaleźć środki na zapłacenie za sprzęt. Odbywało się to kosztem innych zakupów planowanych przez CHZ;

– przy zawieraniu jednego z kontraktów doszło do manipulacji ofertami. Już po ich ocenie przeprowadzonej przez rzeczoznawców dokonywano w nich zmian, tak by wcześniej oferta nie najbardziej korzystna stała się najlepsza. Następnie, pomimo braku podpisu pod kontraktem oraz, co jeszcze istotniejsze, braku środków dewizowych, sprzęt dostarczano. Dodatkowo dostawa wiązała się z żądaniem ceny wyższej niż ofertowa. Następnie dyrektor P. przeprowadził negocjacje z przedstawicielami dostawcy oraz CHZ. Efektem rozmów było zapłacenie ceny jeszcze wyższej niż wymagana bezpośrednio po dostawie55;

– na polecenie Ryszarda P. kontrakty z tą samą firmą zagraniczną zawierano, nie analizując ofert konkurencji. Zgodnie z informacjami posiadanymi przez SB P. osobiście wskazał dostawcę;

– do SB dochodziły informacje o korzyściach majątkowych przyjmowanych przez dyrektora P. od przedstawicieli firm konkurencyjnych wobec dostawców preferowanych przez niego i od źródeł osobowych SB;

– wskazywano na przyjaźń P. z właścicielami firm polonijnych.

Funkcjonariusze kontrolujący sprawę zarzucali prowadzącym ją oficerom, że początkowo opierali się na informacjach pochodzących zaledwie od jednego tajnego współpracownika56. W toku sprawy co prawda wykorzystano kolejnego TW, pozyskanego w związku ze sprawą, oraz kontakt operacyjny i konsultanta specjalizującego się w handlu zagranicznym. We wniosku o zamknięcie sprawy znalazła się jednak informacja, że za wystarczający należy uznać „indeks poinformowania władz administracyjnych”. Sformułowanie to było nie tylko przejawem sprawozdawczej nowomowy esbeka, ale i wyrazem bezradności i niskich kompetencji SB. We wniosku tym zobligowano także Wydział VII Departamentu V MSW, który nadzorował operacyjną ochronę handlu zagranicznego z poziomu MSW, do rozpowszechnienia informacji o nieprawidłowościach57. Okazało się, że Służba Bezpieczeństwa potrafi do pewnego stopnia odkryć nieprawidłowości i ich przyczyny oraz mechanizmy, ale jest niezdolna do ich usunięcia.

Echokardiografy – sprawa kryptonim „Cardio”

Dokumentacja sprawy operacyjnego sprawdzenia krypt. „Cardio”, prowadzonej przez Wydział V-1 Stołecznego Urzędu Spraw Wewnętrznych od czerwca do listopada 1986 r., dotyczy importu echokardiografów58. Do wszczęcia sprawy skłoniły SB ustalenia NIK na temat importu elektrokardiografów59. Wyniki kontroli wskazywały na zakupienie urządzeń przez Varimex z pominięciem przepisów MZiOS oraz MHZ regulujących zakupy importowe. Służba Bezpieczeństwa ustaliła, że zakupy były jednak uzasadnione i zgodne z przepisami. Z powodu wniosku o błędach NIK podjęto sprawdzanie okoliczności powstania protokołu pokontrolnego.

Wydział IX Departamentu III MSW twierdził, że to właśnie protokół zawierający informacje o nieprawidłowościach przy zakupie elektrokardiografów doprowadził do odwołania Ryszarda P. ze stanowiska dyrektora departamentu. W notatce informacyjnej przedstawił on sprawę importu echokardiografów badaną przez NIK w kategoriach wymuszania na jego departamencie rozwiązań prowadzących do utrzymania monopolu jednej z firm60. To naciski na MZiOS dokonywane przez polityków PZPR (wskazywano, że byli oni leczeni przez lekarzy zainteresowanych zakupami od wskazanej przez siebie firmy) doprowadziły do nieprawidłowości w zamówieniach, które polegały na stosowaniu przez dostawcę sprzętu praktyk monopolistycznych.

Od kierownictwa Varimeksu pochodziły informacje, na podstawie których można stwierdzić, że podobnie jak w sprawie krypt. „Analizator” (zob. niżej) przy zakupach doszło prawdopodobnie do przecieków informacji z przebiegu negocjacji. Firma posiadająca poparcie ze strony działaczy partyjnych miała dostęp do dokumentów dotyczących postępowania przetargowego. Jej przedstawiciel znał m.in. szczegóły ofert konkurencji61.

W Varimeksie działało biuro specjalizujące się w zakupach sprzętu medycznego. Oficer prowadzący sprawę „Cardio” otrzymał od kierownictwa tego biura informację na temat przebiegu kontroli NIK. Po sporządzeniu protokołu pokontrolnego i po wdrożeniu przez Varimex jego zaleceń rozpoczęto nowe postępowanie przetargowe na zakup echokardiografów. Kiedy okazało się, że oferta firmy wspieranej przez działaczy partyjnych została odrzucona, w Varimeksie zjawił się inspektor NIK prowadzący zakończoną już wcześniej kontrolę, żądając wyjaśnienia, dlaczego znów w niewłaściwy sposób ulokowano zakupy echokardiografów62. Sprawił on na pracownikach Varimeksu wrażenie, jakby działał na czyjeś zlecenie. Funkcjonariusz SB we wnioskach notatki zaznaczył, że „jest on [inspektor] inspirowany przez Instytut Kardiologii w Warszawie celem wyeliminowania konkurencji w zakupach urządzeń echokardiograficznych”63. Inspektor NIK miał też żądać zwolnienia pracownika Varimeksu odpowiedzialnego za zakupy echokardiografów64.

Można postawić hipotezę, że wskazane wyżej informacje operacyjne z Varimeksu miały pomóc w zatrzymaniu interwencji NIK. Trudno ocenić, do jakiego stopnia są one wiarygodne. Funkcjonariusze SB im zaufali i poprosili jednostkę SB ochraniającą operacyjnie NIK (Zespół Operacyjny Departamentu III MSW) o spowodowanie powtórzenia tej samej kontroli, z której pierwszy protokół doprowadził do wszczęcia sprawy „Cardio”65. Służba Bezpieczeństwa zakończyła sprawę po wysłaniu tego pisma i ustaleniu, że nieprawidłowości nie leżały po stronie Varimeksu66.

Analizatory gazów we krwi – sprawa kryptonim „Analizator”

Źródłem informacji na temat sprawy importu analizatorów gazów we krwi jest głównie dokumentacja sprawy operacyjnego sprawdzenia (później rozpracowania) „Analizator”, prowadzonej w Wydziale V-1 SUSW w latach 1985–198967. Powstały też akta kontrolne śledztwa, które wytworzył funkcjonariusz Wydziału Śledczego SUSW prowadzący czynności procesowe na zlecenie prokuratury od lutego do listopada 1987 r.68

W lutym 1987 r., w związku z potwierdzeniem wystąpienia nieprawidłowości i podjęciem postępowania przygotowawczego przez Prokuraturę Wojewódzką w Warszawie, sprawę „Analizator” przekwalifikowano na sprawę operacyjnego rozpracowania. We wrześniu 1987 r. prokuratura postawiła zarzuty niedopełnienia obowiązków służbowych dwóm pracownikom Varimeksu odpowiedzialnym za transakcje zakupu analizatorów. W listopadzie śledztwo umorzono ze względu na małą szkodliwość popełnionych czynów oraz brak ewidentnych cech przestępstwa69.

Zgodnie z analizami sprawy wykonanymi przez funkcjonariuszy SB w kwietniu 1983 r. postanowiono złamać istniejący monopol na zakupy analizatorów od firmy Corning. Varimex przeprowadził akcję ofertową i złożył zapytania o cenę do firm produkujących analizatory. Pojawiły się cztery oferty, z czego trzy odpowiadały zapytaniu, wzięto je więc pod uwagę. Przez kolejne pół roku, do października 1983 r., pracownicy Varimeksu odpowiedzialni za zakupy nie podjęli żadnych udokumentowanych działań. Przeprowadzono tylko jedno spotkanie – z przedstawicielami firmy Corning. Nie powstała z niego notatka. Rzeczoznawca Varimeksu ocenił i porównał otrzymane przez jego przedsiębiorstwo oferty już po ich wygaśnięciu. Co więcej, jego ocena bazowała na nieprawidłowych danych. Z późniejszych analiz wynikało, że zestawiał ceny takich konfiguracji sprzętu, które wskazywały na wyższość oferty firmy Corning.

Na podstawie oceny rzeczoznawcy na specjalnym zebraniu przedstawicieli instytucji odpowiadających za import sprzętu medycznego, które odbyło się w listopadzie 1983 r., podjęto decyzję o zakupie analizatorów Corninga. Pracownicy Varimeksu nie poinformowali na spotkaniu, że wpłynęła do niech niewywołana, nowa oferta firmy Instrumentation Laboratory, zdecydowanie bardziej korzystna cenowo (zawierała rozległe ulgi i preferencje). Decyzja o zakupie 45 sztuk analizatorów od firmy Corning i rezygnacja z oferty firmy Instrumentation Laboratory spowodowała według SB przepłacenie o około 225 tys. dolarów USA.

Szczególną uwagę osób badających sprawę zwracał fakt, że na przełomie lat 1983 i 1984 postanowiono jednak zawrzeć kontrakt z firmą Instrumentation Laboratory. Wówczas zareagowała firma Corning. Złożyła ona niewywołaną przez Varimex ofertę i zaproponowała cenę na swoje aparaty o połowę niższą niż wcześniejsza. Chociaż ostatecznie kontrakt z firmą Instrumentation Laboratory nie doszedł do skutku ze względu na trudności ze sposobem sfinansowania go (brak zgody Banku Handlowego), to firma Corning ujawniła swoją gotowość do walki o utrzymanie monopolu70.

W pierwszej połowie lat osiemdziesiątych o zdobycie udziału w polskim rynku analizatorów równowagi kwasowo‍-zasadowej gazów we krwi walczyły dwie zachodnie firmy – Corning i Instrumentation Laboratory. Na rynku międzynarodowym działało wówczas co najmniej kilku takich producentów – w latach osiemdziesiątych przy zakupach sprzętu do Polski brano pod uwagę pięciu z nich, ale ze względu na jakość urządzeń, ich cenę, posiadanie przedstawicielstw w Polsce i chęć wejścia na nasz rynek liczyło się tylko dwóch z nich (biorących udział w analizowanej sprawie).

W latach 1981–1985 w pięciu kontraktach od firmy Corning kupiono trzysta analizatorów za około 3,4 mln dolarów USA. Badany przez SB kontrakt z 1983 r. był czwarty z kolei. Uzyskana w nim przez firmę Corning cena była taka sama jak ceny w kontraktach z 1981 r. Świadczy to o słabości negocjacyjnej Varimeksu oraz pokazuje, jakie były koszty monopolu oraz jakie istniało pole dla pogoni za rentą pośród osób umożliwiających jego utrzymanie. W aktach pojawiają się informacje o wymianie w 1981 r. pism pomiędzy Varimeksem a dyrektorem P., który zalecił kupować analizatory firmy Corning, lekceważąc tym samym protesty Varimeksu, że utrudnia mu to negocjacje i uniemożliwia wykorzystanie ofert konkurencji do obniżenia cen71.

Jeden z problemów powracających w dokumentacji sprawy „Analizator” stanowi kwestia produkcji uproszczonej wersji analizatora firmy Corning. W krajowych analizatorach miano zachować ciągłość technologiczną, co stanowiło argument na rzecz utrzymania, jak stwierdził dyrektor P., „tzw. monopolu firmy” Corning72. Jako argument na rzecz zakupów u Corninga przywoływano przyzwyczajenie się użytkowników do produktów tej firmy, dobry serwis i sprawny kontakt z przedsiębiorstwem, w przeciwieństwie do relacji z Instrumentation Laboratory73. Tej argumentacji nie można automatycznie odrzucić, ale nie wyjaśnia ona w pełni zaangażowania się autora wskazanych wyżej pism na rzecz firmy Corning.

Argumentacja przeciwko firmie Instrumentation Laboratory opierała się na informacji, że walczyła ona o wejście na polski rynek za wszelką cenę. Oferta tej firmy, której odrzucenie doprowadziło do wszczęcia sprawy „Analizator”, była korzystniejsza o wspomniane 225 tys. dolarów, ponieważ zawierała propozycję bezpłatnej wymiany aparatów konkurencji. Przy zakupie co najmniej 25 urządzeń od firmy Instrumentation Laboratory drugie tyle miano dostarczyć w miejsce aparatów firmy Corning. Funkcjonariusz Wydziału Śledczego SUSW, który oceniał materiały zebrane w sprawie „Analizator”, zauważył, że mogła być to próba usunięcia firmy Corning z polskiego rynku. Następnym krokiem byłoby zwiększenie cen i wykorzystanie pozycji monopolisty74. Funkcjonariusz nie uwzględnił jednak faktu, że ów monopol już istniał i już wcześniej zawyżano ceny analizatorów oraz materiałów zużywalnych.

Zgodnie z informacjami zebranymi przez SB przedstawiciel Corninga był dawnym pracownikiem Varimeksu i dzięki temu reprezentowana przez niego firma posiadała lepszą pozycję niż konkurencja75. W dokumentach nie znaleziono śladów dokładniejszego zbadania wpływu tej osoby na przebieg negocjacji. Pojawiają się tylko sugestie jednego z ich uczestników, że przedstawiciel firmy Corning pozostawał w dobrych relacjach z dyrektorem P. z MZiOS oraz z innymi podmiotami zaangażowanymi w import urządzeń medycznych (eksperci testujący i opiniujący sprzęt)76.

Dyrektor biura odpowiedzialnego w Varimeksie za zakupy sprzętu medycznego zrelacjonował SB przebieg rozmów mających miejsce po podjęciu decyzji o zakupie stu analizatorów firmy Instrumentation Laboratory w 1985 r. i przełamaniu monopolu Corninga. Rozmowę z nim odbył pracownik Corninga, który wskazał, że kupiony model Instrumentation Laboratory nie jest już produkowany. Dyrektor wezwał do siebie przedstawiciela Instrumentation Laboratory. Potwierdził on informację od konkurencji i zgodził się na sprzedaż analizatorów nowszej generacji po ustalonej wcześniej cenie. Przedstawiciel firmy Instrumentation Laboratory zauważył przy tym, że konkurencyjne urządzenia Corninga są przestarzałe i produkowane już tylko na polski rynek77.

Zgodnie z informacjami operacyjnymi przekazanymi przez rozmówcę SB (eksperta zajmującego się testowaniem analizatorów) aparaty Corninga były sprzedawane wyłącznie do Polski i ZSRS. Ceny uzyskiwane w Polsce były powiązane z cenami uzyskiwanymi w ZSRS. Utrata jednego z tych rynków mogła doprowadzić do utraty drugiego78. Jeżeli przyjmiemy, że informacje na ten temat były prawdziwe, Polska okazuje się tylko elementem szerszej gry firm z krajów kapitalistycznych o rynki państw należących do RWPG.

Faktem, na który zwracała uwagę nie tylko SB, ale również Departament Kontroli MHZ, było pojawienie się niewywołanych przez Varimex ofert sprzedaży. Przesyłane do MZiOS propozycje firm Corning i Instrumentation Laboratory wskazywały na to, że znały one nawzajem złożone przez konkurenta oferty. Wiedza obu podmiotów o propozycjach drugiej strony komplikuje prosty obraz proponowany przez SB, zgodnie z którym to wyłącznie firma Corning prowadziła niewłaściwą działalność w kontaktach ze stroną polską. Kontrolerzy Departamentu Kontroli MHZ podkreślali, jak bardzo działania Varimeksu przy zakupach analizatorów (badano kontrakt z 1983 r. oraz niedoszły do skutku kontrakt z Instrumentation Laboratory) odbiegały od zasad sztuki handlowej. Szczególną uwagę zwracali na brak zebrania informacji o producentach sprzętu, wadliwe przeprowadzenie akcji ofertowej i negocjacji oraz naruszenie tajemnicy służbowej79.

W sprawie zakupu analizatorów dyrektor P. był obecny na każdym etapie: od udziału w wyborze Corninga jako monopolisty w 1981 r. aż po pismo z 1985 r., w którym sprzeciwiał się wprowadzeniu „niesprawdzonych” urządzeń Instrumentation Laboratory (aparaty tej firmy w przeciwieństwie do aparatów Corninga posiadały jednak polskie atesty dopuszczające je do wykorzystania w służbie zdrowia). Można powiedzieć, że P. prowadził lobbing na rzecz jednej z firm zagranicznych. Jego argumenty dotyczące konieczności utrzymania monopolu Corninga były sprzeczne z zasadami sztuki handlowej, ale okazały się skuteczne.

Nie da się w tym miejscu oszacować strat wynikających z politycznej pogoni za rentą w sprawie analizatorów. Można jedynie zaobserwować wiele czynników, takich jak koncesjonowanie zakupów i serwisu oraz zagrożenia spowodowane powstaniem monopolu, które zwiększały społeczne koszty pogoni za rentą.

Rozruszniki serca – sprawa kryptonim „Hybryda”

W sprawie operacyjnego sprawdzenia krypt. „Hybryda” SB badała transakcję importową rozruszników serca przeprowadzoną przez Varimex80. Sprawę prowadziła młodszy inspektor Wydziału V-1 SUSW w Warszawie ppor. Grażyna Siwińska. Sprawa ta została założona w lipcu 1982 r., a zamknięto ją i przekazano do archiwum w sierpniu 1985 r.

W latach 1972–1976 wywiad naukowo‍-techniczny zaangażował się w zdobycie technologii budowy rozruszników serca81. Miało to przynieść polskiej służbie zdrowia oszczędności wynoszące około 3 mln dolarów rocznie, uniezależnić Polskę od importu rozruszników oraz umożliwić zdobycie rynków na terenie RWPG82.

W rozmowie z funkcjonariuszem Departamentu I MSW prowadząca sprawę ppor. Siwińska ustaliła, że zdobyta dokumentacja budowy rozruszników była „pełna”83. W aktach nie znalazło się jednak wyjaśnienie zakresu działań Departamentu I MSW84. Nie zmienia to faktu, że w Polsce podjęto prace badawczo‍-rozwojowe nad wykorzystaniem pozyskanej technologii. Testy przeprowadzał Ośrodek Badawczo‍-Rozwojowy Techniki Medycznej „Ormed” w Warszawie (działający przy Zjednoczeniu Przemysłu Sprzętu Optycznego i Medycznego „Omel”).

W 1977 r. zrezygnowano z budowy polskiego rozrusznika. Decyzję podjął m.in. Ryszard P., wówczas wicedyrektor DTMiTS. Udział P. w procesie decyzyjnym był znaczący – to on zalecił zakończenie prac. Jednocześnie podjęto decyzję o kupieniu licencji. Co więcej, miała ona pochodzić z tej samej firmy, z której wykradł ją już wcześniej wywiad. Również decyzję o zakupie licencji podejmowano z udziałem P.85

Sprawa krypt. „Hybryda” została założona w celu wyjaśnienia dwóch wątpliwości. Po pierwsze, dlaczego podjęto decyzję o zakupie licencji, chociaż istniała polska konstrukcja o podobnych właściwościach. Po drugie, dlaczego w 1977 r. zawarto umowę na zakup licencji, której ostatecznie nie wykorzystano, marnując w ten sposób środki86.

Rezygnacja z badań nastąpiła w momencie, w którym budowa prototypów polskiego rozrusznika była zaawansowana. W fazie produkcji znajdowała się pierwsza partia próbna. Przyczynę przerwania badań stanowił przede wszystkim harmonogram wprowadzania do masowej produkcji polskich rozruszników. Produkty licencyjne miały szansę wejść do produkcji wcześniej niż urządzenia w pełni krajowe87.

Okazało się jednak, że strona polska nie jest w stanie zebrać pieniędzy na zakup licencji. Automatycznie odsunęło to w czasie wykorzystanie produkowanych na licencji rozruszników. Następnie, kiedy zorganizowano finansowanie zakupu licencji, pojawiły się trudności techniczne leżące po obu stronach. Chociaż zapłacono pierwsze raty i strona polska poczyniła przygotowania i inwestowała w zakłady produkcyjne, nie dostarczono nam technologii. Producent oddał część długów związanych z niewypełnieniem umowy, sprzedając taniej swoje rozruszniki. Ostatecznie przez całe lata osiemdziesiąte kontynuowano zakupy gotowych urządzeń88.

Dyrektora P. i inne osoby odpowiedzialne za zakup licencji podejrzewano o to, że świadomie doprowadziły do zakończenia polskiego programu badawczego. Służba Bezpieczeństwa przypuszczała, że decyzję o podjęciu produkcji licencyjnej podjęto w zamian za łapówkę. Co więcej, pojawiły się informacje (już w momencie podejmowania decyzji o rozpoczęciu produkcji licencyjnej) o wiedzy strony polskiej, że w Polsce niemożliwe jest wyprodukowanie rozruszników.

W analizie prawnej sprawy „Hybryda” z lutego 1985 r. podkreślano nagłą rezygnację z budowy polskiego rozrusznika przy jednoczesnym przyspieszeniu procesu zakupu licencji. Funkcjonariusz SB zauważył wręcz, że „z powyższych rozważań jasno wynika, iż musiało istnieć grono zainteresowanych osób, którym zależało na zaprzestaniu badań i produkcji polskiego stymulatora serca przy jednoczesnym preferowaniu firmy «Vitatron». Z grona tego należałoby «wyłuskać» osoby bezpośrednio i materialnie zainteresowane takim, a nie innym załatwieniem sprawy”89.

W aktach nie ma śladów poszukiwania tych osób. Kilka miesięcy po sporządzeniu cytowanej notatki sprawę „Hybryda” zamknięto. Zgodnie z meldunkiem zakończono ją, ponieważ nie znaleziono materiałów pozwalających na wszczęcie śledztwa90.

Struktura zaopatrywania służby zdrowia w sprzęt – pole dla pogoni za rentą

Przedstawione wyżej analizy spraw operacyjnych prowadzonych przez SB w latach osiemdziesiątych pozwalają nam na zarysowanie pola instytucjonalnego zaopatrywania służby zdrowia.

We wszystkich analizowanych przypadkach istotną rolę odgrywało MZiOS. Ryszard P. występował z upoważnienia ministra i jego decyzje zyskiwały automatycznie status decyzji podejmowanych w imieniu resortu91. Jak wynika z analizowanych spraw, wiele działań P. wzbudzało zainteresowanie SB. W tym kontekście nie można wykluczyć, że był on użyteczny innym osobom jako rodzaj potencjalnego kozła ofiarnego. To na tego urzędnika zrzucano odpowiedzialność za decyzje zlecane mu przez inne osoby. Wprost wskazuje na to rozmowa dyrektora P. z tajnym współpracownikiem SB o pseudonimie „Witek”. To on wspominał o notesie, w którym miały się znaleźć polecenia dla P. i nazwiska wydających je osób92.

Jak wskazano w analizie sprawy krypt. „Topaz”, w rozmowie przeprowadzonej przez oficera SB z działaczami KZ PZPR w MZiOS opisana została problematyczność i „śliskość” pracy departamentu kierowanego przez P.93 Ten rodzaj działalności – związany z kontaktami z zagranicą i ilością przepływających środków – musiał pociągać za sobą zarzuty dotyczące nieprawidłowości.

W tle działań DTMiTS znajdowała się polityka zaopatrzenia resortowych służb zdrowia. Koleje państwowe, siły zbrojne, ministerstwo spraw wewnętrznych, przemysł ciężki itp. posiadały własne służby zdrowia i prowadziły przynajmniej częściowo niezależną od MZiOS politykę sprzętową. Zmniejszało to siłę oddziaływania tego resortu na całość zamówień wychodzących z Polski, ale jednocześnie poszerzało dla dostawców sprzętu medycznego pole do pogoni za rentą i stwarzało szansę do wejścia na polski rynek bez udziału DTMiTS lub przy wyłącznie doradczej pozycji departamentu. Użycie resortowych służb zdrowia umożliwiało wprowadzenie sprzętu w mniejszych ilościach i późniejsze rozszerzanie dostaw na całą służbę zdrowia.

Na decyzje dotyczące poszczególnych urządzeń, w które mogła być zaopatrywana służba zdrowia, miały też wpływ jednostki lub zespoły atestujące sprzęt. Zgodnie z procedurami do Polski oficjalnie nie można było sprowadzać urządzeń medycznych bez przeprowadzenia testów. Praktyka była jednak inna.

Warto tu przywołać przykład wykorzystania uproszczonej drogi wprowadzenia sprzętu medycznego na polski rynek, opisany w aktach sprawy „Topaz”. Takiej ścieżki dotyczą dwa pisma z maja 1983 r. Pierwsze sygnował dyrektor P., a zostało ono skierowane do dyrektora Centralnej Składnicy Zaopatrzenia Lecznictwa „Cezal”. W piśmie przedstawiono dopuszczalny według DTMiTS „tryb zwolnień”94. W drugim piśmie znajduje się protest Centralnego Ośrodka Techniki Medycznej, którego dyrektor wskazał, dlaczego wymieniony tryb specjalny nie powinien być wykorzystywany95.

Dokument podpisany przez P. zawiera zarzuty wobec jednostek badawczych. Według dyrektora DTMiTS wyznaczone do badania sprzętu jednostki miały zbyt duże żądania finansowe. Zaproponował podjęcie specjalnych kroków, żeby zapobiec opóźnieniom w realizacji zadań MZiOS w zaopatrywaniu służby zdrowia w sprzęt medyczny oraz ograniczyć koszty testów. Szczególnie ważne dla służby zdrowia urządzenia miały być dopuszczane do wykorzystania bez zastosowania pełnej procedury; wystarczyć miały testy przeprowadzone w kraju producenta, opinia rzeczoznawcy Cezalu oraz opinia jednego, wybranego ośrodka szpitalnego. Ryszard P. prosił też przewodniczącego Komisji Oceny Sprzętu Medycznego o dokonanie zmian na liście ośrodków testujących sprzęt. Miały z niej zniknąć jednostki zawyżające ceny badań, a trafić na nią ośrodki kliniczne, szpitale i zakłady techniki medycznej. Tym samym pismem P. zadecydował o dopuszczeniu do użytku kardiotokografów produkcji NRD. Ze względu na to, że sprawa była pilna, upoważnił Cezal do podjęcia decyzji o imporcie urządzeń i do wniesienia prośby do ministra zdrowia o zastosowanie trybu zwolnień. Jednocześnie upoważnił wskazaną przez siebie osobę do wydania opinii o urządzeniu96.

„Trybowi zwolnień” sprzeciwił się dyrektor Centralnego Ośrodka Techniki Medycznej, czyli jednostki odpowiedzialnej za nadzór nad testami medycznymi. Protest był oparty na przykładach zastosowania „trybu zwolnień”, które doprowadziły do zakupienia niesprawnego sprzętu. Dyrektor COTM zakwestionował także propozycję zmniejszenia liczby placówek prowadzących badania sprzętu oraz wybór nowych jednostek, które miałyby go testować. Spowodowałoby to spadek jakości badań oraz zmniejszenie konkurencyjności, a co za tym idzie wzrost cen i utrudnień w testach, czyli efekt były przeciwny do oczekiwanego przez dyrektora P.97

W analizowanych dokumentach powraca Centralna Składnica Zaopatrzenia Lecznictwa „Cezal”, jednostka podlegająca MZiOS, zajmująca się ustalaniem potrzeb służby zdrowia, składaniem zamówień importowych w polskich centralach handlu zagranicznego, a po otrzymaniu sprzętu przekazywaniem go zamawiającym. Cezal prowadził też serwis dla części producentów.

Dyrektorowi P. zarzucano, że dążył do przekazania wybranej przez siebie firmie polonijnej serwisu analizatorów w części kraju. Cezal protestował, ale mimo to wskazana spółka polonijna przy wsparciu Ryszarda P. weszła na rynek98.

Cezal to kolejna instytucja pozwalająca na wykorzystanie regulowanego rynku do umożliwienia pogoni za rentą. Odebranie mu części rynku wiązało się z przyznaniem jej spółce prywatnej. Oficjalnym celem zmian było stworzenie konkurencji dla państwowego przedsiębiorstwa. Faktycznie w konsekwencji przekształceń rynek podzielono między podmioty, które uzyskały monopol w przyznanych im częściach kraju.

Za zebranie ofert, negocjacje i podpisanie kontaktów z zagranicznymi dostawcami sprzętu odpowiadały podmioty gospodarcze, w których organem założycielskim i kontrolnym było Ministerstwo Handlu Zagranicznego. Centralą handlu zagranicznego prawdopodobnie najczęściej wykorzystywaną przez służbę zdrowia był Varimex. We współdziałaniu z Cezalem i DTMiTS kupował on za granicą sprzęt medyczny. Posiadał swoich rzeczoznawców, którzy oceniali otrzymane oferty, i prowadził negocjacje w celu osiągnięcia jak najlepszej ceny. To Varimex (lub ewentualnie inne CHZ) odpowiadał za zorganizowanie i ustalenie sposobu kredytowania zakupów z Bankiem Handlowym w Warszawie oraz w bankach zagranicznych.

Pracownicy Varimeksu prowadzili rozmowy z polskimi przedstawicielami firm zagranicznych. Ich zadaniem było jednak również rozpoznawanie rynków zagranicznych. Wiązało się to z koniecznością nawiązywania kontaktów osobistych z potencjalnymi kontrahentami. Dochodziło do tego zazwyczaj w czasie targów międzynarodowych oraz w ramach wyjazdów zagranicznych.

Do zadań Varimeksu należało zapewnienie stronie polskiej jak najlepszej pozycji negocjacyjnej. Najważniejsze było niedopuszczenie do powstania monopolu w danej grupie urządzeń medycznych. Chęć zdobycia monopolu lub choćby pozycji dominującej na danym polu musiała zachęcać przedstawicieli firm zagranicznych do wywierania presji na pracowników Varimeksu. W żadnej z analizowanych wyżej spraw operacyjnych z lat osiemdziesiątych nie odkryto wręczania korzyści majątkowych. Można za to stwierdzić istnienie mechanizmów korupcjogennych.

Działania dyrektora P. związane z przyjmowaniem urządzeń „na próby” (sprawa krypt. „Klinika”) wskazują, w jaki sposób pomijał on Varimex i wymuszał prowadzenie operacji handlowych na określonych przez niego, odgórnie narzuconych warunkach.

Również poszczególne jednostki służby zdrowia były w stanie zdobyć wpływ na typ i producenta sprzętu sprowadzanego do Polski. Analizowana wyżej sprawa krypt. „Cardio” polegała prawdopodobnie na starciu Ryszarda P. z wiodącym na polu polskiej kardiologii Instytutem Kardiologii w Warszawie. Naciski dotyczące oczekiwanego przez tę instytucję sprzętu mogły łatwo znaleźć wsparcie wdzięcznych za wyleczenie decydentów. Co ciekawe, urzędnicy Varimeksu zarzucali pracownikom Instytutu Kardiologii przyjmowanie korzyści majątkowych od wspieranych przez nich producentów sprzętu99.

Ułatwienia w działalności firm polonijnych, oficjalnie określanych jako przedsiębiorstwa polonijno‍-zagraniczne lub zagraniczne przedsiębiorstwa drobnej wytwórczości, zostały wprowadzone na podstawie ustawy z 1982 r.100 Co prawda już w latach siedemdziesiątych osobom polskiego pochodzenia umożliwiono zakładanie działalności gospodarczej w Polsce, ale dopiero w 1982 r. uchwalono ułatwiające to rozstrzygnięcia prawne. Wcześniejsze akty prawne umożliwiały prowadzenie działalności gospodarczej przez Polonię, ale jednocześnie wprowadzały utrudnienia w uzyskaniu zgody na jej podjęcie. U podstaw szerszego otwarcia się Polski na kapitał pochodzący zza granicy w latach osiemdziesiątych leżała chęć poprawienia sytuacji polskiej gospodarki i ściągnięcia nowych technologii.

Od DTMiTS zależał prawdopodobnie sukces każdej firmy polonijno‍-zagranicznej działającej na rynku zaopatrywania służby zdrowia w sprzęt medyczny, wyposażenie dodatkowe oraz serwisowanie. Argumentem na rzecz ulg i wsparcia dla firm polonijnych mogła być zawsze polityka antyimportowa – związana z oszczędnościami dewizowymi. Życzliwe wsparcie ze strony departamentu dyrektora P. mogło zapewnić wyłączność na zamówienia, osłonę przed konkurencją zagraniczną i ułatwienia w pozyskaniu kredytów. Innymi słowy, pole do nieprawidłowości w kontaktach przedsiębiorstw polonijnych z instytucjami odpowiedzialnymi za zakupy sprzętu było bardzo duże. Kontakty z DTMiTS otwierały możliwość uzyskania wysokiej pozycji na rynku.

Na polskim regulowanym rynku działały przez swoich przedstawicieli zagraniczne podmioty gospodarcze. Jak wynika z analizowanych spraw operacyjnych, dążyły one do przejęcia jak największej części rynku. Polska była też, dzięki możliwości stosunkowo łatwego uzyskania w niej monopolu i następnie utrzymania go, pomimo ograniczonych środków budżetowych, ważnym rynkiem zbytu. Należało się jednak dostosować do lokalnych warunków oraz wypracować techniki odpowiedniego oddziaływania na wskazane wyżej podmioty zaangażowane w zaopatrywanie polskiej służby zdrowia.

Zakładanie lokalnych przedstawicielstw i dążenie przez nie zwykłymi środkami handlowymi do zawarcia umów (udział w przetargach, prowadzenie negocjacji, wskazywanie na jakość proponowanych urządzeń) to tylko jeden element działalności firm zagranicznych. Równie ważne i dosyć standardowe były działania promocyjne stwarzające odpowiednią atmosferę dla rozmów i negocjacji prowadzących do zawarcia umów, np. wręczanie przez przedstawicieli firm zagranicznych upominków osobom posiadającym wpływ na podejmowanie decyzji.

Za przykład tworzenia dobrej atmosfery można też uznać ułatwienie krótkich wyjazdów poza „żelazną kurtynę”. Na przykład sprawa „Topaz” została wszczęta w związku z informacją uzyskaną od wywiadu cywilnego, w której stwierdzono, że dyrektor P. wziął od firmy zagranicznej łapówkę. Wywiad poinformował też jednak o okolicznościach otrzymania domniemanej korzyści majątkowej. Miało do tego dojść w czasie międzynarodowego kongresu we Francji. Firmy zagraniczne sfinansowały wyjazd polskiej trzydziestoosobowej delegacji. Polski przedstawiciel jednej z firm zagranicznych zachęcił część delegatów do sprzedania akredytacji i za te pieniądze urządził wycieczkę autokarową po kilku państwach zachodnioeuropejskich101. Takie wyjazdy, niekoniecznie na kongresy lub targi międzynarodowe, miały na celu nie tylko zademonstrowanie urządzeń, ale umożliwiały też obywatelom PRL znalezienie się za granicą, na Zachodzie. Prawie taki sam status miały delegacje organizowane w celu zapoznania się ze sprzętem u producentów, szkolenia w obsłudze lub serwisowaniu. Wyjazdy zagraniczne tworzyły powiązania pomiędzy osobami uczestniczącymi w zakupach a sprzedawcami.

W żadnej z analizowanych wyżej spraw nie udowodniono wręczenia korzyści majątkowej w zamian za doprowadzenie do zawarcia kontraktu. Brak takich dowodów świadczy jednak prawdopodobnie bardziej o braku skuteczności SB niż o uczciwości polskich urzędników. Koszty wynikające z pogoni za rentą łączyły się jednak również ze stosowaniem nieoptymalnych rozwiązań w zakupach sprzętu medycznego. Powiązania nieformalne sprawiały, że państwo polskie traciło pieniądze.

Przedstawicielstwa firm zagranicznych musiały w czasie pogoni za rentą umiejętnie grać na potrzebach i oczekiwaniach swoich partnerów. Klucz do sukcesu stanowiło wykorzystanie znajomości lokalnego rynku oraz potrzeb osób, które mogły pomóc w zdobyciu monopolu. Dzięki powiązaniom nieformalnym negocjacje cenowe i jakość proponowanego sprzętu mogły zejść na dalszy plan. Mając do wyboru „zaprzyjaźnionego” producenta i nowego kontrahenta, dążono zapewne do utrzymania dawnych kontaktów, przynosiły one bowiem znane i oczekiwane korzyści.

Polska była dla koncernów zagranicznych tylko częścią większego rynku zbytu. Nasza przynależność do RWPG otwierała nowe wymiary współpracy pomiędzy firmami zachodnimi a polskimi importerami sprzętu. W największym stopniu pokazała to sprawa krypt. „Analizator”. Można to ocenić na podstawie informacji z rozmowy operacyjnej funkcjonariusza SB z ekspertem od analizatorów. Jego zdaniem firma Corning walczyła o pozostanie na polskim rynku i o utrzymanie cen na stałym poziomie, ponieważ nie chciała stracić rynku ZSRR. Wyparcie Corninga z polskiej służby zdrowia i zastąpienie go nowym sprzętem byłoby poważnym utrudnieniem w negocjacjach z sowieckimi CHZ102. Jak się wydaje, warto brać pod uwagę prawdopodobieństwo zintensyfikowania pogoni za rentą w wypadku producentów, których plany ekspansji wykraczały poza Polskę i obejmowały inne państwa należące do RWPG.

Podsumowanie

Mechanizmy wypracowane w latach osiemdziesiątych nie zniknęły. Te same osoby, które przewijały się w przywoływanych sprawach operacyjnych SB, często nadal działają na rynku sprzętu medycznego. W 2013 r. „Gazeta Wyborcza” informowała o aktywności jednego z bohaterów „afery sprzętowej” (proponował dyrektorom sprzęt medyczny jako rzekomą darowiznę)103. Zgodnie z relacją dziennikarki był on wiceprezesem spółki, która tak dobrze prowadziła negocjacje, iż „Centrum Onkologii w Gliwicach kupiło aparat do napromieniania za cenę dwa razy wyższą niż Szpital MSW w Olsztynie. Dwa razy więcej niż w innych miastach kosztował tu też cyklotron. Wszystko dotuje hojnie resort zdrowia”. Oba aparaty do napromieniowywania sprzedała ta sama spółka. W pierwszym wypadku z wolnej ręki (17,1 mln zł), w drugim po przetargu za „niecałe 9 mln”. Sprawy zakupu sprzętu onkologicznego kontrolowało Centralne Biuro Antykorupcyjne.

1 Enklawa [hasło] [w:] Mały słownik języka polskiego. Wydanie nowe, red. E. Sobol, Warszawa 2000, s. 188.

2 Por. J. Waszewski, Enklawy kapitalizmu w gospodarce socjalistycznej na przykładzie działalności central handlu zagranicznego [w:] Kapitalizm środkowoeuropejski? Szkice z socjologii gospodarczej, red. R. Geisler, Dobrzeń Wielki 2012, s. 117–136.

3 „Państwo posiada monopol handlu zagranicznego” (DzU 1952, nr 33, poz. 232, art. 7, ust. 2).

4 J. Okolski, Model prawny obrotu związanego z handlem zagranicznym, Warszawa 1997, s. 8–9.

5 Ibidem, s. 10.

6 Powołane w lutym 1949 r., w kwietniu 1974 r. zmieniło nazwę na Ministerstwo Handlu Zagranicznego i Gospodarki Morskiej; w lipcu 1981 r. przywrócono nazwę MHZ, a w październiku 1987 r. zmieniono ja na Ministerstwo Współpracy Gospodarczej z Zagranicą. Dla uproszczenia w niniejszym artykule autor używa tylko nazwy Ministerstwo Handlu Zagranicznego. Chociaż MHZ powstało w lutym 1949 r., problematyka ta wchodziła już wcześniej w zakres działalności Ministerstwa Żeglugi i Handlu Zagranicznego (1945–1947), a następnie Ministerstwa Przemysłu i Handlu (1947–1949). Warto dodać, że kierunki polityki w tym zakresie wytyczały instancje partyjne, m.in.: Wydział Ekonomiczny, Wydział Handlu, Wydział Handlu i Finansów, Wydział Ekonomiczny KC PPR/PZPR (T. Mołdawa, Ludzie władzy 1944–1991, Warszawa 1991; W. Janowski, A. Kochański, Informator o strukturze i obsadzie personalnej centralnego aparatu PZPR 1948–1990, Warszawa 2000).

7 Chociaż tylko część państwowych przedsiębiorstw handlu zagranicznego miała w swojej nazwie człon „CHZ”, to potocznie nazywano tak wszystkie centrale importowo‍-eksportowe.

8 J. Rymarczyk i in., Handel zagraniczny, Wrocław 1987, s. 40.

9 Ibidem, s. 44.

10 A. Zybertowicz, W uścisku tajnych służb. Upadek komunizmu i układ postnomenklaturowy, Komorów 1993, s. 32–45; por. M. Łoś, A. Zybertowicz, Privatizing the Police‍-State. The Case of Poland, London – New York 2000, s. 43–45.

11 A. Zybertowicz, B. Pilitowski, Polityczna pogoń za rentą. Peryferyjna czy strukturalna patologia polskiej transformacji [w:] Nierówności społeczne a wzrost gospodarczy. Uwarunkowania instytucjonalne, red. M. Woźniak, Rzeszów 2009, s. 115.

12 Zob. np. J. Brada, The Political Economy of Communist Foreign Trade Institutions and Policies, „Journal of Comparative Economics” 1991, vol. 15, no. 2, s. 211–238; M. Raczyński, Pogoń za rentą a transformacja systemowa w Polsce, „Ekonomista” 1998, nr 2/3, s. 211–226; S. Sztaba, Aktywne poszukiwanie renty. Teoria. Przykłady historyczne. Przejawy w polskiej gospodarce lat dziewięćdziesiątych, Warszawa 2002 (rozdz. 5).

13 J. Brada, The Political Economy..., s. 212; por. klasyczny tekst na ten temat: G. Tullock, The welfare costs of tariffs, monopolies, and theft, „Western Economic Journal” 1967, vol. 5, no. 3, s. 224–232.

14 AIPN, MSW, 01521/2742, Wojciech Mielcarz, Operacyjna ochrona przedsiębiorstw handlu zagranicznego pokazana na przykładzie Stołecznego Urzędu Spraw Wewnętrznych w latach 1980–1985, praca magisterska napisana pod kierunkiem naukowym płk. doc. dr. hab. Eugeniusza Cileckiego, Warszawa 1987.

15 Ibidem, s. 50–73; por. J. Brada, The Political Economy..., s. 214–217; J. Tittenbrun, Upadek socjalizmu realnego w Polsce, Poznań 1992, s. 15.

16 AIPN, MSW, 01080/168, D. Makowski, Operacyjna ochrona eksportu budownictwa do krajów kapitalistycznych w latach 1975–1984 na przykładzie Centrali Handlu Zagranicznego Budownictwa „Budimex” Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, praca dyplomowa napisana pod kierunkiem ppłk. mgr. Józefa Zepa, Legionowo 1986.

17 Ibidem, s. 20.

18 Ibidem, s. 22–23.

19 Projekt był realizowany na zlecenie Biura Bezpieczeństwa Narodowego w latach 2007–2011 przez zespół kierowany przez Andrzeja Zybertowicza.

20 Dokument z taką zgodą oznaczał akceptację istnienia i ważności wierzytelności (bezsporność) oraz deklarację spłaty, a w przeciwnym wypadku świadomość, że naliczane będą odsetki (wymagalność).

21 T. Patora, Dar, czyli dług, „Gazeta Wyborcza”, 13 II 1996.

22 Najwyższa Izba Kontroli, Analiza wykonania budżetu państwa i założeń polityki pieniężnej w 1995 roku, Warszawa 1996, s. 387; T. Patora, Dar, czyli..., s. 3; M. Balicki, J. Żochowski, Korupcja i zdrowie. Rozmawiała Elżbieta Cichocka, „Gazeta Wyborcza”, 28 VIII 1996, s. 2.

23 M. Balicki, J. Żochowski, Korupcja i zdrowie...; J. Żochowski, Odpowiedzi na interpelacje i zapytania poselskie w sprawie afery sprzętowej, 2 kadencja Sejmu RP, 100 posiedzenie, 2 dzień (6 II 1997), http://orka2.sejm.gov.pl/Debata2.nsf/main/330A2D13#073, 28 VII 2010.

24 Anonimizuję nazwisko Ryszarda Wiktora P., ponieważ nie udowodniono mu popełnienia przestępstwa. Pomimo prowadzonych postępowań nie udało się to SB, UOP ani ABW. Choć w 1997 r. postawiono mu zarzuty, procesy karne nie skończyły się skazaniem. Ryszard P. (ur. 1935) – członek PZPR od 1961 r., od maja 1969 r. zatrudniony w Departamencie Techniki MZiOS, kolejno jako: naczelnik, wicedyrektor i dyrektor departamentu (od 1979 r.). W grudniu 1986 r. odszedł ze stanowiska za porozumieniem stron. Od lipca 1986 r. do sierpnia 1987 r. dyrektor Samodzielnego Publicznego Szpitala Klinicznego im. prof. Adama Grucy w Otwocku. Następnie doradca spółek działających na rynku medycznym. W 1993 r. powołany na stanowisko dyrektora Biura ds. Prywatyzacji i Zamówień Publicznych MZiOS (zlikwidowane z dniem 1 V 1995 r.). Przeniesiony na stanowisko doradcy ministra zdrowia i opieki społecznej ds. restrukturyzacji. W lipcu 1995 r. zwolniony dyscyplinarnie z MZiOS. Zatrzymany przez UOP w styczniu 1997 r. i tymczasowo aresztowany. W lipcu 1998 r. do Sądu Rejonowego dla m.st. Warszawy Prokuratura Okręgowa w Warszawie skierowała akt oskarżenia w jego sprawie. Akt oskarżenia zwrócony prokuraturze w lipcu 2002 r. skierowany został przez nią do Sądu Rejonowego dla Łodzi‍-Śródmieścia. Ostatnie informacje o rozprawach pochodzą z 2010 r.

25 Pozostawał w zainteresowaniu operacyjnym służby; rozpracowywano go jako osobę podejrzaną o nieprawidłowości (Ł. Kamiński, Lingua securitatis, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2003, nr 1, s. 211).

26 AIPN, MSW, 0222/770, t. 1–2, Akta operacyjne sprawy „Topaz”.

27 Ibidem, t. 1, Informacja dotycząca pobytu delegacji polskiej na V Europejskim Kongresie Radiologii, 7 X 1983 r., k. 41–42.

28 Ibidem, Plan przedsięwzięć operacyjnych do SOS krypt. „Topaz”, 28 XII 1983 r., k. 19–23.

29 AIPN, MSW, 0222/770, t. 2, Meldunek o zakończeniu sprawy kryptonim „Topaz”, 2 VIII 1988 r., k. 214–216.

30 M. Solecka, A. Stankiewicz, Kolejne konta zablokowane, „Rzeczpospolita”, 2 VIII 2004; Ryszard P., Nikt nie pytał o Naumana. Rozmawiał Andrzej Stankiewicz, „Rzeczpospolita”, 2 VIII 2004; M. Solecka, A. Stankiewicz, Prokuratura przyznaje się do porażki, „Rzeczpospolita”, 3 VIII 2004.

31 AIPN, MSW, 0222/770, t. 1, Informacja operacyjna sporządzona na podstawie relacji KS „Zdzisław”, 6 XII 1982 r., k. 30.

32 Ibidem.

33 Ibidem, t. 2, Notatka służbowa dot. spotkania z konsultantem ps. „Jerzy” nr ewid. 89465, 25 I 1987 r., k. 192–193.

34 Ibidem, t. 1, Informacja operacyjna sporządzona na podstawie relacji KS „Zdzisław”, 6 XII 1982 r., k. 30.

35 Ibidem, Informacja operacyjna od TW „Witek”, 5 I 1984 r., k. 69–70.

36 Ibidem.

37 Ibidem, Notatka służbowa dot. rozmowy przeprowadzonej z p.o. naczelnikiem wydziału w Departamencie Techniki Medycznej i Transportu Sanitarnego MZiOS J. Rożkiem, 14 IX 1984 r., k. 171–175.

38 KS „ES” wymieniał go w swojej informacji jako członka grupy dyrektora P. (ibidem, Informacja operacyjna nt. sytuacji w Departamencie Techniki Medycznej i Transportu Sanitarnego MZiOS, [1984 r.], k. 34–37).

39 Ibidem, Notatka służbowa dot. rozmowy z p.o. naczelnikiem wydziału w Departamencie Techniki Medycznej i Transportu Sanitarnego MZiOS J. Rożkiem, 14 IX 1984 r., k. 172.

40 Ibidem, k. 171.

41 Ibidem, k. 173.

42 Ibidem, k. 174.

43 Ibidem, t. 2, Notatka służbowa dot. rozmowy służbowej [z Ryszardem P.] przeprowadzonej 14 bm., 19 III 1986 r., k. 31–35.

44 Ibidem.

45 Ibidem, Pismo wiceprezesa NIK Stanisława Macha do szefa MZiOS Mirosława Cybulki, 25 IV 1986 r., k. 99–102.

46 Ibidem, Pismo w sprawie P. od podsekretarza stanu w MZiOS gen. prof. Jerzego Bończyka do ministra ZiOS Mirosława Cybulki, 9 VI 1986 r., k. 77.

47 Ibidem, Pismo w sprawie P. od ministra zdrowia i opieki społecznej do wiceprezesa NIK Stanisława Macha, 15 VII 1986 r., k. 98.

48 Ibidem, Zaakceptowany przez ministra zdrowia i opieki społecznej wniosek o odwołanie P. złożony przez podsekretarza stanu w MZiOS Jerzego Prokopiaka, 10 XII 1986 r., k. 189.

49 Ibidem, Meldunek o zakończeniu sprawy kryptonim „Topaz”, 2 VIII 1988 r., k. 214–216.

50 Informacja znalazła się na stronie: http://www.spskgruca.pl/onas/historia.html, 9 IV 2016. Dyrektor P. został błędnie przedstawiony jako lekarz.

51 AIPN, MSW, 01322/2657, Akta operacyjne sprawy „Klinika”.

52 AIPN, MSW, 0222/770, t. 1, Notatka służbowa na podstawie materiałów sprawy operacyjnego sprawdzenia krypt. „Klinika” nr 30534 (Wydział „C” KS MO) dotyczących Ryszarda Pokrowskiego, sporządzona przez mł. insp. Wydziału IX Departamentu III MSW ppor. Tadeusza Żelaznego, 3 I 1983 r., k. 39–40.

53 Ibidem.

54 W notatce jako przykład zostały wskazane analizatory gazów we krwi firmy Corning (zob. analiza sprawy „Analizator” w niniejszym tekście).

55 Cena zmieniała się następująco: 1) zmieniona w celu otrzymania kontraktu oferta – 295 222 DM, 2) po przysłaniu towaru – 342 833 DM, 3) po negocjacjach z udziałem dyrektora P. – 455 656 DM.

56 AIPN, MSW, 01322/2657, Analiza SOS „Klinika”, 10 III 1981 r., k. 85–89; ibidem, Analiza prawna SOS „Klinika” sporządzona przez insp. Wydziału Śledczego KS MO por. Mariana Przybysia, 27 XI 1981 r., k. 26.

57 Ibidem, Wniosek o zamknięcie sprawy operacyjnego sprawdzenia krypt. „Klinika”, 28 II 1983 r., k. 5.

58 AIPN, MSW, 0256/833, Akta operacyjne sprawy „Cardio”.

59 Ibidem, Protokół kontroli Polskiego Towarzystwa Handlu Zagranicznego „Varimex” podległego Ministerstwu Handlu Zagranicznego, przeprowadzonej od 12 XI 1985 r. do stycznia 1986 r. przez st. insp. kpt. Józefa Szędzielorza z Zespołu Handlu Zagranicznego, Służby Zagranicznej i Gospodarki Morskiej Najwyższej Izby Kontroli (na podstawie upoważnienia nr 5178 z 11 XI 1985 r.), k. 15–46.

60 Ibidem, Notatka informacyjna w sprawie wyposażenia lecznictwa kardiologicznego w urządzenia ultrasonograficzne, 30 XII 1985 r., k. 86–89.

61 Ibidem, Notatka służbowa dot. PTHZ „Varimex” [na podstawie rozmowy z dyrektorem Biura Sprzętu Medycznego i Fotograficznego Edwardem Czapulą], 20 VIII 1986 r., k. 209.

62 Ibidem, Notatka służbowa dot. B-1 PTHZ „Varimex” [na podstawie rozmowy z zastępcą dyrektora Biura Sprzętu Medycznego i Fotograficznego Adamem Studentkowskim], 18 IX 1986 r., k. 210–213.

63 Ibidem, k. 213.

64 Ibidem, Notatka służbowa dot. rozmowy z dyrektorem naczelnym PTHZ „Varimex” [Andrzejem Sobczykiem], 16 X 1986 r., k. 217.

65 Ibidem, Pismo skierowane do zastępcy szefa Zespołu Operacyjnego Departamentu III Ministerstwa Spraw Wewnętrznych płk. mgr. A. Gotówki, 23 X 1986 r., k. 218–221.

66 Ibidem, Meldunek o zamknięciu sprawy SOS „Cardio”, 18 XI 1986 r., k. 229.

67 AIPN, MSW, 01322/3881, Akta operacyjne sprawy „Analizator”.

68 AIPN, MSW, 0331/555, Akta kontrolne śledztwa.

69 AIPN, MSW, 01322/3881, Wniosek do prokuratora wojewódzkiego w Warszawie o wydanie postanowienia o postawieniu zarzutów Jadwidze U. i Markowi H., 2 IX 1987 r., k. 133–134; AIPN, MSW, 0331/555, Postanowienie o umorzeniu śledztwa VI Ds. 9/87, 30 XI 1987 r., k. 246–251.

70 Rekonstrukcja sprawy na podstawie: AIPN, MSW, 01322/3881, Analiza sprawy operacyjnego sprawdzenia krypt. „Analizator” nr 41963, 28 VII 1989 r., k. 6–11, 19–20; ibidem, Ocena prawna SOS „Analizator”, 12 VIII 1985 r., k. 55–56; ibidem, Informacja Departamentu Kontroli MHZ dla dyrektora naczelnego PTHZ „Varimex” Zbigniewa Ruta o wynikach kontroli kontraktów importowych z firmami Corning i Instrumentation Laboratory, kwiecień 1985 r., k. 116–119; AIPN, MSW, 0331/555, Notatka służbowa dotycząca kontraktów na zakup analizatorów, 26 VII 1984 r., k. 121–128; ibidem, Wniosek do prokuratora wojewódzkiego w Warszawie o wydanie postanowienia o postawieniu zarzutów Jadwidze U. i Markowi H., 2 IX 1987 r., k. 246–251.

71 AIPN, MSW, 01322/3881, Analiza sprawy operacyjnego sprawdzenia krypt. „Analizator” nr 41963, 28 VII 1989 r., k. 6–11.

72 Ibidem, Pismo dyrektora Departamentu Techniki Medycznej i Transportu Sanitarnego MZiOS do dyrektora Biura Sprzętu Medycznego i Fotograficznego PTHZ „Varimex”, 14 XI 1985 r., k. 113–115.

73 Ibidem, Pismo dyrektora Departamentu Techniki Medycznej i Transportu Sanitarnego MZiOS do dyrektora Biura Sprzętu Medycznego i Fotograficznego PTHZ „Varimex”, 9 X 1985 r., k. 108–109.

74 Ibidem, Ocena prawna SOS „Analizator”, 12 VIII 1985 r., k. 55–56; por. AIPN, MSW, 0331/555, Odwołanie się Jadwigi U. do dyrektora naczelnego PTHZ „Varimex” Zbigniewa Ruta od decyzji o dyscyplinarnym przeniesieniu jej na niższe stanowisko, 16 V 1985 r., k. 44–45; ibidem, Wyjaśnienia Marka H., 24 X 1985 r., k. 148–155.

75 AIPN, MSW, 01322/3881, Notatka służbowa dot. rozmowy z dyrektorem Biura 1 PTHZ „Varimex” [Edwardem Czapulą], 22 X 1985 r., k. 57–58; ibidem, Notatka służbowa z rozmowy operacyjnej przeprowadzonej z Andrzejem Dukwiczem do sprawy operacyjnego sprawdzenia krypt. „Analizator”, 15 I 1985 r., k. 64–67; AIPN, MSW, 0331/555, Notatka służbowa dot. oceny prawnej sprawy operacyjnego sprawdzenia krypt. „Analizator”, 13 VI 1986 r., k. 24–37.

76 AIPN, MSW, 01322/3881, Notatka służbowa z rozmowy operacyjnej przeprowadzonej z Andrzejem Dukwiczem do sprawy operacyjnego sprawdzenia krypt. „Analizator”, 15 I 1985 r., k. 64–67.

77 Ibidem, Notatka służbowa dot. rozmowy z dyrektorem Biura 1 PTHZ „Varimex” [Edwardem Czapulą], 22 X 1985 r., k. 57–58.

78 Ibidem, Notatka służbowa z rozmowy operacyjnej przeprowadzonej z Andrzejem Dukwiczem do sprawy operacyjnego sprawdzenia krypt. „Analizator”, 15 I 1985 r., k. 64–67.

79 Ibidem, Informacja Departamentu Kontroli MHZ dla dyrektora naczelnego PTHZ „Varimex” Zbigniewa Ruta o wynikach kontroli kontraktów importowych z firmami Corning i Instrumentation Laboratory, kwiecień 1985 r., k. 116–119; por. AIPN, MSW, 0331/555, Odwołanie Jadwigi U. do dyrektora naczelnego PTHZ „Varimex” Zbigniewa Ruta od decyzji o dyscyplinarnym przeniesieniu jej na niższe stanowisko, 16 V 1985 r., k. 44–45; ibidem, Wyjaśnienia Marka H., 24 X 1985 r., k. 148–155.

80 AIPN, MSW, 01322/3160, t. 1–2, Akta operacyjne sprawy „Hybryda”.

81 Na temat działalności wywiadu naukowo‍-technicznego działającego w ramach Departamentu I MSW zob. np. Z. Siemiątkowski, Wywiad a władza. Wywiad cywilny w systemie sprawowania władzy politycznej PRL, Warszawa 2009, s. 125–131.

82 AIPN, MSW, 01322/3160, t. 1, Notatka służbowa dot. produkcji kardiostymulatorów implementowanych, 11 VII 1983 r., k. 81–82.

83 Ibidem, Notatka służbowa z rozmowy z tow. Warejko z Departamentu I MSW w sprawie kardiostymulatorów, 10 VI 1983 r., k. 76.

84 Ibidem, Notatka służbowa dot. produkcji kardiostymulatorów implementowanych, 11 VII 1983 r., k. 81–82; AIPN, MSW, 01322/3160, t. 2, Analiza prawna SOS „Hybryda”, 19 II 1985 r., k. 217–225.

85 AIPN, MSW, 01322/3160, t. 2, Analiza prawna SOS „Hybryda”, 19 II 1985 r., k. 217–225; ibidem, t. 1, Notatka służbowa z rozmowy z tow. Warejko z Departamentu I MSW w sprawie kardiostymulatorów, 10 VI 1983 r., k. 76.

86 AIPN, MSW, 01322/3160, t. 1, Notatka służbowa dot. sprawy operacyjnego sprawdzenia krypt. „Hybryda” nr rej. 36188, prowadzonej przez Wydział V-1 SUSW w Warszawie, 31 I 1984 r., k. 15–17.

87 Ibidem, t. 2, Analiza prawna SOS „Hybryda”, 19 II 1985 r., k. 217–225; ibidem, t. 1, Meldunek o zakończeniu sprawy krypt. „Hybryda”, sierpień 1985 r., k. 27.

88 Ibidem, t. 1, Notatka służbowa dot. sprawy operacyjnego sprawdzenia krypt. „Hybryda” nr rej. 36188, prowadzonej przez Wydział V-1 SUSW w Warszawie, 31 I 1984 r., k. 15–17; ibidem, t. 2, Analiza prawna SOS „Hybryda”, 19 II 1985 r., k. 217–225.

89 Ibidem, t. 2, Analiza prawna SOS „Hybryda”, 19 II 1985 r., k. 219–220.

90 Ibidem, t. 1, Meldunek o zakończeniu sprawy krypt. „Hybryda”, sierpień 1985 r., k. 27.

91 AIPN, MSW, 0222/770, t. 1, Notatka służbowa dot. rozmowy przeprowadzonej z p.o. naczelnikiem wydziału w Departamencie Techniki Medycznej i Transportu Sanitarnego MZiOS J. Rożkiem, sporządzona przez insp. Wydziału IX Departamentu III MSW kpt. Włodzimierza Komorowskiego, 14 IX 1984 r., k. 171–175.

92 Ibidem, Informacja operacyjna od TW „Witek”, 5 I 1984 r., k. 69–70.

93 Ibidem.

94 Ibidem, Pismo dyrektora DTMiTS MZiOS do dyrektora CSZL „Cezal” Zbigniewa Łuczaka, 6 V 1983 r., k. 124–125.

95 Ibidem, Pismo dyrektora Centralnego Ośrodka Techniki Medycznej do dyrektora Departamentu TMiTS Ryszarda P., 23 V 1983 r., k. 126–127.

96 Ibidem, Pismo dyrektora DTMiTS MZiOS do dyrektora CSZL „Cezal” Zbigniewa Łuczaka, do wiadomości innych instytucji uczestniczących w importowaniu sprzętu medycznego, sygnowane przez Ryszarda P., 6 V 1983 r., k. 124–125.

97 Ibidem, Pismo dyrektora Centralnego Ośrodka Techniki Medycznej do dyrektora Departamentu TMiTS Ryszarda P. sygnowane przez Jana Wojciechowskiego, 23 V 1983 r., k. 126–127.

98 Ibidem, Notatka służbowa z rozmowy z dyr. Z. Dobrowolskim, 16 VI 1984 r., k. 142–146.

99 AIPN, MSW, 0256/833, Notatka służbowa dot. PTHZ „Varimex” [na podstawie rozmowy z dyrektorem Biura Sprzętu Medycznego i Fotograficznego Edwardem Czapulą], 20 VIII 1986 r., k. 209; ibidem, Notatka służbowa dot. B-1 PTHZ „Varimex” [na podstawie rozmowy z zastępcą dyrektora Biura Sprzętu Medycznego i Fotograficznego Adamem Studentkowskim], 18 IX 1986 r., k. 210–213; ibidem, Notatka służbowa dot. rozmowy z dyrektorem naczelnym PTHZ „Varimex” [Andrzejem Sobczykiem], 16 X 1986 r., k. 217.

100 Ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o zasadach prowadzenia na terytorium Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej działalności gospodarczej w zakresie drobnej wytwórczości przez zagraniczne osoby prawne i fizyczne (DzU 1982, nr 19, poz. 146).

101 AIPN, MSW, 0220/770, t. 1, Informacja dotycząca pobytu delegacji polskiej na V Europejskim Kongresie Radiologii, 7 X 1983 r., k. 41–42. Informację tę potwierdzają załączone do sprawy notatki z rozmów operacyjnych funkcjonariuszy SB z uczestnikami kongresu.

102 AIPN, MSW, 01322/3881, Notatka służbowa z rozmowy operacyjnej przeprowadzonej z Andrzejem Dukwiczem do sprawy operacyjnego sprawdzenia krypt. „Analizator”, 15 I 1986 r., k. 64–67.

103 J. Watoła, Przepłacanie za raka, „Gazeta Wyborcza”, 21 I 2013.

Kamil Hypki

Przestępczość (prawie) zorganizowana na pograniczu polsko‍-niemieckim w latach osiemdziesiątych XX wieku

Na pograniczu polsko‍-niemieckim lata osiemdziesiąte XX w. charakteryzowały się coraz większym stopniem zorganizowania grup zajmujących się działalnością przemytniczą. Cały czas poziom ten zależał jednak w dużej mierze od zakresu przedmiotowego kontrabandy. Niewielki stopień przygotowania obserwowano u przemytników artykułów codziennego użytku, a bez porównania większy u grup zajmujących się nielegalnym transportem na dużą skalę sprzętu elektronicznego, tkanin czy samochodów.

W niniejszym opracowaniu punktem wyjścia do opisania działalności grup przemytniczych stały się archiwalia dawnego Urzędu Celnego w Rzepinie. Dzięki nim udało się opracować cząstkowe dane statystyczne, które pozwoliły oszacować wstępnie skalę zjawiska. Z kolei na podstawie materiałów zgromadzonych w Instytucie Pamięci Narodowej można było ukazać szerokie spektrum przestępczości przemytniczej. Kilka takich spraw opisano jako przykłady działalności przemytniczej w latach osiemdziesiątych.

Badania nad konkretnymi sprawami związanymi z przestępczością przygraniczną zostały ograniczone do przejść granicznych w Świecku i Gubinie, które w tamtych czasach generowały największy ruch pasażersko‍-towarowy na odcinku granicy nadzorowanym przez celników z Urzędu Celnego w Rzepinie.

Warto w tym miejscu przyjrzeć się wewnętrznej organizacji służb granicznych w omawianym okresie. W 1976 r. w Gubinie i Słubicach powołane zostały placówki zwiadu Wojsk Ochrony Pogranicza1. W placówkach tych powstały z kolei kompanie odwodowe. W tym samym roku brygada WOP przyjęła nową nazwę: Lubuska Brygada Wojsk Ochrony Pogranicza. W tym kształcie funkcjonowała aż do likwidacji w 1989 r.

Głównym obszarem działalności WOP była ochrona granicy państwowej oraz kontrola ruchu granicznego z zapobieganiem działalności przestępczej włącznie. Do zadań sekcji zwiadowczych WOP w latach osiemdziesiątych należała zaś m.in. ochrona kontrwywiadowcza podległego terenu. Zwiad posiadał uprawnienia do prowadzenia działań operacyjnych2. Z kolei służba celna zajmowała się kontrolą legalności międzynarodowego obrotu towarowego. W tym czasie jej pracę normowało rozporządzenie w sprawie praw i obowiązków administracji celnej, które weszło w życie 1 stycznia 1983 r. Był to pierwszy po wojnie dokument normujący pracę funkcjonariuszy celnych3. Jeżeli chodzi o organizację administracji celnej na badanym terenie, nadzorował ją Urząd Celny w Rzepinie, powołany w 1945 r.

Omówienie zorganizowanej przestępczości przemytniczej w latach osiemdziesiątych XX w. należałoby zacząć, rzecz jasna, od jej zdefiniowania. Idąc tropem przepisów prawa karnego, można by stwierdzić, że takowej... nie było. Formalnie pojęcia takiego nie używano. Kodeks karny nie wskazywał przestępczości zorganizowanej jako takiej. Pomijała ją także peerelowska propaganda oraz oficjalne statystyki.

W 1978 r. badający zjawiska związane z przestępczością Leszek Lernell twierdził, że „w krajach socjalistycznych zagadnienie przestępczości zorganizowanej [...] występuje w bez porównania mniejszej skali”4. Tak sformułowaną tezę powtórzył dwadzieścia dwa lata później Andrzej Marek, argumentując, że „w Polsce do okresu transformacji ustrojowej, a więc do roku 1989, przestępczość zorganizowana w szerokim rozumieniu tego słowa nie istniała”5. Z kolei Zbigniew Rau zwracał uwagę, że „do roku 1989 w Polsce [...] nie używano oficjalnie terminu «przestępczość zorganizowana», wskazując nie tyle brak przestępczości zorganizowanej jako takiej, a raczej to, że taki termin nie był stosowany”6.

Formalne trudności ze zidentyfikowaniem zjawiska przestępczości zorganizowanej w latach osiemdziesiątych wynikały zatem z braku jego penalizacji. Karano poszczególne przestępstwa, ale nie współpracę w celu ich popełniania. Podejmując jednakże próbę takiej identyfikacji, warto zestawić różnego rodzaju symptomy działalności przestępczej z definicją funkcjonalną, zaproponowaną przez Brunona Hołysta. Stwierdził on m.in., że przestępczość zorganizowana:

– zaspokajała zapotrzebowanie części społeczeństwa na nielegalne dobra,

– powstawała w ściśle określonym celu,

– zakładała podział ról członków,

– korzystała ze „wsparcia” ze strony władz (rozumianej też jako przedstawiciele różnego rodzaju służb)7.

Można zatem pokusić się o ocenę zjawisk z lat osiemdziesiątych związanych z przestępczością przemytniczą z perspektywy późniejszych definicji. Z tego punktu widzenia nie ulega najmniejszej wątpliwości, że w dawnej przestępczości można było odnaleźć większość wyróżników późniejszej przestępczości zorganizowanej. Przestępcza działalność lat osiemdziesiątych także zakładała hierarchiczny podział zadań pomiędzy poszczególnych członków grupy, zawiązywana była w celu dokonania konkretnych przestępstw, które z kolei miały zaspokajać zapotrzebowanie społeczne na niedostępne legalnie dobra. Wreszcie w wielu przypadkach wsparcia grupom przestępczym udzielali funkcjonariusze służb mundurowych.

Większych problemów nie nastręcza z kolei zdefiniowanie samego przemytu. Bez względu na propagandowe podejście państwa do wszelkich zjawisk związanych z sytuacjami przekroczenia prawa, przemytem określano zawsze transport przez granicę jakichkolwiek towarów wbrew obowiązującym przepisom.

Dane dawnego Urzędu Celnego w Rzepinie wskazują, że statystycznie najczęściej przemycano artykuły codziennego użytku, elektronikę, sprzęt AGD, papierosy, alkohol i paliwo. Chodliwym towarem były też dzieła sztuki, przedmioty zabytkowe, biżuteria, odzież oraz różnego rodzaju tekstylia8. Z oczywistych względów najrzadziej ujawniano przemyty narkotyków czy broni. Osobną kategorię stanowiły samochody, z uwagi bowiem na formalne zgłaszanie ich do odprawy granicznej i opłacenie należności celnych nie można mówić w ich wypadku o „klasycznym” przemycie9.

Dla przykładu w 1984 r. funkcjonariusze Urzędu Celnego w Rzepinie odprawili 3 506 929 osób, dokonali 259 557 odpraw towarowych (indywidualnych) i 77 701 odpraw w obrocie handlowym; zarejestrowali 1528 spraw karno‍-skarbowych10 (123 z nich trafiły do sądu)11. Ogólny dochód Urzędu Celnego w Rzepinie w tym okresie wyniósł 1 582 583 071 zł, z czego:

– 1 175 462 062 zł z tytułu cła przywozowego od samochodów,

– 210 566 695 zł z tytułu cła przywozowego od innych towarów,

– 122 945 542 zł z tytułu cła wywozowego,

– 21 732 283 zł z tytułu konfiskat, grzywien i „przepadków”12.

Statystyki te pokazują, że w porównaniu z ilością towarów legalnie przewożonych przez granicę ujawnionych przypadków przemytu było niewiele. Spośród ogólnej liczby wszczętych spraw związanych z kontrabandą zdecydowana większość kończyła się postępowaniem mandatowym. Zaledwie około 8 proc. to postępowania poważniejsze, skierowane do sądu. Spośród wskazanych wyżej 1528 spraw karno‍-skarbowych większość dotyczyła osób przewożących towary zabronione lub w ilościach przekraczających dozwolone limity13.

Lata osiemdziesiąte XX w. przynoszą dość częste informacje prasowe o próbach przemytu różnego rodzaju towarów przez polsko‍-niemiecką granicę. W lutym 1989 r. najszerzej opisywano sprawę 24-letniego studenta, który pracował jako opiekun grup turystycznych Almaturu14. Wyjazdy były dla niego doskonałą okazją do szmuglu. Wpadł podczas wyjazdu technicznego, gdy wiózł do Francji sprzęt turystyczny dla obozowiczów z Polski. Autokar był wyładowany do granic możliwości namiotami i sprzętem kuchennym. Aby wszystko pomieścić, z pojazdu wymontowano niemal wszystkie fotele, zostawiając jedynie miejsca dla kierowców i przewodnika‍-przemytnika. Podczas kontroli w Świecku funkcjonariusze celni znaleźli prawdziwy powód tego wyjazdu. Między namiotami upakowano ponad 330 kg sowieckiego kawioru. Był to przysmak poszukiwany we Francji, który dość często próbowano przemycać z Polski. Rzadko jednak zdarzał się transport na tak dużą skalę.

Inne historie związane z działalnością przemytniczą w tamtych czasach na pograniczu polsko‍-niemieckim można znaleźć w archiwaliach wytworzonych przez ówczesne służby graniczne. Na potrzeby niniejszego opracowania przeanalizowano trzy dość charakterystyczne sprawy, ukazujące różne aspekty oraz zróżnicowany poziom organizacji grup przemytniczych. Akta tych spraw znajdują się przede wszystkim w materiałach wytworzonych przez ówczesne Wojska Ochrony Pogranicza, przechowywanych dziś w Instytucie Pamięci Narodowej.

Pierwsza sprawa, zapoczątkowana pod koniec 1984 r., związana była z podejrzeniem o dokonywanie przez celników z Gubina likwidacji warunkowych odpraw celnych wbrew przepisom i nosiła kryptonim „Warunek”15. Prowadził ją początkowo zwiad Lubuskiej Brygady WOP, a zapoczątkowały ją donosy tajnych współpracowników WOP, którzy wskazywali, że niektórzy funkcjonariusze Urzędu Celnego w Gubinie ułatwiają drobny przemyt do NRD i Polski towarów codziennego użytku w zamian za łapówki. Podejrzewano czterech celników.

O randze sprawy świadczy chociażby fakt, że przy jej prowadzeniu WOP wykorzystał pięciu tajnych współpracowników, czyli wszystkich zarejestrowanych w tamtym czasie w celu inwigilowania celników z Gubina. Z uwagi na wielowątkowość sprawy później zapadła nawet decyzja o wytypowaniu kolejnego współpracownika.

Pół roku później sprawę przejął Oddział Kontrwywiadu Zarządu Zwiadu WOP. Ostatecznie zweryfikowano wewnętrzne procedury dotyczące odpraw warunkowych. Zgodnie z informacjami zawartymi w donosach celnicy dokonywali ich w pojedynkę, a nie jak zwykle w dwuosobowym zespole, tłumacząc się niepełną obsadą kadrową podczas swoich zmian. Okazało się przy tym, że wewnętrzne zarządzenia Urzędu Celnego w Rzepinie, które wymagały podczas takiej procedury obecności dwóch celników, były zbyt restrykcyjne. Ogólne wytyczne dla tej służby określały, że w takim przypadku wystarczy obecność jednego funkcjonariusza16.

Dość istotny z punktu widzenia ewentualnych powiązań między przemytnikami a pomagającymi im celnikami był finał całej sprawy. O ile w stosunku do osób szmuglujących towar przez granicę sformułowano akty oskarżenia, to funkcjonariusze Urzędu Celnego ponieśli jedynie odpowiedzialność dyscyplinarną. Stało się tak, mimo że w trakcie śledztwa szmuglerzy przyznawali się do znajomości z celnikami oraz dawania im łapówek w postaci m.in. artykułów spożywczych czy papierosów. Opisywali to w dość obrazowy sposób, tłumacząc, że przemytów dokonywali w czasie pracy „znajomych” celników. W trakcie kontroli proszeni byli o przejście do osobnego pomieszczenia. Wchodzili tam z torbą wypełnioną różnego rodzaju towarem, a wychodzili z pustą.

Pod pretekstem niepotwierdzonego zarzutu o dokonywaniu likwidacji odpraw warunkowych wbrew procedurom praktycznie odstąpiono od zarzutów karnych wobec celników. Jeden z nich został jedynie przeniesiony na wcześniejszą emeryturę, a drugiemu WOP zablokował awans na wyższe stanowisko służbowe.

To łagodne potraktowanie funkcjonariuszy można chyba łączyć z dość szybkim przejęciem sprawy, jeszcze na etapie ustaleń operacyjnych, przez centralę WOP. Bardzo prawdopodobną przyczynę takiego zainteresowania stanowił fakt, że główny podejrzany celnik był wcześniej tajnym współpracownikiem WOP, wykorzystywanym do inwigilacji Urzędu Celnego. W notatce opatrzonej klauzulą „tajne specjalnego znaczenia” przypomniano prowadzącym sprawę o wcześniejszych „zasługach” podejrzanego oraz zwracano uwagę na jego kłopoty ze zdrowiem, sugerując odstąpienie od zarzutów karnych17.

O ile w powyższej sprawie mamy do czynienia z przemytem na niewielką skalę (w jej trakcie potwierdzono przemyt trzech sztuk sprzętu RTV, kilku toreb z artykułami żywnościowymi, wiertarki, dziesięciu trzepaczek wiklinowych oraz przyczepy kempingowej)18, to kolejna obrazuje nam już dużo większy stopień zorganizowania działalności przestępczej. Sprawa krypt. „Ogrodnik” miała swój początek w grudniu 1986 r.19 Na przejściu granicznym w Świecku zatrzymano wówczas pracownika niemieckiej firmy transportowej, który korzystał z kanału przerzutowego do przemytu tekstyliów z Berlina do Poznania.

Historia tego kierowcy jest bardzo ciekawa. Kilka lat wcześniej brał udział w wypadku samochodowym w okolicach Poznania. Dwa lata później znów uczestniczył w wypadku, tym razem już ze skutkiem śmiertelnym. Pytany o cele częstych wizyt w Polsce, przyznał się do przemytu materiałów krawieckich. Dodał, że z uwagi na dość zażyłą znajomość z pewną Polką zależy mu na możliwości przyjazdów do Poznania. Swoistą kartą przetargową w jego ręku stały się zeznania dotyczące profilu działalności jego firmy w Berlinie. Okazało się, że zajmuje się ona m.in. dostawą różnego rodzaju towarów na potrzeby armii amerykańskiej. Na tej podstawie został zarejestrowany jako tajny współpracownik WUSW w Poznaniu. Służby zadeklarowały „przymykanie oka” na jego przemyty do Polski w zamian za wykonywanie zadań szpiegowskich w amerykańskiej bazie w Niemczech20.

Gdy okazało się, że mężczyzna nie wywiązywał się z powierzonych mu przez bezpiekę zadań, a cały czas zajmował się przemytem, zapadła decyzja o jego zatrzymaniu. Doszło do niego, jak już wspomniano, w 1986 r. W trakcie przesłuchań kierowca zdradził kulisy przemytniczego procederu. Przyznał się do pięciu transportów, w których przywiózł 15 ton różnego rodzaju tkanin (bouclé, madera, dżins) o wartości 8 mln zł21.

Wskazał też organizatorów przemytu, wywodzących się z grupy tzw. uciekinierów. Była to grupa Polaków, którzy na początku lat osiemdziesiątych wyjechali z kraju, korzystając z zaproszeń członków rodziny, a później zajęli się m.in. różnego rodzaju działalnością przestępczą. Dzięki zeznaniom zatrzymanego kierowcy śledczy wpadli na trop dziewięciu kolejnych transportów z przemycanymi tekstyliami oraz ustalili nazwisko celnika z Urzędu Celnego w Poznaniu, który pomagał w legalizacji przywożonego nielegalnie materiału w zamian za łapówki. Później udowodniono mu przyjęcie korzyści w wysokości 450 tys. zł w zamian za fałszowanie celnych deklaracji przywozowych. Biorąc pod uwagę ówczesne przeciętne miesięczne wynagrodzenie, kwota ta stanowiła równowartość prawie dwuletnich zarobków22.

Wysyłany przez grupę „uciekinierów” towar przechowywano w prywatnych zakładach ogrodniczych w okolicach Poznania (stąd kryptonim sprawy). Później kupowały go zakłady krawieckie, a dzięki sfałszowanym deklaracjom celnym także sieć państwowych domów mody, które cierpiały na brak deficytowego towaru do szycia odzieży.

W procesie karnym odpowiadał przede wszystkim celnik‍-łapówkarz, skazany w pierwszej instancji na karę dwóch lat więzienia. Po rewizji prokuratury podwyższono ją do trzech lat, wymierzając mu również karę grzywny w wysokości 4,5 mln zł, czyli dziesięciokrotności przyjętych łapówek, oraz orzeczono wobec niego zakaz zajmowania stanowiska celnika przez cztery lata.

Dzięki ustaleniom operacyjnym w trakcie śledzenia tras przemytników wyodrębniono bardzo ciekawą sprawę o kryptonimie „Antena”23. Dwaj współorganizujący przemyty obywatele Niemiec ujawnili, że podczas pobytu w Berlinie nieznane osoby zaproponowały im przewiezienie do Polski radiostacji dla działaczy „Solidarności”. W 1985 r. Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych w Poznaniu zadecydował o przeprowadzeniu kombinacji operacyjnej w celu rozpoznania tego wątku24. Sprawę przejęła do prowadzenia centrala MSW.

Nie wiadomo nic o efektach sprawy „Antena”, aczkolwiek pewne przesłanki pozwalają sądzić, że polskie służby skorzystały na informacjach przekazywanych przez dwóch Niemców. Świadczy o tym odstąpienie od zarzutów karnych dotyczących przemytu. Kontrowersyjną podstawą do umorzenia sprawy stały się przepisy, które weszły w życie dwa lata po ostatnim przemycie. Były to nowe taryfy celne, które stanowiły, że przewóz tkanin nie jest już przestępstwem.

Duży stopień zorganizowania przestępczej działalności można odnaleźć także w sprawie o kryptonimie „Wanad”25. Dotyczyła ona pracowników przedstawicielstw dyplomatycznych państw afrykańskich (Zair, Gwinea). Przyjeżdżali oni do Polski z Berlina pod pretekstem przygotowywania kontraktów handlowych, wizyty wykorzystywali jednak w celach przemytniczych. Do Polski przywozili sprzęt elektroniczny, wywozili zaś biżuterię, dzieła sztuki i inne przedmioty zabytkowe. Członkowie gangu „dyplomatów” musieli zdawać sobie sprawę, że w Polsce są intensywnie inwigilowani. Przed spotkaniami z kurierami i odbiorcami przemycanego towaru organizowali trasy sprawdzeniowe. Z hoteli, w których się zatrzymywali, wyjeżdżali dzień przed końcem faktycznego meldunku, przysyłając później podstawione osoby po odbiór bagaży i rzeczy osobistych26. W pewnym momencie zrezygnowali z kolejnych umówionych wcześniej przyjazdów do Polski i pośpiesznie wrócili do swoich państw macierzystych. Prawdopodobnie zdawali już sobie sprawę z rozpoznania przez polskie służby ich przestępczej działalności27. Mimo ich przedwczesnego wyjazdu udało się ustalić, że z Polski zdążyli wywieźć biżuterię i zabytki o wartości co najmniej 30 mln zł, a z Niemiec przemycili ponad 20 tys. elektronicznych zegarków. W tej sprawie zarzuty usłyszało dwóch Niemców i szóstka Polaków, którzy byli łącznikami między dyplomatami a faktycznymi odbiorcami28. Organizatorzy przemytu nigdy bowiem osobiście nie spotykali się z kupcami odbierającymi towar.

Analiza spraw opisanych wyżej i wielu innych pozwala na stwierdzenie, że w ciągu lat osiemdziesiątych XX w. na pograniczu polsko‍-niemieckim coraz częściej organizowano działalność przemytniczą. Początkowo sporą część przypadków przemytu stanowił przede wszystkim przerzut niewielkiej ilości towarów spożywczych na użytek własny. Później pojawili się przemytnicy, którzy przywieziony towar przeznaczali do odsprzedaży, a zarobione pieniądze inwestowali w kolejny zakup towaru do przemytu.

Z biegiem czasu pojawiały się większe grupy, które organizowały duże transporty, a przemytniczy proceder stał się ich głównym zajęciem. Łapówką dla urzędników granicznych pomagających przestępcom nie była już torba wypełniona alkoholem i papierosami, a pieniądze w kwotach sięgających setek tysięcy złotych.

W latach dziewięćdziesiątych, właśnie dzięki m.in. wcześniejszym kontaktom i doświadczeniom, na terenach przygranicznych pojawiły się jeszcze lepiej zorganizowane gangi, które przemycały setki tirów z nielegalnym spirytusem i papierosami czy dziesiątki kilogramów narkotyków. Do walki z nimi w niedługim czasie konieczne stały się nowe rozwiązania prawne, w tym formalne zdefiniowanie odpowiedzialności za działalność w zorganizowanej grupie przestępczej29.

Przykładem może być gang „Carringtona”, który do przewozu kilkuset tirów ze spirytusem o wartości 200 mln zł wykorzystał pod koniec lat dziewięćdziesiątych most techniczny zmontowany na potrzeby budowy nowego terminala odpraw celnych w Sękowicach pod Gubinem. Spożytkował też dawne znajomości z funkcjonariuszami Straży Granicznej30. Dwóch z nich zostało zresztą później osądzonych za pomoc gangsterom.

Na zakończenie warto zwrócić uwagę, że właśnie w latach osiemdziesiątych i na początku dziewięćdziesiątych przemyt należał do najbardziej intratnych rodzajów działalności przestępczej. Wątki dotyczące tego rodzaju przestępczości pojawiały się praktycznie w każdej sprawie zorganizowanych grup przestępczych prowadzonej w latach dziewięćdziesiątych XX w. przez Prokuraturę Okręgową w Zielonej Górze31. W przypadku wpadki ich odpowiedzialność opierała się na przepisach karno‍-skarbowych, które przewidywały stosunkowo mało dolegliwą karę. Najczęściej była to grzywna, którą większe gangi kalkulowały jako spodziewany element całego procederu. Dopiero po wprowadzeniu odpowiedzialności za działalność w zorganizowanej grupie przestępczej przemytnicy musieli zacząć się liczyć ze znacznie surowszymi karami, z wieloletnim pozbawieniem wolności włącznie.

1 Por. Z. Jackiewicz, Wojska Ochrony Pogranicza 1945–1991. Krótki informator historyczny, Kętrzyn 1998.

2 AIPN, MSW, 1595/1152, Zarządzenie ministra spraw wewnętrznych nr 026/82 w sprawie przejęcia przez Zwiad WOP operacyjnej ochrony pogranicza, 19 III 1982 r., k. 6–7.

3 90 lat polskiej administracji celnej, „Wiadomości Celne” 2009, nr 1/2, s. 10.

4 L. Lernell, Zarys kryminologii ogólnej, Warszawa 1978, s. 359–360.

5 A. Marek, Prawo karne, Warszawa 2000, s. 326 i nast.

6 Z. Rau, Przestępczość zorganizowana w Polsce i jej zwalczanie, Kraków 2002, s. 53.

7 B. Hołyst, Kryminologia, Warszawa 1999, s. 313 i nast.

8 Brak dokładnych danych liczbowych (informacja przytoczona za wspomnieniami spisanymi w 1985 r. przez Jana Kubzdyla, byłego kierownika Oddziału Celnego w Kunowicach, przechowywanymi w archiwum Izby Celnej w Rzepinie).

9 Samochody, które zostały wcześniej skradzione lub stały się przedmiotem wyłudzenia odszkodowania, przez polsko‍-niemiecką granicę przejeżdżały z kompletem wymaganych dokumentów (oczywiście często sfałszowanych) oraz z opłaconymi należnościami celnymi. Obrazują to dane o dochodach z tytułu cła od samochodów wwożonych do Polski.

10 Praktycznie każde naruszenie przepisów karno‍-skarbowych oznaczało próbę nielegalnego przewozu różnego rodzaju towaru przez granicę.

11 Sprawozdanie z działalności Urzędu Celnego w Rzepinie za 1984 rok – ze zbiorów autora.

12 Ibidem.

13 Brak dokładnych danych liczbowych (informacja przytoczona za wspomnieniami spisanymi w 1985 r. przez byłego kierownika Oddziału Celnego w Kunowicach Jana Kubzdyla, przechowywanymi w archiwum Izby Celnej w Rzepinie).

14 A. Cudak, Polski łącznik na kawiorowym szlaku, „Gazeta Lubuska”, 11 II 1989, s. 1.

15 Zob. AIPN Po, WUSW Zielona Góra, 0141/22, t. 1, Akta SOS „Warunek”.

16 Ibidem, Notatka służbowa dot. sposobu likwidacji odpraw warunkowych, 16 VII 1985 r., k. 148.

17 Ibidem, k. 143.

18 Ibidem, k. 148–150.

19 Zob. AIPN Po, WUSW Poznań, 08/1968, t. 1–3, Akta SOR „Ogrodnik”.

20 Ibidem, t. 1, Plan przedsięwzięć operacyjnych, 9 I 1987 r., k. 25.

21 Ibidem, Szyfrogram do dyrektora Departamentu II MSW, 13 XII 1986 r., k. 21.

22 W 1986 r. przeciętne miesięczne wynagrodzenie według ZUS wynosiło 24 095 zł.

23 Zob. AIPN Po, WUSW Poznań, 04/3556, Akta kontrolne śledztwa.

24 Ibidem, Plan kombinacji operacyjnej, 20 VIII 1985 r., k. 61–66.

25 Zob. AIPN Po, WUSW Poznań, 06/281, t. 35, Akta SOS „Wanad”.

26 Ibidem, Streszczenie materiałów operacyjnych z kontroli figuranta, czerwiec 1986 r., k. 35–40.

27 Ibidem, Meldunek operacyjny, listopad 1986 r., k. 53.

28 Ibidem, Notatka Prokuratury Wojewódzkiej w Poznaniu do dyrektora Departamentu II MSW, maj 1987 r., k. 439.

29 Do polskiego ustawodawstwa pojęcie przestępczości zorganizowanej zostało wprowadzone w ustawie O ochronie obrotu gospodarczego z 1994 r. (DzU 1994, nr 126, poz. 615).

30 Notatki ze śledztwa prowadzonego przeciwko tzw. grupie Carringtona w Prokuraturze Okręgowej w Zielonej Górze – w zbiorach autora.

31 Wspomnienia byłego prokuratora okręgowego w Zielonej Górze – w zbiorach autora.

Łukasz Jastrząb

„Gangsterzy i filantropi” – świat przestępczy w kulturze masowej PRL

Wprowadzenie

W kulturze masowej PRL przedstawiano wszelkiego rodzaju przestępstwa i zjawiska patologiczne: morderstwa, kradzieże, pobicia, włamania, napady na konwoje i banki, handel walutą i złotem, kradzież dzieł sztuki i obrót nimi, prostytucję, przestępstwa gospodarcze i narkotykowe, szpiegostwo, porwania samolotów i problemy z młodzieżą. Tekst prezentuje ich subiektywny wybór wraz z ich odzwierciedleniem w kulturze. Tytuł artykułu nawiązuje do debiutanckiego filmu z 1962 r. (premiera w 1963 r.) pary dokumentalistów Jerzego Hoffmana i Edwarda Skórzewskiego. Film opowiada o spotkaniu w więźniarce dwóch zatrzymanych: „Profesora” (Gustaw Holoubek) i Anastazego Kowalskiego (Wiesław Michnikowski). „Profesor” był szefem gangu, który napadł na furgonetkę przewożącą pieniądze, a Kowalski pracownikiem laboratorium chemicznego, którego w barach i restauracjach mylnie brano za przedstawiciela Państwowej Inspekcji Handlowej (przypadkowo położył w jednym z lokali na stole alkoholomierz) i wręczano łapówki. Został od tego zarzutu uwolniony, skazano go natomiast za niezapłacony podatek. Misterny i perfekcyjny – wydawałoby się – plan pogrzebała kradzież opon z rezerwowych samochodów mających posłużyć gangowi do ucieczki.

Problematyka przestępczości w PRL nie została jeszcze dogłębnie zbadana. Dostępna literatura jest skromna, dotyczy przede wszystkim przestępczości gospodarczej1 lub ma charakter publicystyczno‍-przyczynkarski bądź popularnonaukowy2. Paradoksalnie część naszej wiedzy opiera się wciąż na badaniach z minionego okresu3 bądź też na pracach dyplomowych pisanych przez słuchaczy Akademii Spraw Wewnętrznych w Warszawie i Wyższej Szkoły Oficerskiej MSW im. Feliksa Dzierżyńskiego w Legionowie4. W tekście pominięto część zjawisk uznawanych w PRL za działalność przestępczą, a które również miały swoje odnośniki w kulturze masowej (m.in. powojenne podziemie niepodległościowe, walki z UPA, dywersja, spekulacja, szabrownictwo, Werwolf)5.

Według definicji słownikowych kultura masowa opiera się na środkach masowej informacji, a przeznaczona jest dla rozproszonej, licznej i zróżnicowanej publiczności. Zjawisko to było przedmiotem badań prowadzonych przez Antoninę Kłoskowską, a jej publikacja poświęcona tej problematyce należy do klasycznych pozycji socjologicznych. Według Kłoskowskiej kultura masowa to „zjawisko współczesnego przekazywania wielkim masom odbiorców identycznych lub analogicznych treści płynących z nielicznych źródeł [...] oraz jednolite formy zabawowe, rozrywkowe działalności wielkich mas ludzkich”6. Kultura masowa to ogół treści przekazywanych przez środki masowego komunikowania o najszerszym obiegu, kultura popularna z kolei to nic innego jak część przekazów kultury masowej, które zyskują szeroką aprobatę m.in. dzięki łatwości odbioru7.

Kultury masowej PRL nie można rozpatrywać z poziomu definicyjnego czasów nam współczesnych. Jak pisała Alicja Helman, polityka kulturalna państwa szła w tym czasie raczej w kierunku popularyzowania sztuki wysokiej, odznaczającej się np. wielkimi nakładami dzieł polskich twórców (np. Henryk Sienkiewicz, Eliza Orzeszkowa), ale nie osiągnęła pełnego wyboru form i gatunków w nakładach zaspokajających popyt8. Tym niemniej na potrzeby niniejszego tekstu termin „kultura masowa” został odniesiony do filmów, seriali, książek i komiksów, których dobór – spośród bardzo obfitego materiału – miał na celu prezentację typowych i charakterystycznych elementów związanych z tematem określonym w tytule.

Nie ulega wątpliwości, że owe wymienione wyżej wytwory kultury masowej były wykorzystywane do przemycania w ich treści elementów propagandy. Świat przestępczy pokazywano w nich w sposób negatywny, dając do zrozumienia, że przestępstwo przynosi tylko chwilowe szczęście i „spokój”, dobro zwycięża ze złem, a nad porządkiem czuwa socjalistyczny system prawny, zdolny oprzeć się również „zachodnim” pokusom czy symbolom kojarzonym z szeroko rozumianą przestępczością – płatnym mordercom, narkotykom itp. Pod koniec lat sześćdziesiątych XX w. w Komendzie Głównej MO powstał specjalny zespół złożony z dyrektora Oddziału Kontroli, Badań i Analiz KG MO płk. Zbigniewa Gabińskiego i ppłk. Władysława Krupki, odpowiedzialnego w KG MO za kontakty z filmowcami, literatami i dziennikarzami. To właśnie oni zainicjowali w Wydawnictwie Iskry ukazywanie się serii powieści milicyjnych Ewa wzywa 079 oraz cyklu komiksów Kapitan Żbik10. Wydawnictwa te miały przybliżyć społeczeństwu pracę Milicji Obywatelskiej oraz pełnić funkcję propagandowo‍-dydaktyczną.

Kradzież

Najczęściej przedstawiane w kulturze PRL przestępstwo stanowiła kradzież – zarówno mienia państwowego, jak i prywatnego. Podobnie jak w Gangsterach i filantropach (epizod „Profesor”) kradzież pieniędzy połączona z fałszerstwem była motywem komedii sensacyjnej Lekarstwo na miłość11, uznanej za jeden z lepszych polskich filmów dekady lat sześćdziesiątych. Film opowiada o grupie fałszerzy pieniędzy, których plan skoku upada wskutek pomyłki telefonicznej – gangsterzy mylą numer telefoniczny do Honoraty (Ewa Krzyżewska), będącej łączniczką pomiędzy członkami gangu w „Centrali”, faktycznie dzwoniąc do Joanny (Kalina Jędrusik), wyczekującej na telefon od ukochanego Janusza (Wieńczysław Gliński), który okazał się szefem szajki.

Zanim Stanisław Bareja zaczął kręcić komedie, wyreżyserował w 1961 r. film Dotknięcie nocy12, którego fabuła opierała się na autentycznym zdarzeniu – napadzie na konwój z pieniędzmi pod Pleszewem w połowie lat pięćdziesiątych XX w., w którym zostali zamordowani konwojenci i kasjerki. Historia w filmie opowiedziana została z punktu widzenia przestępcy, którego widz poznaje już na początku – to Roman Jacenko (Jerzy Kozakiewicz), fotograf z prowincjonalnego miasteczka, który z chęci szybkiego wzbogacenia się napada na furgonetkę. W strzelaninie rani zakochaną w nim kasjerkę Beatę (Hanna Zembrzuska). Jacenko usiłuje skierować trop na konwojenta, wpada jednak przy próbie odzyskania łupu. W filmie pojawia się postać kapitana Prokosza (ciekawa rola Wiesława Gołasa), bystrego i przebiegłego milicjanta, który zastawia pułapkę na przestępcę.

Na podstawie innej, prawdziwej historii w 1975 r. nakręcony został film Hazardziści13. 19 sierpnia 1962 r. pięcioosobowa grupa włamywaczy dostała się do budynku Narodowego Banku Polskiego w Wołowie koło Wrocławia. Łupem padło ponad 12,5 mln zł (czyli niemal 7500 ówczesnych średnich pensji), a skok został nazwany „napadem stulecia”14. Przestępcy wpadli po kilkunastu tygodniach, kiedy ich żony zaczęły wydawać pieniądze (znane były numery i serie zrabowanych banknotów). Film wiernie odtwarza przebieg całego wydarzenia i szczegóły dnia codziennego Polski lat sześćdziesiątych. W popkulturze PRL do tego wątku sięgnęli również twórcy komiksów z serii Kapitan Żbik. Fabuła piętnastego zeszytu serii Kocie oko z 1970 r. opowiada o napadzie na bank15.

Skok na państwowe pieniądze zaplanowali również członkowie gangu Jerzego Kudelskiego „Belusa” (Zdzisław Rychter) w filmie Przepraszam, czy tu biją?16. Film zdobył nagrodę główną na Festiwalu Filmów Polskich w Gdańsku w 1976 r., przede wszystkim za ogromny realizm w odtworzeniu przestępczego świata stolicy. Zagrali w nim m.in. prawdziwi kieszonkowcy z Dworca Centralnego w Warszawie. „Belus” zaplanował skok na kasę warszawskich Domów Towarowych „Sezam”. Akcja zakończyła się fiaskiem, bo w gangu milicja umieściła swojego człowieka, „Studenta” (Ryszard Faron), który szantażowany przekazał szczegóły planu.

Wyrafinowany sposób na zagarnięcie państwowych pieniędzy obmyślił Aleksander Olczak (Artur Barciś), konwojent pocztowy w jedenastym odcinku serialu 07 zgłoś się, zatytułowanym Wagon pocztowy17. Poczęstował jadących z nim kolegów piwem z dodatkiem środka usypiającego, ukrył w podłodze przewożone w wagonie pocztowym 500 tys. zł i następnie sam napił się zatrutego piwa. Żeby tropy śledztwa skierować na podejrzenie szpiegostwa przemysłowego, zniszczył list z planami technicznymi. Porucznik Sławomir Borewicz (Bronisław Cieślak), archetyp milicjanta wykreowany przez popkulturę PRL18, zastawia pułapkę, zatrzymuje konwojenta i odzyskuje skradzione pieniądze. Odcinek powstał na podstawie powieści Jerzego Edigeya Wagon pocztowy Gm 3855219.

Kradzież i nielegalny handel dziełami sztuki

Najsłynniejszym w PRL tropicielem zagrabionych i zaginionych dzieł sztuki był bohater książkowej serii Pan Samochodzik Zbigniewa Nienackiego. Klasyczna seria dwunastu tomów z lat 1964–1985 opowiada przygody historyka sztuki Tomasza, pracownika Centralnego Zarządu Muzeów (wcześniej kilku prowincjonalnych muzeów), zajmującego się poszukiwaniem zaginionych, ukrytych zbiorów muzealnych oraz walką z fałszerzami20. Seria cieszyła się wśród czytelników wielką popularnością, a tzw. biała seria wydana przez olsztyńskie wydawnictwo „Pojezierze” osiąga dziś na rynku antykwarycznym wysokie ceny. Niektóre części zostały przeniesione na duży ekran, ale tylko jedna, z niezapomnianą rolą Stanisława Mikulskiego, zyskała ogromne uznanie – Samochodzik i templariusze21. Książki miały również walor edukacyjny – czytelnikowi dostarczano w bardzo przystępny sposób wiadomości z dziedziny historii i szeroko pojętej sztuki itp. W prowadzeniu śledztwa Tomaszowi często pomagali harcerze, a wśród przestępców pojawiały się charaktery najróżniejszej proweniencji, wśród których nie zabrakło oczywiście Niemców lub osób działających na ich zlecenie.

Przestępstwa przeciwko obiektom muzealnym i zabytkowym wykorzystywano jako fabuły filmów, ale, co ciekawe, były to przede wszystkim napady na kolekcje państwowe, nie prywatne, co nie miało odbicia w statystykach: w latach siedemdziesiątych odnotowano 3–5 tys. napadów na prywatnych kolekcjonerów rocznie w porównaniu z około tysiącem kradzieży dokonanych w obiektach państwowych22. Kradzieże dzieł sztuki stanowią trzon fabuły takich filmów jak Gdzie jest trzeci król23, Antyki24 i Prom do Szwecji25.

Morderstwo

Morderstwa były najczęstszym motywem powieści kryminalnych i filmów sensacyjnych w każdej dekadzie PRL. Nie sposób omówić wyczerpująco wszystkich przykładów, dlatego warto się skupić na wybranych przypadkach. W latach 1955–1957 na terenie Wrocławia dokonano trzech zabójstw z broni palnej. Sprawcy nie udało się wówczas odnaleźć i śledztwo umorzono. W 1958 r., również we Wrocławiu, odnotowano zastrzelenie psa, jak się okazało – z tej samej broni. Śledztwo doprowadziło do ujęcia Władysława Baczyńskiego, którego stracono w 1960 r. Te wydarzenia stały się podstawą powieści Diabeł przychodzi nocą Jerzego Edigeya26. Inny seryjny morderca – Zdzisław Marchwicki, „Wampir z Zagłębia” – grasował w latach 1964–1970, dokonując napadów na ponad dwadzieścia kobiet. Fabularyzowana historia śledztwa i procesu została przedstawiona w obrazie „Anna” i wampir Janusza Kidawy27. Do klasyki polskiego filmu z motywem morderstwa przeszedł jednak Krótki film o zabijaniu Krzysztofa Kieślowskiego, z drastycznymi scenami zamordowania taksówkarza (duszenie linką i zmiażdżenie twarzy kamieniem) i realistyczną sceną wykonania wyroku śmierci na mordercy (w tej roli znakomity Mirosław Baka)28.

Narkotyki

Narkotyki pojawiały się w popkulturze PRL dosyć rzadko, chociaż już w 1962 r. przemytowi heroiny poświęcony został odcinek 3 serialu Kapitan Sowa na tropie (Termos)29. Fabuła opowiada o morderstwie prof. Mikuckiego, który powrócił z Turcji, a motywem zabójstwa była heroina podrzucona mu do termosu.

Przemyt narkotyków z Jugosławii do Polski Ludowej opisany został w powieści Juliusza Grodzińskiego Biała karawana30. Z treści między wierszami wynikało, że kraje bloku socjalistycznego nie mają problemów z narkomanią, dlatego też służby celne i milicja nie były przygotowane do walki z przestępczością narkotykową. Na terenie Polski swoje interesy robili gangsterzy ze Stanów Zjednoczonych – Oscar Thomas „Marvin” i Adolf Kranz „Funny Adolf”, którzy zaplanowali zakup narkotyków od jugosłowiańskiej szajki. Do Polski przyjechał też policjant z Nowego Jorku – Paweł Tym, Polak, żołnierz armii Andersa, który z gangsterami miał osobiste porachunki. Finał znalazł miejsce na Mazurach, gdzie po śmierci jugosłowiańskiej agentki do akcji wkroczył kapitan Chorążak, który po szaleńczym pościgu zaaresztował jugosłowiańskich gangsterów. Paweł Tym zabił Adolfa Kranza, a następnie Oscarowi Thomasowi zaproponował ucieczkę awionetką do Szwecji. Nad Bałtykiem poinformował gangstera, że sam jest śmiertelnie chory i celowo skierował samolot do morza. Wspólna śmierć jest zemstą na „Marvinie” za zamordowanie przez niego żony Tyma.

W aspekcie komediowym działalność przemytniczą narkotyków satyrycznie przedstawił Stanisław Bareja w serialu Zmiennicy31. Narkotyki przemycane były z Syjamu do Polski w „grzybach przyjaźni syjamsko‍-polskiej” przez Antoniego Kłuska (Wojciech Pokora), pakowane w paczkę egzemplarzy czasopisma „Rzeczy” (nazywanego „prasą szczególnej troski” jako aluzja do propagandowego periodyku „Rzeczywistość” wydawanego przez Zjednoczenie Patriotyczne „Grunwald”) i wysyłane do Berlina Zachodniego. Inną formą przemytu było przewożenie narkotyków w kiełbasie, co zrobił Krashan Bhamaradżanga (Piotr Pręgowski) na zlecenie Krokodylowego (Stanisław Bareja). Transport przejął strażak z Okęcia Zenon Kuśmider (Kazimierz Kaczor), a narkotyki ostatecznie zostały wrzucone do ula i stały się składnikiem narkotykowego „miodu”. Reżyser ośmieszył też peerelowskie służby celne, które szkoliły psa do wykrywania narkotyków. Zwierzę było nagradzane podczas ćwiczeń kiełbasą, wskutek czego podczas odprawy pasażerskiej znajdowało wyroby mięsne, a nie narkotyki.

W literaturze poruszenie wywołały Pamiętniki narkomanki Barbary Rosiek, będące jej zapiskami walki z nałogiem narkotykowym, prowadzonymi od czternastego roku życia32. Niedługo potem ukazał się w Polsce pamiętnik niemieckiej narkomanki Christiane Felscherinow – My, dzieci z Dworca ZOO33. Z punktu widzenia uzależnienia i wykluczenia społecznego narkotyki jako problem przedstawione zostały w filmie Żuraw i Czapla Krystyny Krupskiej34. Uzależniony od narkotyków Marcin (Dariusz Domarecki) zakochuje się w Kasi (Katarzyna Chrzanowska), boi się jednak przyznać do swojej przeszłości, co powoduje między nimi wiele niedomówień i konfliktów. Film kończy się sceną, w której Marcin wraca do nałogu, wstrzykując sobie narkotyk. Film powstał na podstawie powieści Krystyny Siesickiej Zapałka na zakręcie35.

Prostytucja

Prostytucja jako temat tabu w okresie Polski Ludowej w kulturze masowej PRL pojawiło się w filmach i serialach dopiero w latach siedemdziesiątych36. Wcześniej jednak można odnotować – odważną jak na ówczesne czasy – powieść Mewy Stanisława Goszczurnego, wydaną po raz pierwszy w 1961 r.37 Bohaterką jest nastoletnia Zośka, córka alkoholika. Nie mogąc wytrzymać życia w domu, pełnego awantur i bicia, ucieka do Gdańska. Tam wpada w trójmiejski półświatek, zostaje prostytutką, „królową portu”, tytułową „mewką”. Powieść stała się kanwą scenariusza do filmu Mewy (fragmenty życiorysu) z 1986 r.38, nietypowego w dorobku reżysera Jerzego Passendorfera, znanego dotychczas z takich dzieł jak Zamach, tryptyku: Kierunek Berlin, Ostatnie dni, Zwycięstwo czy Janosika.

Przedstawicielki najstarszego zawodu świata pojawiały się epizodycznie w kilkunastu obrazach filmowych okresu PRL. W serialu Daleko od szosy Zbigniewa Chmielewskiego z 1976 r., w odcinku 2 Prawo jazdy, główny bohater – Leszek Górecki (Krzysztof Stroiński) – zaraża się chorobą weneryczną od prostytutki Loli (Jolanta Lothe)39. Z kolei w Piłkarskim pokerze Janusza Zaorskiego z 1988 r. trzy prostytutki są zapłatą za trzy „ustawione” gole dla sędziego Jaskóły (Henryk Bista)40. Również w serialu 07 zgłoś się prostytutki stale pojawiają się na tle lokali rozrywkowych i półświatka41. Jednocześnie pokazany został ich stosunkowo wysoki status materialny, znajomość języków obcych (tzw. dewizówki), ale też upadek na dno hierarchii. Świat alfonsów i podziemia seksualnego ukazany został również w odcinku 1 serialu Tulipan42, w którym Jerzy „Tulipan” zostaje alfonsem trzech prostytutek: „Tiny” (Maria Pakulnis), „Yoko” (Mirosława Nyckowska) i „Izy” (Teresa Gałczyńska), popada jednak w konflikt z innym sutenerem – „Glacą” (Czesław Magnowski) – zostaje porwany i pobity. Prostytutki były pokazywane również w ujęciu komediowym, często jako osoby mało rozgarnięte.

W odcinku 8 Wesele serialu Alternatywy 4 Stanisława Barei43, prostytutka Koka (Dorota Maciejewska) z koleżanką (Agnieszka Fatyga) w restauracji „Kongresowa” w Warszawie próbowały naciągnąć na swoje usługi docenta Zenobiusza Furmana (Wojciech Pokora), posługując się przy tym „bezbłędną angielszczyzną”. W serialu Zmiennicy tego samego reżysera prostytutki określane są jako „profesjonalistki”, które m.in. pomagają milicji w wykryciu w swoim środowisku „czarnej owcy”, która złamała „niepisane” zasady i okradła swojego klienta, prezesa Antoniego Kłuska (Wojciech Pokora). Szefem prostytutek jest pan Andrzej (Tomasz Dedek), który, jak sam mówił: „Haruje jak wół w branży”, opiekując się m.in. mało rozgarniętą Marią Grzybianką „Mariolą” (Anna Gornostaj), która jako ojca swojego dziecka wskazała kobietę przebraną za mężczyznę – Katarzynę Piórecką vel Mariana Koniuszkę (Ewa Błaszczyk). Wśród „profesjonalistek” jest również Roksana „Roxi” Malinowska (Małgorzata Ząbkowska), która pomaga „Marioli” wmanewrować Mariana Koniuszkę (Marcel Szytenchelm) w ojcostwo jej dziecka, oraz Marcjanna Kuban „Peluszka” (Ewa Kuryło).

Szpiedzy

Problematyka szpiegowska była często wykorzystywana przez władze PRL w propagandzie. Pokazowe procesy i publiczne napiętnowanie miały pokazać społeczeństwu, że nie warto „współpracować” z imperialistycznym Zachodem. Nic więc dziwnego, że pouczające motywy szpiegostwa przewijały się w wytworach kultury Polski Ludowej – również w komiksach dla dzieci i młodzieży, co miało już od wczesnych lat ukierunkować negatywnie do zjawiska, a także uczulić na próby szpiegostwa. Dlatego też złodziej, który usiłował wykraść wyniki badań docenta Kowarskiego i przekazać je przemysłowcom z Niemieckiej Republiki Federalnej, przyznaje skruszony po aresztowaniu kpt. Janowi Żbikowi: „Zgubiła mnie chytrość, panie kapitanie”44. W innej serii harcerze pomagają kpt. Żbikowi w schwytaniu szpiega, który fotografował lotnisko wojskowe45. W komiksach tych celowo podkreślono wysoką świadomość dzieci w kwestii zjawisk przestępczych.

Dzięki odpowiedniej postawie i świadomości politycznej nie udało się Stanisławowi Karwowskiemu (Jan Świderski), bohaterowi filmu Kariera z 1955 r., założyć siatki szpiegowsko‍-dywersyjnej. Został przerzucony z Zachodu do Polski, a mając podobno „świetne kontakty”, otrzymał zadanie stworzenia grupy dywersyjno‍-szpiegowskiej. Nikt jednak nie jest zainteresowany pracą przeciwko socjalizmowi, jeden z werbowanych w odpowiedzi na propozycje szpiegowania wymierza Karwowskiemu cios pięścią w twarz, inny informuje Urząd Bezpieczeństwa. Szpieg zostaje aresztowany46. Warto również odnotować inne filmy poruszające tę tematykę: Orzeł i reszka47 (o byłym więźniu politycznym, który zwerbowany przez CIA zostaje podwójnym agentem, pracując również dla służb PRL); Dwaj panowie „N”48 czy chociażby Spotkanie ze szpiegiem49, gdzie zarysowano wizję lądowania szpiegów na plażach Bałtyku (szpieg, który chce zebrać informacje o polskich bazach rakietowych, ląduje na plaży pod Koszalinem i morduje świadka – niemowę), co niewątpliwie miało uczulić widzów na kierunek ataku „wrogów”.

Wątki szpiegowskie najczęściej kojarzone były z rewizjonizmem niemieckim, PRL penetrowali wysłannicy zachodnioniemieckich przemysłowców, co doskonale wpasowywało się w nurt antyniemieckiej propagandy. Takie elementy zostały również wplecione w cykl komiksów dla młodzieży z serii Kajtek i Koko Janusza Christy, które ukazały się w latach 1989–1990: Śladem białego wilka50, Duch bunkra51 i Chybiony strzał52. Do Polski przyjechał tajemniczy von Bombke, kaleczący język polski, mający bardzo stereotypowy wygląd – niski i gruby, noszący kamizelkę, czarny surdut, melonik i monokl, poruszający się czarnym mercedesem. Do pomocy miał mało rozgarniętych osobników – Hilarego Zamsza i Brodacza. Cała ta grupa fajtłapów próbowała odnaleźć poniemieckie skarby ukryte w bunkrze, w czym przeszkodzili im skutecznie dwaj przyjaciele – marynarze Kajtek i Koko. W komiksie występują również przerysowane postacie gamoniowatych milicjantów i samotnego, tajemniczego detektywa.

Inne przestępstwa

Nie sposób omówić szczegółowo wszystkich przestępstw, które znalazły swe odbicie w wytworach popkultury PRL, dlatego na zakończenie zaprezentowano kilka wybranych przykładów. Środowisko tzw. badylarzy, jak pogardliwie nazywała propaganda prywatnych przedsiębiorców, opisał Jerzy Edigey w powieści Baba‍-Jaga gubi trop53. Jeden z nich pada ofiarą zastraszenia i szantażu – ma dać okup w wysokości 300 tys. zł, a paczkę z pieniędzmi odbiera specjalnie do tego przeszkolony pies. Motyw szantażowania tzw. żółtą teczką, w której kompromitujące warszawską śmietankę materiały zbierał Mieczysław Romski, zamordowany przez byłą prostytutkę Martę „Marię Annę” Kowalewicz, pojawił się w 13 odcinku serialu 07 zgłoś się zatytułowanym Strzał na dancingu.

Anna Kłodzińska, jedna ze sztandarowych autorek kryminałów milicyjnych z okresu PRL, napisała w 1980 r. powieść Złocisty przegrywa54, w której opisała handel towarami deficytowymi. Tytułowy „Złocisty” to wyimaginowany szef szajki zajmującej się m.in. sprzedażą fałszywych zagranicznych czekolad. Członkowie gangu niższą gatunkowo czekoladę lub wyroby czekoladopodobne pakowali w etykiety imitujące zagraniczne słodycze. Znakomicie został przedstawiony w powieści świat przestępczy z okolic warszawskiego Bazaru Różyckiego55.

W okresie PRL porwania polskich samolotów były w niektórych latach prawdziwą bolączką ówczesnych władz56, a skrót naszego narodowego przewoźnika „LOT” rozszyfrowywano jako „Landing On Tempelhof” („Lądowanie na Tempelhofie” – lotnisku w Berlinie Zachodnim). Ten motyw wykorzystał Krzysztof Szmagier w odcinku 18 serialu 07 zgłoś się zatytułowanym Bilet do Frankfurtu57 z brawurowo nakręconą sceną odbicia kołującego po pasie lotniska samolotu przez antyterrorystów z Okęcia pod dowództwem Jerzego Dziewulskiego, autentycznego ówczesnego dowódcy brygady.

O umoralniającej i edukacyjnej serii komiksów Kapitan Żbik napisano już wyżej, zawartość serii jest bardzo bogata pod względem rodzajów przestępstw i wykroczeń, dlatego też w tekstach znalazły się również takie motywy jak przemoc wśród młodzieży czy kłusownictwo. W jednej z warszawskich szkół postrach sieją tzw. gitowcy, trudna młodzież zajmująca się wymuszeniami, pobiciami i kradzieżami. Pedagodzy, nie mogąc sobie poradzić z problemem, proszą o pomoc kpt. Jana Żbika, który podszywając się pod trenera dżudo, rozpoczyna wśród uczniów szkoły kurs sztuki walki. W końcowej scenie napadnięci przez „gitowców” chłopcy pokonują ich w walce dzięki umiejętnościom nabytym od kpt. Żbika. To temat komiksu 39 z serii Kapitan Żbik pt. Wyzwanie dla silniejszego58. Przekrojowym obrazem demoralizacji młodzieży jest przejmujący serial Ballada o Januszku59, z fenomenalną Lidią Fiedosiejewą‍-Szukszyną jako Genowefą Smoliwąs, wychowującą samotnie syna Janusza (Jarosław Góral), stopniowo schodzącego na drogę przestępstwa, który z czasem staje się jej katem i psychicznym prześladowcą.

Z kolei śledztwo w sprawie kłusownictwa kpt. Jan Żbik i por. Michałków prowadzili w okolicy leśniczówki Olszówka, wspomagani przez dzieci leśniczego i letników. Ten wątek przedstawia tzw. seria kłusownicza Kapitana Żbika: Kto zabił Jacka?60, Tajemnicze światło61, W potrzasku62.

Podsumowanie

Przestępczość zorganizowana oraz inne zjawiska kryminogenne i patologiczne występują w każdym systemie – demokracji, totalitaryzmie, socjalizmie, komunizmie, kapitalizmie itd. Są to elementy stałe, które cenzura w państwach niedemokratycznych starała się niejednokrotnie eliminować z powszechnego obiegu. Stąd też np. w słownikach czy leksykonach wydawanych w okresie Polski Ludowej niektóre definicje zjawisk patologicznych wskazywały na ich występowanie w systemach kapitalistycznych lub były całkowicie pomijane. W PRL motywy przestępcze potraktowane zostały przez szeroko rozumianą kulturę masową w sposób wieloaspektowy.

Z jednej strony stały się narzędziem propagandowym. Zobrazowanie w filmie czy opisanie w literaturze sukcesów w ich zwalczaniu stawiało ówczesny system na piedestale, jako ustrój, który potrafi sobie radzić ze wszelką patologią. Stąd obecność szerokiego wyboru motywów przestępczych w kulturze PRL, które często stanowiły gotowe scenariusze. Zawsze były to historie z morałem: zwycięża dobry socjalizm, personifikowany przez milicjanta, ormowca, urzędnika czy społecznika, a przegrywa „czarny charakter”, który niejednokrotnie na końcu historii odczuwa wyrzuty sumienia i wyraża skruchę.

Z drugiej strony, reżyserzy czy literaci w jakimś stopniu niezależni opisywali świat przestępczy PRL jak dokumentaliści dnia codziennego, bez koloryzowania czy autocenzury, pokazując Polskę Ludową od środka, taką, jaka była naprawdę. Nie należy zapominać, że produkcje filmowe były poddawane ocenie przez cenzurę. Jej podejście do prezentowania różnych spraw ulegało zmianom w zależności od czasów i politycznego zapotrzebowania. Również twórcy komedii i rysownicy komiksów rozrywkowych wykorzystywali motywy przestępcze nie tylko do stworzenia zabawnych fabuł, ale i pokazania absurdów ówczesnego systemu – z założenia krystalicznego. Kradzieże, włamania, rozboje, przemoc seksualna, przestępczość narkotykowa – to wszystko można znaleźć w wytworach kultury masowej PRL. Taka też była i jest rola kultury – pokazywać, dokumentować, zachowywać dziedzictwo, niezależnie od ustroju.

1 J. Kochanowski, Tylnymi drzwiami. „Czarny rynek” w Polsce 1944–1989, wyd. 2 przejrz. i popr., Warszawa 2015; M. Romański, Afery i nadużycia gospodarcze. Przyczynek do badań nad przestępczością w PRL, „Studia z Historii Społeczno‍-Gospodarczej XIX i XX Wieku” 2013, t. 12, s. 123–135.

2 Zob. np. P. Semczuk, Czarna wołga. Kryminalna historia PRL, współpr. V. Krasnowska‍‍-Sałustowicz, Kraków 2013.

3 Zob. np. B. Hołyst, Przestępczość w Polsce. Studium kryminologiczne, Warszawa 1977; W. Świda, Wpływ zmiany ustroju na przestępczość w świetle przestępczości w Kaliszu i powiecie kaliskim, t. 1, Wrocław 1960; Zagadnienia nieprzystosowania społecznego i przestępczości w Polsce, red. J. Jasiński, Wrocław – Warszawa 1978; Zagadnienia przestępczości w Polsce, red. J. Jasiński, Warszawa 1975.

4 Prace dyplomowe funkcjonariuszy znajdują się w Archiwum IPN, m.in. w zespole Wyższej Szkoły Oficerskiej im. Feliksa Dzierżyńskiego (spis 001708).

5 Zob. np. J. Gerhard, Łuny w Bieszczadach, Warszawa 1959; Ogniomistrz Kaleń, 1961 r., reż. i scen. Ewa i Czesław Petelscy; Zerwany most, 1962 r., premiera 1963 r., reż. Jerzy Passendorfer, scen. Roman Bratny; Piątka z ulicy Barskiej, 1953 r., premiera 1954 r., reż. Aleksander Ford, scen. Aleksander Ford i Kazimierz Koźniewski; Prawo i pięść, 1964 r., reż. Jerzy Hoffman i Edward Skórzewski, scen. Józef Hen; J. Kantyka, Na tropach „Bartka”, „Mściciela” i „Zemsty”. Z dziejów walki o utrwalenie władzy ludowej, Katowice 1984; B. Maciejewski, Twarz Wilkołaka, Warszawa 1972.

6 A. Kłoskowska, Kultura masowa. Krytyka i obrona, Warszawa 2005, s. 95.

7 Ibidem, s. 108.

8 Szkice o sztukach masowych w Polsce, red. A. Helman, M. Hopfinger, M. Raczewska, Wrocław 1974, s. 8–9.

9 W latach 1968–1989 ukazało się 146 opowiadań.

10 W latach 1967–1982 ukazało się 53 zeszytów.

11 Szerzej na ten temat zob. M. Talarczyk‍‍-Gubała, PRL się śmieje! Polska komedia filmowa lat 1945–1989, Warszawa 2007; Lekarstwo na miłość, 1965 r., premiera 1966 r., reż. Jan Batory, scen. Jan Batory i Joanna Chmielewska.

12 Dotknięcie nocy, 1961 r., premiera 1962 r., reż. Stanisław Bareja, scen. Aleksander Ścibor‍-Rylski. Szerzej o twórczości reżysera zob. M. Łuczak, Miś czyli Rzecz o Stanisławie Barei, Warszawa 2000.

13 Hazardziści, 1975 r., premiera 1976 r., reż. i scen. Mieczysław Waśkowski.

14 Szerzej o tym napadzie i innych przestępstwach w PRL zob. P. Szlachetko, Najwięksi polscy zbrodniarze. Wstąpił we mnie demon, Warszawa 2007.

15 Kocie oko (zeszyt 15 w serii), scen. Stanisław Szczepaniak, rys. Zbigniew Sobala, Warszawa 1970. Treść komiksu: szef „Elektryk” oraz „Taksiarz” dokonują włamania do banku. „Taksiarz” obezwładnia strażnika, a „Elektryk” przecina połączenie alarmowe sejfu. Wracając, „Elektryk” skraca sobie drogę, uruchamiając alarm. Odjeżdżając „Taksiarz” zahacza samochodem o latarnię. Pieniądze ukrywają w starym młynie. Lakier z latarni naprowadza por. Olę na „Taksiarza”. Nieświadomy obserwacji „Taksiarz” wraz z „Elektrykiem” jadą sprawdzić, czy pieniądze są na miejscu. Tymczasem szef pozoruje wypadek samochodowy, w którym ginie czwarty członek bandy – skarbnik z banku. Na miejscu wypadku znaleziono czapkę z wyrytym na daszku pseudonimem „Kocie Oko”. Kpt. Jan Żbik ustala personalia szefa. Podczas próby zatrzymania szef ucieka do młyna, gdzie zostaje jednak ujęty. Reszta bandy także zostaje zatrzymana.

16 Przepraszam, czy tu biją?, 1976 r., premiera 1976 r., reż. i scen. Marek Piwowski.

17 Wagon pocztowy (odc. 11 serialu 07 zgłoś się), 1981 r., reż. i scen. Krzysztof Szmagier. Serial kryminalny 07 zgłoś się składał się z 21 odcinków, emitowanych w latach 1976–1987. Reżyserzy: Krzysztof Szmagier (odc. 1–8, 10–12, 14–21), Andrzej Jerzy Piotrowski (odc. 9), Kazimierz Tarnas (odc. 13); scenariusz: Krzysztof Szmagier, Michał Komar, Andrzej Kamiński, Stefan Klonowski; szerzej zob. P.K. Piotrowski, 07 zgłasza się. Opowieść o serialu, Warszawa 2013.

18 Zob. M. Hendrykowski, Porucznik Borewicz jako idol popkultury, „Images” 2005, vol. 3, no. 5/6, s. 69–78.

19 J. Edigey, Wagon pocztowy Gm 38552, Warszawa 1966.

20 Wyspa Złoczyńców (1965 r., reż. Stanisław Jędryka, scen. Zbigniew Nienacki, ekranizacja: Wyspa Złoczyńców); Pan Samochodzik i niesamowity dwór (1986 r., premiera 1987 r., reż. Janusz Kidawa, scen. Zbigniew Nienacki, ekranizacja: Niesamowity dwór); Pan Samochodzik i praskie tajemnice (1988 r., premiera 1989 r., reż. Kazimierz Tarnas, scen. Martin Bezouška, Dušan Kukal, Kazimierz Tarnas, ekranizacja: Pan Samochodzik i tajemnica tajemnic); Latające machiny kontra Pan Samochodzik (1991 r., reż. i scen. Janusz Kidawa, ekranizacja: Pan Samochodzik i złota rękawica).

21 Samochodzik i templariusze (1971 r., premiera 1972 r., reż. Hubert Drapella, scen. Zbigniew Nienacki, serial 5 odc.).

22 B. Hołyst, Przestępczość w Polsce..., s. 173.

23 Gdzie jest trzeci król, 1966 r., premiera 1967 r., reż. Ryszard Ber, scen. Maciej Słomczyński (pod pseud. Joe Alex).

24 Antyki, 1977 r., premiera 1978 r., reż. Krzysztof Wojciechowski, scen. Ryszard Gontarz.

25 Prom do Szwecji, 1979 r., premiera 1980 r., reż. i scen. Włodzimierz Haupe.

26 J. Edigey, Diabeł przychodzi nocą, Warszawa 1974.

27 „Anna” i wampir, 1981 r., premiera 1982 r., scen. Janusz Kidawa, Tadeusz Wielgolawski.

28 Krótki film o zabijaniu, 1987 r., premiera 1988 r., scen. Krzysztof Piesiewicz, Krzysztof Kieślowski.

29 Termos (odc. 3 serialu Kapitan Sowa na tropie), 1965 r., reż. Stanisław Bareja, scen. Janina Ipohorska (pod pseud. Alojzy Kaczanowski).

30 J. Grodziński, Biała karawana, Olsztyn – Białystok 1980.

31 Zmiennicy, 1986 r., premiera 1987 r., scen. Stanisław Bareja, Jacek Janczarski.

32 B. Rosiek, Pamiętniki narkomanki, Warszawa 1985.

33 C. Felscherinow, My, dzieci z Dworca ZOO, przeł. R. Turczyn, Warszawa 1987.

34 Żuraw i Czapla, 1985 r., premiera 1988 r., scen. Krystyna Krupska.

35 K. Siesicka, Zapałka na zakręcie, Warszawa 1966.

36 Szerzej zob. K. Kosiński, Prostytucja w PRL, „Polska 1944/45–1989. Studia i Materiały” 2009, t. 9, s. 85–132.

37 S. Goszczurny, Mewy, Gdynia 1961 (późniejsze wydania: Gdańsk 1971, 1974, 1975, 1987, 1991; Gdynia 1968).

38 Mewy (fragmenty życiorysu), 1986 r., premiera 1987 r., scen. Jerzy Passendorfer, Stanisław Goszczurny. W roli Zośki wystąpiła Urszula Kowalska; zob. K. Demidowicz, Cnotliwa mewka i Stefan marynarz, „Film” 1987, nr 38, s. 9.

39 Daleko od szosy, 1976 r. (7 odc.), scen. Zbigniew Czarnecki, Zbigniew Chmielewski.

40 Piłkarski poker, 1988 r., premiera 1989 r., scen. Jan Purzycki.

41 M.in.: „Markiza” (Ewa Dałkowska, odc. 2 Wisior), Ewa Grabik „Skarbona” (Monika Niemczyk, odc. 7 Brudna sprawa), „Mirafiori” (Ewa Szewczyk, odc. 7 Brudna sprawa, odc. 11 Wagon pocztowy), Marta „Maria Anna” Kowalewicz (Lidia Wetta, odc. 13 Strzał na dancingu), „Lalka” (Halina Golanko, odc. 13 Strzał na dancingu). Były ofiarami kradzieży, morderstw, pobić, sutenerstwa, same też kradły i mordowały.

42 Tulipan, 1986 r. (6 odc.), premiera 1987 r., reż. Janusz Dymek (odc. 1–5), Andrzej Swat (odc. 6), scen. Andrzej Swat.

43 Alternatywy 4, 1983 r. (9 odc.), premiera 1986 r., scen. Stanisław Bareja, Janusz Płoński, Maciej Rybiński.

44 Wzywam 0-21, rys. Zbigniew Sobala, scen. Władysław Krupka, Krzysztof Pol, Warszawa 1969.

45 Wieloryb z peryskopem (1), Wiszący rower (2), Tajemniczy nurek (3), rys. Jerzy Wróblewski, scen. Władysław Krupka, Warszawa 1973.

46 Kariera, 1954 r., premiera 1955 r., reż. Jan Koecher, scen. Tadeusz Konwicki, Kazimierz Sumerski.

47 Orzeł i reszka, 1975 r., reż. Ryszard Filipski.

48 Dwaj panowie „N”, 1961 r., premiera 1962 r., reż. Tadeusz Chmielewski.

49 Spotkanie ze szpiegiem, 1964 r., reż. Jan Batory.

50 J. Christa, Śladem białego wilka, Warszawa 1989.

51 Idem, Duch bunkra, Warszawa 1990.

52 Idem, Chybiony strzał, Warszawa 1990.

53 J. Edigey, Baba‍-Jaga gubi trop, Warszawa 1967.

54 A. Kłodzińska, Złocisty przegrywa, Warszawa 1980.

55 O historii targowiska zob. P. Kulesza, Niebieski syfon. Z dziejów Bazaru Różyckiego, Warszawa 2004.

56 O porwaniach polskich samolotów zob. L. Frelich, Kierunek: Tempelhof, „Ale Historia” 2014, nr 19, s. 14–15.

57 Bilet do Frankfurtu (odc. 18 serialu 07 zgłoś się), 1984 r.

58 Wyzwanie dla silniejszego, rys. Jerzy Wróblewski, scen. Barbara Seidler, Wanda Falkowska, Warszawa 1976.

59 Ballada o Januszku (8 odc.), 1987 r., premiera 1988 r., reż. Henryk Bielski, scen. Jerzy Janicki.

60 Kto zabił Jacka? (1) (zeszyt 43 w serii), rys. Jerzy Wróblewski, scen. Władysław Krupka, Warszawa 1976.

61 Tajemnicze światło (2) (zeszyt 44 w serii), rys. Jerzy Wróblewski, scen. Władysław Krupka, Warszawa 1977.

62 W potrzasku (3) (zeszyt 45 w serii), rys. Jerzy Wróblewski, scen. Władysław Krupka, Warszawa 1977.

Tomasz Szturo

Między Dobrym i Złym, czyli romantyczny mit gangstera według Tyrmanda i Łysiaka

Przestępczość jest zjawiskiem ponadnarodowym i ponadsystemowym (to kwestia uniwersalnych uwarunkowań ludzkiej natury). Na każdej szerokości geograficznej nabiera ona cech zorganizowania. Ambicje liderów przestępczego podziemia często sięgają poza granice marginesu ku przestrzeniom coraz bardziej prestiżowym, czego efekt stanowią wzajemne powiązania między gangsterami, przedsiębiorcami i politykami, przy czym obszary te – dość często – trudno od siebie odróżnić. Przestępczość – w systemowej postaci – rozwija się także w państwie totalitarnym. A że ten model ustrojowy – ze swej natury – musi przenikać wszelkie sfery i przestrzenie, w naturalny sposób będzie infiltrował podziemie kryminalne. Można się nawet pokusić o stwierdzenie, że w tym przypadku więź między przedstawicielami aparatu władzy i światka przestępczego okaże się szczególnie silna, gdyż w obu przypadkach mamy do czynienia z tym samym rodzajem mentalności i metodyki działania. Różnica tkwi właściwie tylko w skali. Państwo totalne musi więc kontrolować przestępczość. Poza oczywistymi względami dochodzą tu także pospolite profity materialne, tak mile widziane przez przedstawicieli niemal każdej władzy.

Świat zbrodni, przestrzeń marginesu i przemocy fascynuje twórców literackich co najmniej od czasów Françoisa Villona, inspirując zarówno literaturę popularną, jak i wysoką. Okres PRL nie jest tu wyjątkiem, choć powstałe wtedy obrazy przestępczości są dość tandetne i grafomańskie. Wszak wszystko musiało być skrojone na centralną miarę, a ta jasno określała, że zbrodnia jest domeną zdemoralizowanych społeczeństw kapitalistycznych. Stąd nad Wisłą do wielkich przestępstw dochodziło incydentalnie, a stróże porządku zmagali się głównie z chuligaństwem, łobuzerią, bumelanctwem – plagami uciążliwymi, ale dającymi się wyeliminować społeczno‍-ideowym uświadomieniem. Trochę gorzej było ze spekulantami i sabotażystami, ale konsekwentna praca wychowawcza także i na tym polu dawała pomyślne rezultaty. Stąd peerelowskie kryminały trącą socrealistyczną zgrzebnością, są kiczowate i nieporadne. Właściwie żaden z nich nie ulokował się w kulturowej świadomości (więcej szczęścia mieli komiksowy kapitan Żbik i serialowy porucznik Borewicz).

Zapewne jest to też efekt raczej kiepskiej klasy autorów biorących się za tematykę sensacyjną, od której większość literatów stroniła jako od konwencji zbyt pospolitej, pozostającej poniżej ich estetycznych ambicji. Bo też i konwencja sensacyjna wymaga sporego kunsztu i odrobiny odwagi – faktycznie łatwo zsunąć się tu w przestrzeń wyłącznie popularną. A właśnie odwaga rodzimych pisarzy cechowała w stopniu umiarkowanym. Jest coś symptomatycznego w tym, że z estetyką kryminalną zmierzyli się Leopold Tyrmand i Waldemar Łysiak, a więc i wytrawni pisarze, i przenikliwi krytycy peerelowskiego totalizmu. A obaj zrobili to bardzo przekonująco i z dużym wdziękiem. Zarówno powieść Tyrmanda Zły, jak i Dobry Łysiaka mają wartość poznawczą, opisują ze sporą dozą pietyzmu bandyckie realia, nie tracąc przy tym walorów literackich. Te gangsterskie opowieści muszą być bardziej imaginowane niż scjentyczne, tego wymaga literacka specyfika, tradycyjny teatr dobra i zła (dziś coraz mocniej dekonstruowany).

Obaj pisarze mogli przyjrzeć się jedynie powierzchni gangsterskiej struktury, dopowiadając jej głębsze warstwy. Obaj też wydają się nią zafascynowani. Widać to w sposobie ukazania przestępczego półświatka, w sportretowaniu jego złożoności, struktury, hierarchii, zasad, wyspecjalizowania, kodeksu, a nawet wewnętrznej etykiety. Ale bohaterowie tego świata ukazani są już bez Janosikowego przekłamania. Są „odrażający, brudni, źli”. To ci, którzy wymierzają im sprawiedliwość, są obiektem literackiej afirmacji. To po ich stronie stają autorzy i czytelnicy. Bo Tyrmand i Łysiak zakotwiczeni są w heroicznej mitologii Dzikiego Zachodu. Ta sama westernowa namiętność cechowała też Zbigniewa Herberta, który doceniał jej moralitetowy walor i świeżość archetypów. To było przed postmodernistycznym zamazaniem podziału na dobro i zło, szlachetność i łotrostwo. Przed Frankiem Millerem i Quentinem Tarantino, którzy dokonali niejako rewaloryzacji nikczemników.

Autorzy Złego i Dobrego stworzyli romantyczne eposy, w których światło i ciemność są wyraźnie rozdzielone. Ten romantyczny zarys u Tyrmanda jest jeszcze nieostry, wyłania się gdzieś z brudnej, chuligańsko‍-knajackiej przestrzeni, nie zaburzając jej wiarygodności i autentyzmu. To perspektywa bohaterów dobywa romantyczny sznyt z realistycznych zdarzeń. Z kolei Łysiak z pietyzmem zobrazuje strukturę przestępczego półświatka, aby później efektownie ją rozsadzić w fantasmagorycznych impresjach. Bo między powieściami Zły i Dobry jest mniej więcej taka relacja jak między Odyseją Homera a Ulissesem Jamesa Joyce’ a; mimo wielu podobieństw istnieją też istotne różnice – zresztą i pierwsze, i drugie zamierzone przez Łysiaka.

Zły ukazał się w roku 19551, a w słynnym Dzienniku 1954 Tyrmand zaledwie napomyka o tym, że rozpoczyna pracę nad bliżej nieokreśloną powieścią. Książka okazała się literackim fenomenem, który w środowisku pisarzy zdetonował pokłady zawiści. W istocie rzesze literatów, bezskutecznie szturmujące czytelnicze serca, miały prawo czuć złość na sprawnie skonstruowaną fabułę, narrację prowadzoną ze swadą, na świetnie wyważoną dramaturgię, czyli na to wszystko, co trafia w gusta odbiorców. I to bez snobistycznych wsporników czy branżowych dźwigni. Pozostawało przekonywanie, że Tyrmand napisał kryminalny romans, ot, sensacyjną powiastkę dla mas nieczułych na ambitne eksperymenty i intelektualne subtelności. Oczywiście nie wypadało Złego krytykować frontalnie, zwłaszcza że większość literackiej elity odnotowała epizod socrealistycznej prostytucji (a więc mocno skaziła się i serwilizmem, i złym gustem). Nie można też było zakwestionować warsztatowego kunsztu i autentycznego wdzięku, którym powieść emanuje. Pozostawała pobłażliwa akceptacja, docenienie sprawnej intrygi, która miała stanowić wyłączną wartość Złego. Ale to nie wystarczyło, by odjąć powieści status kultowości. Bo mimo politycznego uładzenia i fabularnej mitologizacji z powieści bije autentyzm. Przede wszystkim odsłonięta została plaga chuligaństwa i demoralizacji zakrywana dotąd propagandową mistyfikacją. Zły to też studium społeczeństwa udręczonego, upokorzonego niskim standardem ekonomicznym, lokalowymi problemami, zatłoczonymi środkami transportu, ubogą ofertą rozrywki.

Tłem opowieści jest Warszawa, którą Tyrmand portretuje z namiętną fascynacją, z urzeczeniem rozpiętym między Bolesławem Prusem a szyldami socrealizmu. Obszerne fragmenty Złego to rodzajowy szkic, panoramiczny portret Warszawy młodej, rześkiej, ładnej, pulsującej tężyzną i jaskrawymi kolorami, przykrywającej niedostatki ekonomiczne witalnością i krzykliwą modą. To świat wznoszący się ze zniszczeń, zagłuszający wojenną traumę. Tyrmand zobrazował scenografię, która przeminęła, miasto jeszcze ziejące ruinami, ale też „zakłady zbiorowego żywienia”, „bufety stacyjne”, targowiska zwane „koszykami” lub po prostu „ciuchami”. To świat jednocześnie urokliwy i odpychający. Podobnie jak współtworzący go stylistyczny fason, ten knajacki żargon o łobuzerskim uroku – tym silniejszym, że bezpowrotnie minionym. Stąd ów ton sentymentu, kiedy padają odzywki typu: „Ty szwancu!”, „Lu go w makówkę!”, „Wstawić bańki”, „Nawrzucać obcasów”, „Kolego, odpalantuj się!”, „W ryło łobuzów!”, „A jak przyjdzie co do czego, gnie się taki jak smark na wietrze” (co ciekawe, w powieści nie pada żaden „regularny” wulgaryzm). Miniony jest też nawyk palenia – w Złym palą wszyscy (lumpy, milicjanci, dziennikarze, sędziowie, lekarze) i wszędzie (w kawiarniach, biurach, urzędach, mieszkaniach).

Ale Tyrmand wcale nie stworzył obrazu idyllicznego, nie pobłaża zakapiorom, nie idealizuje ich ani nie tłumaczy. Bandytyzm i bezkarność budzą jego głęboki sprzeciw. Już w swoim Dzienniku przywoływał brutalne pobicia (m.in. ciężarnych kobiet), wyrzucanie konduktorek z jadących pociągów, nagminne i zuchwałe kradzieże (w tym okradanie inwalidów) – wszystko określane jako „chuligaństwo”, bo przestępczość jest domeną zwyrodniałych społeczeństw zachodnich. Całość zostaje odtworzona w Złym i rzucona na tło tyleż malownicze, co odstręczające. Tyrmand z pietyzmem odmalował świat mętów i szumowin, przestrzeń mrocznych spelunek, melin, ale i luksusowych knajp. Znajdujemy więc w powieści panoramiczny portret opryszków i łobuzerii z jej ponadczasowym upodobaniem do siania zamętu i rozboju (takiego terroru „na miarę możliwości”) – wizerunek żulii odrażającej mentalnie, wizualnie, osobowościowo, abyśmy tym mocniej mogli sympatyzować z tajemniczym mścicielem. Nie lubimy tych zblazowanych, prymitywnych osiłków, w nieodłącznych oprychówkach, beretach, imponujących fryzurach, misternie wznoszonych niczym brylantynowe hełmy. No i brudu, tego nieodzownego elementu bandyckiej konfekcji. W ogóle dużo jest w powieści brudu, szarości, siermięgi. To w nich zakorzeniony jest przestępczy świat, ale jego wierzchołek wznosi się ku rejonom schludnym i luksusowym. Biletowe „koniki” i uliczne zakapiory to tylko fragment kryminalnego półświatka. Integralną część tego uniwersum stanowi „sektor prywatny”, ale Tyrmand pokazuje też desant „podziemia” na zakłady państwowe i „spółdzielcze” legalizacje bandyckiego procederu (jakby peerelowski zalążek „pralni brudnych pieniędzy”).

Władcą podziemnego imperium jest Filip Merynos. Imponujące wcielenie zła. Na tle odpychającej żulii tym mocniej emanuje męskim pięknem, siłą, elegancją i chłodnym okrucieństwem, które w zależności od potrzeb może przeistoczyć się w dziką brutalność. Jest demoniczny, zostaje nawet porównany do Lucyfera. To on tak naprawdę jest „zły”, niemal w stopniu doskonałym. Opanowany, wytworny, mistrzowsko kryjący bezwzględność. Merynos to zło przemyślane, chłodne, wsparte doskonałym instynktem psychologicznym, czego dowodzi mistyfikacja z „Kudłatym” (półzwierzęcym prymitywem, zmitologizowanym we wszechmocnego herszta). To jego antagonistą jest tytułowy bohater, zagadkowy i niepokojący. Kreując go, Tyrmand wyprzedził popkulturowe toposy tak charakterystyczne dla mitologii hollywoodzkiej. Buduje więc napięcie i atmosferę tajemniczości, sprawnie żonglując regułami kultury popularnej. Nawet sposób obrazowania, oparty na grze cieni, odsyła do estetyki gotyckich romansów, ale też ekspresjonistycznego kina grozy. Zły jest wprowadzany w sposób widmowy niczym postać z innego wymiaru, fantastyczny mściciel niosący sprawiedliwość. Ten bohater o nadprzyrodzonych zdolnościach roztacza wręcz metafizyczny niepokój. Ma rys nieco bajroniczny, wszak w jego biografię wpisana została mroczna tajemnica, fatalna zbrodnia, która wciąż dręczy jego sumienie i staje się motorem jego misji – krucjaty przeciw stołecznej przestępczości.

Można powiedzieć, że Łysiak kontynuuje opowieść Tyrmanda, podejmując wątek zakończony w latach pięćdziesiątych i przeciągając go w lata siedemdziesiąte. Sam tytuł powieści Łysiaka nakierowuje nas na rodzaj gry z Tyrmandowskim Złym. Bandyckie studium w Dobrym zostało nawet pogłębione – doszedł do niego kontekst polityczny, którego u Tyrmanda zabrakło, a bez którego nie sposób przeniknąć istoty przestępczości w PRL. Całej powieści autor nadał konwencję kryminalnej gawędy, opowiedzianej z knajacką swadą na barwnym tle świata „urków”, bandytów i rozmaitych lumpenproletariuszy. Wszystko ukazane tyleż malowniczo co wiarygodnie, by znienacka całą formułę rozsadzić onirycznym fajerwerkiem.

Powieść Łysiaka powstawała w latach 1984–19862, kiedy autor miał pewien wgląd w koloryt przestępczej Pragi za sprawą przemytnika, za pośrednictwem którego sprowadzał dla dzieci drogie lekarstwa. Znajomość z owym szmuglerem doprowadziła do egzotycznego spotkania bossów przestępczego podziemia ze znanym pisarzem, co dla obu stron stanowiło frajdę i cenne doświadczenie poznawcze. Kryminalna struktura to dla pisarza niepospolity rarytas – źródło awanturniczej inspiracji, ale i bardzo przenikliwe studium człowieka, uwolnione z pęt konwenansu. Łysiak podążył więc tropem Balzaca, którego Komedia ludzka została spięta postacią Vautrina – zbiegłego galernika, którego pierwowzorem był słynny Vidocq3. Niewątpliwą ciekawostkę stanowi fakt, że maszynopis powieści wraz ze wszystkimi kopiami został wykradziony w okolicznościach bardzo dla Łysiaka dramatycznych. Można powiedzieć, że to jeden z tych przypadków, kiedy życie dubluje literaturę. Dobry mógł się ukazać w roku 1990, bo jego autor rok wcześniej wykupił swój tekst od kręgów funkcjonujących na styku świata przestępczego i esbecji. Przy okazji powieść okazała się ostatnią książką w Polsce pokiereszowaną przez cenzurę.

Łysiak chętnie sięga po mafijne wzory, przy czym czerpie je z samego źródła. Cosa Nostra dość często pojawia się w jego twórczości – i jako sycylijski koloryt, i jako modelowa instytucja zła (kopiowana przez inne przestępcze organizacje). W nadwiślańskiej fuzji półświatka i służb bliższe mafii są te drugie. Obie struktury łączy stosowany przez nie terror, a także korupcja, niepohamowana ekspansywność, zasada bezwzględnego podporządkowania i bezgraniczny cynizm. To w świecie przestępczym par excellence, pośród szumowin, zakapiorów i zwyrodnialców, zdarzają się ludzie kierujący się sztywnym kodeksem, w którym ważne są lojalność i specyficzny rodzaj honoru. Łysiak stworzył przestępców na licencji hrabiego Monte Christo, którzy wkraczają w świat gangsterski, aby wymierzyć sprawiedliwość. A gdy już przejmą w nim władzę, pilnują, by ten działał na zasadzie Robin Hooda. Przestępcze podziemie ma funkcjonować według ściśle określonych reguł, które nadają mu charakter wręcz instytucji pożytku publicznego, gdzie wielu zwyczajnych, szarych ludzi szuka (i znajduje) wsparcie.

Fabuła Dobrego osnuta jest wokół intrygi zbudowanej na zemście. Aby jej dokonać, główny bohater, Zygmunt Karśnicki vel „Książę”, wchodzi w mefistofeliczny układ, który czyni go przywódcą warszawskiego półświatka. Karśnicki to antyteza Merynosa, a właściwie kombinacja Merynosa i Złego. Tak jak ten pierwszy staje się niekwestionowanym przywódcą podziemnego świata. Budzi podziw i strach, imponuje siłą i surowością, potrafi przerażać konsekwencją w egzekwowaniu zemsty. Ale w przeciwieństwie do Merynosa jest szlachetny. Nie pociąga go władza, chce tylko wyrównać rachunki. Tak jak tytułowy Zły imponuje umiejętnościami walki wręcz, tak samo spuszcza tęgi łomot zbirom i bandziorom. Charakterystyczna jest tu scena wprowadzająca go w bandycki koloryt – mocno przerysowana, hiperboliczna sekwencja walki z ponad tuzinem najgorszych praskich zakapiorów (uzbrojonych w łomy, łańcuchy i kastety), zwieńczona ich pogromem. Sam pisarz tłumaczy się z niej gorączką kung fu spowodowaną filmem Wejście smoka. Karśnicki, tak jak Zły, nosi bolesną tajemnicę, choć nie tak tragiczną. Ale potrafi być bardziej niż on okrutny. Kiedy mści się za młodzieńcze upokorzenie, gwałt i samobójstwo narzeczonej, jest bezwzględny i chłodny. Jednak cały czas pozostajemy po jego stronie.

Kluczowym budulcem romantyczności Dobrego jest Mieczysław Heldbaum. Figura mefistofeliczna, wcielenie intelektualnego wdzięku i błyskotliwej erudycji. Bo Mefisto to zło kunsztowne, wyrafinowane, urzekające umysłową lekkością. Tym groźniejsze, bo za tą urokliwą fasadą kryje się bezwzględność. Mistrzostwo intryg i podstępów, ludzkie życie i dramaty stanowią dlań plac zabaw. Heldbaum kreuje, inspiruje, tworzy i zabija (choć nigdy własnoręcznie). Jest wierny wyłącznie swojej „firmie”, a za tę uważa KGB. Owszem, mierzi go estetyczna lichota komunistycznych hierarchów, ich prymitywizm, menelska natura i lumpowska mentalność, ale imponuje mu zło, jest mu zaprzedany, a nie ma według niego doskonalszej ekspozytury zła niż komunistyczna bezpieka. To on jest demiurgiem przestępczego świata w takim, a nie innym kształcie, to on stawia na jego czele „Księcia”, umiejętnie grając na jego emocjach, a wszystko po to, by całe podziemie kryminalne podporządkować bezpiece. Heldbaum kusi, deprawuje, omamia i niszczy – to jego największa namiętność. Ale musi to być zniszczenie efektowne, spektakularne. I tylko trudno o dobro, którego miałby być narzędziem jak jego pierwowzór pióra Goethego.

Łysiak z dużym pietyzmem odtworzył bandycki półświatek z jego hierarchią, specjalizacją i strefami wpływów. Paserzy, włamywacze, kieszonkowcy, sutenerzy i szmuglerzy mają zwierzchników, którzy podlegają większym bossom. Konglomerat zbrodni jest strukturą uporządkowaną na wzór korporacji. Przestępczość ma swoją specyfikę dyktowaną realiami społeczno‍-ekonomicznymi, stąd bazarowy hazard (typu gra w trzy karty), handel towarami deficytowymi szabrowanymi z państwowych przedsiębiorstw i podrabianymi dokumentami (świadectwa, dyplomy itp.). Oczywiście są też kradzieże samochodów, przemyt, meliniarstwo i lichwa. Forum Romanum bandyckiego półświatka stanowi Bazar Różyckiego, centralny punkt przestrzeni „ferajnianej”. W Dobrym pojawiają się też takie niuanse przestępczego uniwersum jak „hafty”, czyli więzienne tatuaże oznaczające specjalizację (kieszonkowców, włamywaczy recydywistów itp.) – kropki, księżyce, kotwice i korony.

Szczególnym kunsztem imponuje noszące ślady przedwojennej patyny doliniarstwo. Zachwyt budzi już samo szkolenie kieszonkowców wprawiających się do swego rzemiosła na manekinach z dzwoneczkami, podobnie jak konkretne techniki kradzieży, a nawet ich nazwy: „styl włoski”, czyli „robienie klienta stojąc do niego tyłem” czy „robota zza parkanu”, czyli „wyciąganie fantów” z wewnętrznych kieszeni. Do tego sztuczki, jak spożywanie czosnku i wzmacnianie go „setą” w celu uzyskania „chuchu” zmuszającego przechodniów lub pasażerów transportu miejskiego do odwracania twarzy, a wraz z nią wzroku. Wirtuozi złodziejskiego fachu mają też swoje zasady, które wzbraniają im okradania biednych lub kobiet z dziećmi (taki przestępczy etos) i karcą łamiących te reguły. Przy okazji „wykaszają” konkurencję, która wdziera się na nie swój rewir, a już szczególną złość budzą w nich amatorzy i nowicjusze, którzy próbują doliniarstwa na własną rękę.

Przestępcy w Dobrym ukazani są też jako mimowolni sprzymierzeńcy Milicji Obywatelskiej, racja bytu aparatu represji i wygodne alibi. Na bazarach jawnie handluje się deficytowymi towarami, co w oczach społeczeństwa ma stanowić wyjaśnienie dla pustych sklepów ogołoconych przez spekulantów, z którymi władza prowadzi przecież niezłomną walkę. Rozboje mają z kolei spowodować przychylniejszy odbiór milicji, która z założenia strzeże społecznego miru. Stąd mandaryni gangsterskiego podziemia stoją ponad prawem, co nie znaczy, że są samowolni, granice ich działania są kategorycznie nakreślone przez te same struktury, które wyznaczają reguły funkcjonowania całego państwa. Podziemie kryminalne PRL nie ma tej skali co mafie zachodnie. Dysponuje mniej śmiercionośnym arsenałem – ot, tradycyjne kastety, noże, łańcuchy i gazrurki. Broń palna jest wielką rzadkością podobnie jak zabójstwa – te właściwie są, jak wszystko inne, reglamentowane przez bezpiekę. Cały przestępczy półświatek to tylko jeden z pionów totalitarnej struktury, a jego faktycznym przywódcą okazuje się tytułowy Dobry, tajemnicza figura z wyżyn bezpieczniackiej hierarchii.

Dużym walorem powieści Łysiaka jest jej narracja utrzymana w malowniczym stylu sięgającym po elementy „kminy” i „grypsery”, połączone z językiem refleksyjnym, a momentami poetyzującym. W tym knajackim kodzie zaszyfrowana została tęsknota za minionym. Obraz świata, wyparty przez tanią atrapę emocji. Topos złotego wieku w gangsterskim kostiumie. Bo i Zły, i Dobry są współczesnymi baśniami o przyjaźni, poświęceniu i bohaterstwie. O walce z siłami zła i zamętu. W obu też najwięksi twardziele – bez względu na to, czy „z jasnej, czy ciemnej strony” – przegrywają z kobietami. Z tym że u Tyrmanda jest to kwestia ukaranej pychy, a u Łysiaka – zaufania, które zawsze potyka się o „casus Judasza”. Ale to już temat na inną opowieść.

1 Autor korzystał z wydania: L. Tyrmand, Zły, Warszawa 1990.

2 W. Łysiak, Dobry, Chicago – Warszawa 1996.

3 Eugène‍-François Vidocq (1775–1857) – francuski złodziej i oszust, który po serii kolejnych wyroków, kar więzienia i ucieczek rozpoczął współpracę z paryską policją. tworząc później w jej strukturach komórki tajnej policji (od 1813 r. znanej jako Sûreté Nationale). Pierwowzór nie tylko balzakowskiego Vautrina, ale również postaci policjanta Javerta, jednego z bohaterów Nędzników Wiktora Hugo.

Mafia w latach osiemdziesiątych i na początku lat dziewięćdziesiątych XX wieku. Fakty, podobieństwa, różnice – dyskusja

Daniel Wicenty: Najpierw chciałbym powitać pana redaktora Jerzego Jachowicza (oklaski), wieloletniego dziennikarza „Gazety Wyborczej”, potem związanego m.in. z Radiem Wnet i tygodnikiem „W Sieci”, nestora dziennikarstwa, przede wszystkim dziennikarstwa śledczego.

Witam także serdecznie redaktora Cezarego Gmyza (oklaski), niezmiennie powtarzającego, że z wykształcenia jest teatrologiem (śmiechy z sali), więc też to przypomnę... Dziennikarza śledczego, publicystę, aktualnie związanego przede wszystkim z tygodnikiem „Do Rzeczy”, który także zajmował się tą pierwszą przestępczością zorganizowaną w latach dziewięćdziesiątych.

Witam także dr. Karola Nawrockiego... Bez oklasków? (oklaski), naczelnika Oddziałowego Biura Edukacji Publicznej IPN w Gdańsku, a od pewnego czasu także systematycznego badacza struktur przestępczych z lat osiemdziesiątych.

Pierwsze pytania chciałbym skierować do naszych dyskutantów przyjezdnych, ponieważ obaj panowie redaktorzy zetknęli się, jako dziennikarze, z fenomenem przestępczości zorganizowanej. Czy mogliby panowie coś powiedzieć o tym pierwszym momencie kontaktu z przestępczością zorganizowaną? Może zaczniemy od pana redaktora Jachowicza.

Jerzy Jachowicz: To niedobrze, że ode mnie, bo ja już wszystko zapomniałem (śmiechy z sali). Z przestępczością zorganizowaną zetknąłem się jakby na swoim własnym podwórku, mianowicie w Pruszkowie. W roku bodajże 1964 lub 1965 przeniosłem się tam z Warszawy ze względu na śp. małżonkę... Tam na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych eksplodowała przestępczość, którą dziś nazywamy zorganizowaną. Zaczęło się od takich dwóch pamiętnych wydarzeń: jedno nastąpiło blisko Pruszkowa, pod Siestrzeniem, kiedy Polskę obiegła po raz pierwszy bulwersująca wiadomość, że dwóch zastrzelonych facetów wyrzucono na szosę i że zabójstwa dokonał prawdopodobnie jakiś Rosjanin, który był jednym z dwóch ludzi jadących tym samochodem, ale nie kierowcą. Obydwaj zastrzeleni byli związani z pruszkowskim półświatkiem, zaczynali pod koniec lat osiemdziesiątych jako cinkciarze, a później już zajmowali się napadami na tiry, ale z taką pełną przebiegłością, bo napadali na te, które nielegalnie przewoziły papierosy bądź alkohol. W związku z tym mieli gwarancję, że nikt z obrabowanych nie pójdzie na policję i się nie poskarży.

Drugi wypadek to zastrzelenie jednego z gangsterów w hotelu George – także bardzo blisko Siestrzenia i Pruszkowa – kiedy policja zorganizowała zasadzkę. To był pierwszy moment, kiedy zetknąłem się z przestępczością zorganizowaną. W pewnym sensie stało się to na moich oczach, jako że kilku ludzi z tej grupy znałem. Mijałem się z nimi na ulicy, czasami w kościele, rzadziej w restauracji, bo nie było mnie wtedy stać na chodzenie po restauracjach, których w Pruszkowie były wówczas dwie. Jedna była znana z tego, że do niej uczęszczali jednocześnie i miejscowi gangsterzy, i policjanci, i po jakimś czasie, tak już po kilku butelkach, obydwie grupy stanowiły wspólnotę, to znaczy łączono stoły i gangsterzy pili razem z policjantami (przekazanie mikrofonu red. Gmyzowi).

Daniel Wicenty: Pan się zetknął z nieco inną przestępczością, nie tak brutalną. Jeśli dobrze pamiętam, była to sprawa Art‍-B. Ona na pierwszy rzut oka takich elementów bardzo brutalnych nie posiadała.

Cezary Gmyz: Rzeczywiście, sprawa Art‍-B była jedną z pierwszych, którymi się zajmowałem jako dziennikarz śledczy. Ale najpierw chciałbym się odnieść do pytania troszeczkę bardziej ogólnie i opowiedzieć o tym, co miało miejsce nie w latach osiemdziesiątych, tylko w ubiegłym tygodniu, a co, moim zdaniem, nadaje odpowiednie ramy formalno‍-prawne tej naszej dyskusji. A mianowicie w ubiegłym tygodniu Sąd Najwyższy podtrzymał wyrok skazujący wydany na jednego z członków zorganizowanej grupy przestępczej o charakterze zbrojnym. Ten człowiek nazywał się Czesław Kiszczak. Kiedyś Juliusz Machulski na pytanie, dlaczego akcję filmu Vabank osadził w okresie międzywojennym, odpowiedział, że w PRL-u nie było prawdziwej przestępczości, a prawdziwy kryminał można nakręcić tylko w kraju o ustroju kapitalistycznym. Mnie się to zdanie do czasu nawet podobało, ale w końcu odkryłem, że to nieprawda; że PRL był de facto zarządzany przez grupę, która była zorganizowaną grupą przestępczą o charakterze zbrojnym, czyli PZPR z jej przybudówkami zbrojnymi: esbecją, milicją i całym systemem represji. W PRL-u nie było na wielką skalę przestępczości zorganizowanej właśnie dlatego, że ci bandyci, ulokowani na samym szczycie, nie znosili konkurencji.

W sposób oczywisty dla mnie wybuch przestępczości zorganizowanej w pierwszej połowie lat dziewięćdziesiątych wiąże się z tym, że nagle ta mafia zniknęła, że komuchy po prostu podzieliły się władzą z opozycją czy też tę władzę częściowo oddały. W to miejsce wkroczyły zorganizowane grupy przestępcze. Nie musiały one walczyć z tą najsilniejszą mafią [...], której symbolem byli Jaruzelski, Kiszczak i wszyscy ci, którzy zostali przez panią prokurator [Ewę] Koj z katowickiego IPN oskarżeni prawomocnie w sprawie Kiszczaka i skazani za udział w grupie przestępczej o charakterze zbrojnym.

Również Art‍-B jest tego dowodem. To była tak naprawdę pierwsza przestępczość zorganizowana „białych kołnierzyków” w Polsce, bo to, co się działo wcześniej, nigdy nie rozwinęło się na taką skalę. Nie wiem, czy państwo pamiętają te najsłynniejsze przestępstwa grup zorganizowanych w PRL-u, które jeszcze czerpały z zasobów zbrojnych II wojny światowej, czyli napad na Jasnej, prucie banków w Wołowie, strzelaninę w Alei Wyzwolenia w Warszawie – te wydarzenia stanowiły pewną namiastkę przestępczości zorganizowanej, ale w gruncie rzeczy nią nie były. Dopiero po przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych pojawiła się szansa na to, żeby powstała pierwsza mafia. Pierwszą mafią, tą w „białych kołnierzykach”, rzeczywiście było Art‍-B. Po latach wiemy, że w całą jej strukturę weszli ludzie służb specjalnych, którzy dawali po prostu [Bogusławowi] Bagsikowi i [Andrzejowi] Gąsiorowskiemu kryszę w zamian za inną działalność, która także nosiła znamiona działalności półlegalnej. Art‍-B oczywiście zarabiało pieniądze na słynnym oscylatorze, czyli przerzucaniu tych samych pieniędzy, również helikopterem – to byli pierwsi biznesmeni, którzy mieli własne helikoptery – i wielokrotnym ich oprocentowaniu w różnych bankach1.

Ale prawdziwe pieniądze Art‍-B zrobiła na operacji „Most”, czyli gigantycznej operacji przerzucenia prawie dwóch milionów Żydów ze Związku Radzieckiego do Izraela2. To była operacja chroniona z jednej strony przez esbeków, a z drugiej przez izraelskie służby specjalne, która pozwoliła rozwinąć skrzydła tym bandytom wywodzącym się jeszcze ze Służby Bezpieczeństwa. Parę razy padło tutaj nazwisko najsłynniejszego świadka koronnego, Jarosława Sokołowskiego pseudonim „Masa”. Kiedyś powiedział on o sobie coś, co bardzo dobrze określa tę przestępczość zorganizowaną przełomu ustrojowego w Polsce: „My byliśmy mafią przypadkową, prawdziwa mafia to byli ludzie służb”. To jest perspektywa, o której powinniśmy pamiętać, mówiąc o przestępczości zorganizowanej w Polsce po dziś dzień, dlatego że te mechanizmy nie zostały skutecznie wykluczone.

W latach dziewięćdziesiątych wydawało mi się, że pewne czynniki biologiczne, czyli to, że esbecy będą coraz starsi i będą wymierali, ograniczą działalność mafii w Polsce. Jak mawia Lech Wałęsa, „byłem w mylnym błędzie”. Okazało się, że ci ludzie wykształcili organy przetrwalnikowe. Z jednej strony kooptowali swoje dzieci do tej działalności. Na przykład sędzia Igor Tuleya, który jest po mieczu i po kądzieli dzieckiem esbeckim. To jest sposób przenikania tego, co charakterystyczne dla mafii, to znaczy legalizowanie w pewnym momencie pieniędzy pochodzących z przestępstwa. Nie mówię – żeby mnie Tuleya nie pozwał – że to jest ten przypadek, ale przechodzenie ze strefy szarej do strefy białej. Jeśli przyjrzeć się pochodzeniu majątków należących do pierwszej setki ludzi najbogatszych, chociaż tutaj też zachodzą pewnego rodzaju fluktuacje, to związki tych ludzi bądź ich rodziców – czy to Krauzego, czy Kulczyka – ze służbami specjalnymi są już dzisiaj w miarę przejrzyste. W składzie osobowym służb specjalnych i dzisiaj to widać. Nawet jeżeli ci starzy esbecy powymierali, to są nieraz całe klany rodzinne. Takim przykładem jest cały Departament I, zamieszany jeszcze w czasach PRL-u w całą masę afer, [...] czyli w aferę „Żelazo” czy „Zalew”, no i oczywiście w „autobandę”.

Mam taką teorię, że przełom ustrojowy został wręcz sfinansowany przez mechanizm przestępczy, jakim było wyprowadzanie [...] pieniędzy z funduszy operacyjnych na działalność biznesową. To, czego najbardziej oczekuję po zdejmowaniu klauzul w zbiorze zastrzeżonym IPN, już się dzieje, bo te materiały, które wychodzą z IPN, pokazują, że na przełomie lat 1989 i 1990 rzeczywiście mieliśmy do czynienia z gigantyczną operacją finansową. Niestety, akta IPN mają cezurę do 31 sierpnia 1990 r., potem nadal są w większości aktami klauzulowanymi, niepodlegającymi przekazaniu do archiwum. Ale po zdjęciu klauzuli z części materiałów dotyczących Tomasza Turowskiego, który udawał jezuitę w Watykanie, a następnie został w 1993 r. polskim dyplomatą z korporacji Geremka, by skończyć swoją karierę na płycie lotniska w Smoleńsku 10 kwietnia 2010 r., okazało się, że mamy do czynienia z komunistycznym szpiegiem. Jego życiorys bardzo dobrze opisuje tę przemianę ustrojową, w moim przekonaniu przestępczą.

Niedawno usiłowałem odtworzyć życiorys Turowskiego z lat 1990–1993, kiedy wrócił do Polski – wrócił w połowie lat osiemdziesiątych, ale ja do końca lat osiemdziesiątych nie wiedziałem, co się z nim działo, miałem trzyletnią dziurę. Wyciągnięcie części materiałów, które były do niedawna jeszcze zastrzeżone, pokazało, co tę dziurę wypełnia – właśnie udział w tej operacji finansowej. Pewnie ktoś przez nieuwagę puścił dokument, który miał być nadal tajny. Co się okazuje po tym, jak Tomasz Turowski jedzie z ekipą Departamentu I z torbami wyładowanymi pieniędzmi kupować w Polsce maszyny drukarskie, m.in. dla „Rzeczypospolitej”, czyli czołowego wówczas dziennika, w którym potem pracowałem, czy dla wydawnictwa Editions Spotkania? Czym się ten człowiek zajmował przez trzy lata? Prywatyzacją stoczni szczecińskiej. I to jest właśnie prawdziwa mafia.

Daniel Wicenty: Bardzo dziękuję. Pojawiło się tu dużo wątków, pewnie będziemy się poruszać dwutorowo, nie tylko w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych. Z jednej strony mamy do czynienia z funkcjonariuszami‍-przestępcami, może dużo bardziej istotnymi dla transformacji ustrojowej, a z drugiej z tymi twarzami, które, jak myślę, są potocznie kojarzone z mafią, zwłaszcza początku lat dziewięćdziesiątych. Ten wątek chciałbym przez chwilę kontynuować, więc jeszcze pytanie do pana Jerzego Jachowicza: kim oni byli w latach osiemdziesiątych? Ci ludzie, którzy zaczęli tworzyć polską, potocznie rzecz ujmując, mafię – oprócz tego, że bardzo często, i to jest chyba nieprzypadkowe, byli cinkciarzami. Czym jeszcze się wtedy zajmowali?

Jerzy Jachowicz: W latach osiemdziesiątych w większości byli to, tak jak ich tu nazwano, „członkowie szajki”, czyli grupy przestępców trochę się zmieniającej [...] i przyjmującej nowych członków. Ale trzon tej grupy był trwały i później oni wszyscy stanowili tzw. zarząd Pruszkowa. Otóż byli to pospolici kryminaliści, którzy zajmowali się włamaniami do hurtowni i fabryk produkujących rzeczy z udziałem stopów srebra, napadami na wybrane, przedtem dokładnie spenetrowane środowiska ludzi, którzy mieli w domu jakieś cenne zbiory obrazów lub innych wartościowych rzeczy w postaci wyrobów ze złota itp. Byli to, jak mówię, pospolici gangsterzy i złodzieje, i to oni nadali pierwszy sznyt. Ale później zostali szybko wzmocnieni przez młodych pruszkowiaków, właśnie tych cinkciarzy, i wśród nich wyrastały nowe gwiazdy, m.in. wspomniany tu „Masa” czy nieżyjący już Wojciech Kiełbasiński, czyli „Kiełbasa”...

Cezary Gmyz: Zastrzelony, nawiasem mówiąc, pod sklepem mięsnym.

Jerzy Jachowicz: Tak, pod sklepem spożywczo‍-mięsnym. On rzeczywiście często dokonywał tam zakupów na śniadanie, interesowały go głównie świeże bułki, świeży baleron i szynka. Został zastrzelony, gdy szedł do samochodu, na schodach tego minimarketu.

Chciałem jednak na chwilę wrócić do fundamentów [...], a mianowicie, żeby mieć w pamięci to, iż właściwie przestępczość zorganizowana w takim potocznym znaczeniu była już mocno rozwinięta w latach siedemdziesiątych i że wspierały ją nie tylko służby kryminalne milicji, ale także Służba Bezpieczeństwa. Podam tylko dwa przykłady. Pierwszy taki: Węgrzy byli specjalistami [w drukowaniu fałszywych banknotów dolarowych] i dyrektor takiej wytwórni fałszywych dolarów w Budapeszcie... – nawiasem mówiąc, miał zostać dyrektorem...

Cezary Gmyz: PWPW...

Jerzy Jachowicz: Nie, dyrektorem... produkcji dowodów, nowych dowodów osobistych!

Cezary Gmyz: PWPW, Polskiej Wytwórni Papierów Wartościowych.

Jerzy Jachowicz: Tak, no więc na Węgrzech produkowano fałszywe dolary. W momencie, gdy Służba Bezpieczeństwa chciała, oczywiście po wstępnym rozejrzeniu się, kogoś zaangażować czy zwerbować na swojego tajnego współpracownika, wiedząc, że jest amatorem kupowania dolarów, podstawiała swoich cinkciarzy, którzy z pełną świadomością sprzedawali kandydatom te przekazywane im przez SB dolary. Te banknoty były zaopatrzone w hologram, który umożliwiał znalezienie ich za pomocą odpowiednich przyrządów. Jeżeli chciano takiego faceta osaczyć, to właśnie był jeden ze sposobów na zwerbowanie go. To pokazuje, jak dalece Służba Bezpieczeństwa pilotowała, ale także ingerowała w działania tych grup.

I drugi przypadek, który chcę pokazać jako klasyczną przestępczość zorganizowaną. W tym czasie, kiedy siedzący tu obok mnie młody człowiek wyciągał szyję na ten świat, ja wpadłem w szpony zgubnego nałogu, mianowicie zacząłem grać w brydża sportowego. Już w końcu lat sześćdziesiątych przyswajałem sobie ten, można powiedzieć, uniwersytet brydża sportowego, jego najwyższe tajniki, i w związku z tym obracałem się w grupie graczy wyjeżdżających często za granicę. To byli moi koledzy, graliśmy razem w turniejach, np. do Gdańska pierwszy raz przyjechałem w latach sześćdziesiątych, właśnie na tak zwany Kongres Bałtycki, jako zawodnik biorący udział w turniejach brydża sportowego. No i w tej grupie, do której należałem, znalazła się, można powiedzieć, elita ówczesnych graczy, którzy często wyjeżdżali za granicę. Po kilku latach, bodaj w 1971 r., nagle wykryto, że oni stanowią potężną grupę przemytniczą. To byli reprezentanci Polski, których dziś moglibyśmy określić śmiało jako zorganizowaną grupę „białych kołnierzyków”, ponieważ wszyscy zajmowali albo stanowiska dyrektorów, albo docentów, pracowników nauki, w każdym razie większość należała do, można powiedzieć, wyższych sfer inteligencji.

Otóż ta grupa – ja, oczywiście, do dziś pamiętam ich nazwiska – zajmowała się prostym procederem, mianowicie wywoziła z Polski dwie rzeczy: dolary oraz... kawior. Jeździli do Rosji albo od przemytników rosyjskich kupowali kawior, po czym z Europy Zachodniej wracali po sprzedaniu go ze sztabkami złota. Przy czym, żeby ten proceder mógł trwać kilka lat, musieli oczywiście zwerbować celników na lotnisku. Później znaleziono drugi kanał przerzutowy, mianowicie na południu przez Czechosłowację. Górale pomagali im przenosić dolary, które oni najpierw jadąc do Wiednia, a stamtąd mając już wolną drogę, wozili do takich krajów, jak Francja, Anglia, Włochy, Belgia – to były główne kraje, gdzie się grywało w dużych, międzynarodowych turniejach. Była to grupa około dziesięciu osób, z którymi ja się spotykałem kilka razy w tygodniu. Jeden z nich, Marek Kasprzak, restaurator, który miał w Ząbkach pod Warszawą lokal, pożyczał ode mnie, dla kamuflażu, trzysta czy czterysta złotych. Ja z biedą mu pożyczałem i czekałem tylko, kiedy mi odda – oddawał regularnie. Dopiero później mi powiedział, że to była po prostu gra z jego strony. Bo oni złoto, to było też ciekawe, zakopywali w ziemi jak w aferze Matejewskiego „Zalew”.

To byli czołowi brydżyści Europy. Mózgiem całego przedsięwzięcia był Bogumił Seifert, radca prawny ministra finansów3. Jego gabinet był centralą całej tej wymiany w obydwie strony, a więc dolarów, kawioru, a później rozprowadzania złota. Wyroki były potworne, bo Seifert dostał osiem lat więzienia, a inni, m.in. Selim Achmatowicz – obiecujący pracownik naukowy Politechniki Warszawskiej, Andrzej Simon – pracownik Politechniki Krakowskiej i kilku innych, m.in. Antek Jaworski, którego córka [Magdalena Jaworska] była Miss Polonia w późniejszym okresie [tj. w 1984 r.], dostali bardzo wysokie wyroki do pięciu lat4. Oczywiście dziś możemy mówić, że to była patologia PRL-u, że obywatele Europy nie mogli prowadzić normalnej wymiany handlowej. Ale takie były czasy i jeżeli taka grupa działała przez kilka lat pod okiem dziesiątek innych ludzi i nie dochodziło do wsypy, to znaczy, że była to grupa dobrze zorganizowana. A sypnął ją jeden ze zwerbowanych agentów w naszym środowisku, też niezły gracz, z Kielc.

Daniel Wicenty: Może te wyroki były pochodną tego, że po prostu nie mieli dobrej kryszy?

Jerzy Jachowicz: Tak, oni raczej nie dzielili się z funkcjonariuszami MSW.

Daniel Wicenty: Proszę państwa, chciałbym, żebyśmy spróbowali [...] popatrzeć na lata osiemdziesiąte jak na proces, tak to nazwijmy sobie roboczo, pierwotnej kumulacji [przestępczego] kapitału. Pan redaktor Gmyz powiedział tutaj o legalizacji pieniędzy operacyjnych, wypracowywanych m.in. przez Departament I, ale nie zapominajmy też o wielkiej aferze, o której chyba jakaś wzmianka ledwie się pojawiła w którejś wypowiedzi – o [Grzegorzu] Żemku. I o Zarządzie II Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, czyli wywiadzie wojskowym. Tu też pytanie do dr. Nawrockiego: jak można spojrzeć na kradzież i przemyt samochodów pod tym kątem. Bo wczoraj w wystąpieniu dr. Nawrockiego pojawiła się taka informacja, że w jednym tylko roku jedna tylko grupa, wcale nie najliczniejsza, wypracowała – jeśli dobrze pamiętam – 200 mln zł zysku. W połowie lat osiemdziesiątych, kiedy średni dochód wynosił około 200 tys. zł!5

Karol Nawrocki: To prawda. Żeby dojść do przestępczości związanej z kradzieżą samochodów, warto się cofnąć nieco głębiej. Mimo że jestem dość młody, też miałem możliwość przyjrzeć się z nieco innej strony niż zwykły obywatel przestępczości niezorganizowanej, o nieco mniejszym ciężarze gatunkowym niż ta, o której mówi „Masa”. Byłem bokserem gdańskiego klubu „Stoczniowiec” i tam spotykałem różne osoby, oczywiście w wieku juniorskim. Kiedy moi koledzy studenci byli czy to kelnerami, czy myli okna, ja dzięki swoim umiejętnościom bokserskim byłem ochroniarzem w kilku trójmiejskich klubach i hotelach. Jak wiadomo, lokale takie są dość często miejscem zbornym tej miejskiej przestępczości. Więc zarówno Jarosław Sokołowski „Masa”, jak i ci, którzy byli w hierarchii jeszcze niżej, spotykali się często w dyskotekach. Perspektywa oglądania ich czy to w walce ringowej, czy z boku, ze świadomością, że tak naprawdę nie są prawdziwymi gangsterami, a jedynie bożyszczami małych dilerów, handlujących jakimiś detalicznymi ilościami narkotyków, albo drobnych złodziejaszków, pozwala, wydaje mi się, nabrać przy rozmowie o przestępczości zorganizowanej innej perspektywy.

A przestępczość zorganizowana nie jest wcale domeną PRL, bo w II RP istniał automobilowy gang „Kłaka”, który wyłącznie dzięki współpracy z policjantami mógł przez kilka lat napadać na dwory i je rabować. Już wówczas policyjno‍-gangsterski sojusz gwarantował pewien sukces. Albo taki „Doktor Łokietek” i „Tata Tasiemka”, dwóch przestępców związanych w II RP ze strukturami Polskiej Partii Socjalistycznej, ściągających haracze na warszawskich dzielnicach i trudniących się przemytem w Warszawie6.

Ominę tu PRL i przeskoczę od razu do lat dziewięćdziesiątych, a potem znowu się cofnę. Otóż, jest taka świetna książka o skandynawskiej przestępczości, którą napisał Kjetil Stensvik Østli. Książka ta nosi tytuł Policjanci i złodzieje. Autor analizuje w niej wielką przyjaźń jednego z norweskich policjantów ze złodziejem, nawiązując też do badań antropologicznych i pokazując, że tak naprawdę świat przestępców i tych, którzy uchodzą za stróżów prawa, są do siebie podobne. Oba funkcjonują na marginesie prawa i posługują się podobnym językiem7. [...] Policjanci śledczy zajmujący się przestępczością zorganizowaną niekoniecznie traktują przestępców jak przeciwników, ale jak partnerów w grze. Te światy się po prostu przenikają. A PRL jest tego sztandarowym przykładem, na co wskazują już jego początki.

W 1947 r., w ramach połączonych służb wywiadu i kontrwywiadu, powstała spółka „Dimex”, taka specjalna, eksportowo‍-importowa akcja ekonomiczna [...]. Pisał o tym Witold Bagieński8. Działała ona w latach 1947–1949. W tym czasie na szmuglu, kradzieżach w Berlinie i eksportowaniu z Polski do Berlina artykułów spożywczych zarobiła około 8 mld zł i niespełna 2 mln dolarów. Same te wartości polskie, czyli około 8 mld zł, oznaczały tylko miliard mniej niż cały ówczesny fundusz operacyjny Ministerstwa Obrony Narodowej. A kto stał za tym procederem, kto był jego mózgiem? Wacław Komar, przed wojną Mendel Kosoj, działacz Komunistycznej Partii Polski, funkcjonariusz NKWD, jeden z największych bezpieczniaków. W aferze „Dimexu” odpowiedzialności nie poniósł nikt z tych, którzy kierowali całym związkiem przestępczym. Do więzienia wsadzano – na półtora roku, na rok – jakichś drobnych przestępców, szmuglujących, kradnących i napadających.

Ten schemat powtarza się w kolejnych aferach. Czym różni się afera „Zalew” od wszystkich innych afer z czasów PRL? Otóż w aferze „Zalew” odpowiedzialność ponieśli wysocy funkcjonariusze MSW: Ryszard Matejewski dostał wyrok dwunastu lat pozbawienia wolności, ale tylko dlatego, że zmieniła się w PRL władza i Edward Gierek chciał się rozliczyć z poprzednim systemem, a Franciszek Szlachcic, nowy minister spraw wewnętrznych, chciał niejako pognębić Mieczysława Moczara9. Tutaj taka ciekawa anegdota, jeśli chodzi o Moczara, wówczas ministra spraw wewnętrznych. Pułkownik Henryk Żmijewski, przebywający na placówce w Moskwie, wspomina, że gdy Moczar przyjechał do Moskwy, przekazał mu listę zakupów. Żmijewski porównuje wielkość tej listy – w czasie gdy jest sądzony w aferze „Zalew” – z [aktem] oskarżenia. Ta lista na 42 stronach zawierała artykuły, jakie Żmijewski miał nabyć. Jeszcze przed samym wyjazdem Moczar pytał Żmijewskiego, czy na pewno kupił zegarek dla jego służącej. I oczywiście, co powtarza w tym procesie Żmijewski, nie spytał, skąd Żmijewski weźmie na to pieniądze. Jak wynika z tego dokumentu, takie praktyki były naturalne dla wywiadu i kontrwywiadu cywilnego i wojskowego.

No i największa afera, „Żelazo”, z maja 1971 r. Już nie będę wracał do samych początków i do tego typowego recyklingu przestępczości cywilnej, uprawianego przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych. Dwóch braci Janoszów [tj. Kazimierz i Mieczysław] zostaje tajnymi współpracownikami [SB], trzeci [Jan] jest kontaktem operacyjnym. Najpierw jednak po to, żeby zdobyć kontakt z przebywającymi po ucieczce do RFN braćmi [Kazimierzem i Mieczysławem] Janoszami [SB] werbuje ich brata [Józefa], pozostającego w Polsce. Jest to typowy recycling przestępczości zorganizowanej przez MSW, którego apogeum (przewóz wszystkich kruszców i wartości) następuje w maju 1971 r.10

I już kończąc, o samym mechanizmie: oczywiście Departament I MSW daje sygnał do NRD, że materiały te [będzie] przewoził Kazimierz Janosz swoim Mercedesem 200. Mercedes aż przysiadł – było tam blisko 150 kilogramów [samego] złota. Następnie granica celna się dla niego otworzyła. Ten samochód był jedynie kroplą w morzu całego transportu, który idzie zza zachodniej granicy, jadą bowiem zarówno dwa wagony kolejowe, jak i kontenery z wyrobami futrzarskimi, z brylantami, których nie sposób tutaj wymienić. To powtarzający się mechanizm funkcjonowania przestępczości zorganizowanej w PRL-u. Ludzie chcieli tu żyć tak samo jak gdzie indziej. Najpierw po roku 1945 chcieli mieć co jeść, w latach sześćdziesiątych chcieli mieszkania ze ślepą kuchnią, a w latach siedemdziesiątych ich aspiracje wzrosły i chcieli mieć samochody i coca‍-colę. To był popyt. A podaż? Ja bym to porównał, tak obrazowo, do źródła. Podaż mogła się odbywać wyłącznie w podziemiu, bo nie istniał normalny rynek, wszyscy żyli w nienormalnym świecie. Więc źródło popytu, bijące gdzieś tam pod ziemią – bo popyt idzie tylko pod ziemią – może w każdej chwili eksplodować. I co mogło zrobić MSW? Oczywiście znaleźć ujście dla tego źródła i tak, wydaje mi się, stało się i w latach czterdziestych, i sześćdziesiątych, i osiemdziesiątych.

Daniel Wicenty: Proszę państwa, ja bym wrócił do jednego nazwiska, które się tutaj pojawiło w wypowiedzi redaktora Gmyza, mianowicie do gen. Czesława Kiszczaka. Powiem szczerze, mam pewien problem, jak spojrzeć na tezę, że to miałby być patron pewnych zmian, które się dokonały na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych, także w kontekście, który nas tutaj interesuje. W 1985 r. zaczął działać Zarząd Ochrony Funkcjonariuszy, struktura wymyślona przez gen. Kiszczaka, przez niego kontrolowana i pilotowana. To miała być taka komórka, która kontroluje i dyscyplinuje funkcjonariuszy, posiadająca bardzo szerokie uprawnienia [...], łącznie z kontrolą operacyjną. Można powiedzieć, że funkcjonariusze ZOF mogli inwigilować innych funkcjonariuszy, co zresztą robili. Jak w związku z tym patrzeć na rolę Kiszczaka, który doprowadził do powstania ZOF, a z drugiej strony, być może, pojawia się na dalszym planie jako patron innych przedsięwzięć? Jak postrzegać samo funkcjonowanie Zarządu Ochrony Funkcjonariuszy?

Cezary Gmyz: „Zofka” – tak potocznie nazywano tę strukturę w ramach MSW – rzeczywiście była milicją w milicji czy też esbecją w esbecji, która jednak miała szersze zadanie i nie bez kozery ten wydział nie został nazwany Wydziałem Spraw Wewnętrznych, tak jak nazywa się teraz11. Owszem, miał on wśród swoich statutowych zadań zwalczanie przestępczości samych esbeków, drugim jednak zadaniem, zupełnie niestatutowym, było jej krycie. Jeden tylko przykład – ja się „Zofką” jako strukturą nie zajmowałem jakoś intensywnie, ale trafiłem kiedyś przy okazji badania akt Departamentu I na bardzo ciekawą sprawę.

To była sprawa odpryskowa od Turowskiego. Jego adwokat, który reprezentował go w procesach przeciwko mnie, to były redaktor naczelny „Płomieni” i „Rzeczywistości”. Odkryłem, że był zwerbowany również przez Departament I pod pseudonimem „Medon”12. Poprosiłem o te akta i tam znalazłem historię tego werbunku, który miał miejsce w restauracji Cristal‍-Budapest, gdzie przesiadywał Departament I. Opowiem to, bo ta historia ma też taką fabularną kodę, w sam raz na scenariusz. Mianowicie, kiedy ten człowiek był werbowany, ktoś nagle rzucił niejasne słowa: „A ty mi Jadźki p...ć nie będziesz”, i w tym momencie rozpętała się strzelanina. Jak potem „Zofka” podliczyła, na stosunkowo małej przestrzeni restauracji Cristal wystrzelono 64 pociski. To, że tam nikt nie został draśnięty, wynikało albo z braku umiejętności strzeleckich funkcjonariuszy, albo po prostu strzelali oni na pokaz. W każdym razie „Zofka” się tym zajęła w sposób specyficzny i metodyczny i cała sprawa – a o tej strzelaninie było w okolicy głośno, to w końcu centrum miasta – została zamieciona pod dywan. Żeby było zabawniej, dzisiaj w tej ulubionej restauracji funkcjonariuszy Departamentu I mieszczą się sale wystawiennicze Instytutu Pamięci Narodowej im. Janusza Kurtyki. Tak więc miejsce, które kiedyś esbecy tak ukochali, dzisiaj służy polskiej historii. Tego chyba żaden scenarzysta by nie wymyślił.

Ale to była też formacja, która służyła Kiszczakowi do rozpraw wewnętrznych, coś w rodzaju gwardii pretoriańskiej... Nawiasem mówiąc, mam z Kiszczakiem pewien problem, bo nie wiem, czy on był cwany, czy inteligentny – jak wiadomo, cwaniactwo to jest coś, co durniom zastępuje inteligencję. Czy państwo wiedzą, jakie wykształcenie miał Kiszczak? Niepełne podstawowe. A był jednym z najbardziej cwanych i sprytnych ludzi. Widać to w tym, jak sobie dawał radę w rozgrywkach z ludźmi o wiele lepiej od niego wykształconymi. Nie wiem, czy państwu mówi coś nazwisko Fabian Dmowski. To był swego czasu szef rezydentury Departamentu I w Rzymie o kryptonimie „Baszta”, człowiek władający czterema czy pięcioma językami, bardzo doświadczony funkcjonariusz z bogatą przeszłością, który w pracy operacyjnej odnosił autentyczne sukcesy. Kiszczak, jak wiemy, też w Londynie robił za peerelowskiego szpiega, ale sukcesów tam nie odnosił żadnych. W końcu Dmowski został mianowany dyrektorem Departamentu I, ale – z akt to jednoznacznie nie wynika – pozbyto się go bardzo szybko13. Podejrzewam, że Kiszczak uważał go za swojego konkurenta, na którego mógłby postawić Jaruzelski, gdyby chciał się Kiszczaka – którego się zwyczajnie bał – pozbyć. Dmowski został załatwiony w sposób bardzo przemyślny. Otóż „Zofka” ruszyła, żeby sprawdzać to, co robili wszyscy wysocy urzędnicy MSW, wykorzystując podległych im funkcjonariuszy czy żołnierzy do prac remontowo‍-budowlanych. To była powszechna praktyka. Dmowski budował domek letniskowy pod Lasem Kabackim, w czym brali udział żołnierze, z jednostek nadwiślańskich, o ile dobrze pamiętam. Potraktowano to jako pretekst, żeby go usunąć ze stanowiska dyrektora Departamentu I. Tak się skończyła jego kariera.

„Zofka” więc, z jednej strony, rzeczywiście dbała o pewnego rodzaju czekistowską moralność, bo coś takiego istniało, ci ludzie mieli pewien system – ciężko mi to przychodzi nazywać – wartości, tyle że nie wypływał on z pobudek moralnych, a tym bardziej religijnych, tylko z powodów praktycznych. Na przykład w szkole Departamentu I, w Ośrodku Kształcenia Kadr Wywiadowczych w [Starych] Kiejkutach, dbano, żeby funkcjonariusze, skoro już piją – bo alkohol był rzeczą powszechną w służbach specjalnych – mieli mocną głowę. Wobec tego już na tamtym etapie studenci kursów wywiadowczych mieli nieograniczony dostęp do alkoholu i byli obserwowani, który ma słabą głowę i który po wódce za dużo gada.

Dbano też w ramach Służby Bezpieczeństwa o pewnego rodzaju moralność. Państwo się zdziwią, ale: Kiszczak – cały czas jedna żona, Jaruzelski – tak samo. Znam całą masę esbeków, którzy się prowadzili zgodnie, powiedziałbym, z moralnością katolicką. Z czego to wynikało? Bynajmniej nie z wiary. Wystarczy popatrzyć na proces pozyskiwania funkcjonariuszy do służby. Pozyskiwano ich tak, żeby nie powstało zagrożenie również ze strony rodziny. Wywiad środowiskowy dotyczący rodziny funkcjonariuszy na wstępnym poziomie obejmował również kwestie takie, czy np. jakiś oficer nie ma skłonności do dziewczyn. Coś takiego jak Bond podrywający panienkę za panienką wcale nie było dobrze widziane w służbach specjalnych PRL. Z jednego względu – wiadomo było, że jeżeli w rodzinie esbeckiej dojdzie do kryzysu małżeńskiego, to żona, która po prostu zostanie wymieniona na tak zwany nowszy model, z żalu może opowiadać o tym, co robił mąż. To stanowiło realne niebezpieczeństwo. Romanse były ewentualnie dopuszczane w ramach samego resortu, natomiast poza resortem zawsze postrzegano je jako coś bardzo dla służby niebezpiecznego. A już nie daj Boże, jeśli ktoś romansował tak jak jeden z funkcjonariuszy Departamentu I, [ppłk Michał] Goleniewski, który zwiał z niemiecką kochanką w Berlinie Zachodnim14.

Daniel Wicenty: To może jeszcze jedna drobna historia. Teoretycy socjalistycznej moralności zwracali także uwagę na to, że nie można doprowadzić do anarchizmu seksualnego – to prawie cytat z opracowania chyba z 1967 r. – chociaż zażegnywali się, że nie są pruderyjni. I konkretny przypadek. Bardzo dobrze zapowiadająca się kariera funkcjonariusza Czesława Wojtalika z Gdańska także zakończyła się przez to, że miał nieuporządkowane życie seksualne. Kiedyś – żeby się przed kobietą popisać – pokazał jej zdjęcie operacyjne z chrztu jednego z dzieci Lecha Wałęsy. Nie pamiętam, o które to dziecko chodziło, w każdym razie esbecy zrobili tam zdjęcia operacyjne i to zdjęcie po prostu wyciekło. Uznano, że miarka się już przebrała i że ppłk Wojtalik nie gwarantuje żadnej konspiracji działań. Został wyrzucony z resortu...

Cezary Gmyz: Ja może jeszcze coś dodam, skoro jesteśmy przy sprawach obyczajowych. Nie chciałbym zdominować dyskusji, ale bardzo mnie zaintrygowała swojego czasu kwestia wabików seksualnych używanych przez służby specjalne, opisywana m.in. przez Timothy’ ego Gartona Asha15. Enerdowska Stasi miała oficerów, którzy stosowali właśnie metodę „na podryw” czy naciąganie co atrakcyjniejszych pań czy panów – bo były wśród nich również osoby zorientowane na homoseksualistów – żeby w ten sposób pozyskiwać źródła albo informacje. Zastanawiałem się, czy kiedykolwiek coś podobnego istniało w naszych służbach. Otóż nie, nie było takiej wyspecjalizowanej grupy funkcjonariuszy, którzy grali ciałem, nie oznacza to jednak, że ta metoda nie była stosowana. Po prostu werbowali do współpracy osoby trudniące się prostytucją, czy to hetero-, czy homoseksualne, i wykorzystywali je np. w stosunku do duchownych. Znam taki wypadek, kiedy zwerbowano prostytutkę, która zresztą, żeby historia stała się jeszcze bardziej fabularna, była niegdyś nowicjuszką w zakonie katolickim, i usiłowano ją zmusić do nawiązania romansu z księdzem. Ksiądz okazał się odporny, ale nie wszyscy księża byli odporni.

Daniel Wicenty: Takich obyczajowych wątków w aktach Zarządu Ochrony Funkcjonariuszy jest naprawdę sporo. Wróćmy do początku lat dziewięćdziesiątych, kiedy to część funkcjonariuszy albo nie przechodzi weryfikacji, albo sama odchodzi z resortu i podejmuje zupełnie inną działalność, stają się biznesmenami, tak to nazwijmy. Jakiego rodzaju przewagę mogli oni mieć nad innymi biznesmenami, którzy albo nie mieli kolegów wywodzących się z dawnych służb, albo byli zupełnie spoza tego świata?

Jerzy Jachowicz: Chciałbym zwrócić uwagę na pewne różnice między przestępczością zorganizowaną w latach siedemdziesiątych, osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych, ale o tym później. Natomiast odpowiadając wprost na to pytanie: pamiętajmy, że na przełomie lat 1988 i 1989, a więc na krótko przed Okrągłym Stołem, gen. Kiszczak wydał polecenie, w wyniku którego 5 tys. funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa na 22 tys. ogółem zamieniło legitymacje esbeckie na milicyjne, instalując tym samym, można powiedzieć, w jej szeregach olbrzymią masę swoich ludzi, którymi można było sterować, wydawać im polecenia, na których miało się wpływ16. Natomiast ci, którzy zostali zweryfikowani negatywnie, a jeszcze lepiej – ci, którzy sami odeszli, ponieważ wiedzieli, że prawdopodobnie nie przejdą weryfikacji, jakże oni się mylili... Przecież jeszcze kilka miesięcy starań niektórych ludzi i 80 proc. tych kadr nadawałoby się wedle oceny [Centralnej] Komisji [Weryfikacyjnej], przy zachowaniu pełnej lojalności wobec nowego porządku demokratycznego. To oczywiście mówię z ironią.

Otóż oni zyskali ogromną przewagę przede wszystkim dzięki temu, że mieli swoich ludzi w Służbie Bezpieczeństwa, najogólniej mówiąc. Dobry przykład stanowi tu Krzysztof Rutkowski, który przecież pierwsze wielkie sukcesy, pozwalające mu zbudować renomę swojej firmy, zawdzięcza temu, że dostawał za wynagrodzeniem informacje od funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa, którzy przecież także wszędzie mieli swoje wtyki i błyskawicznie, czy w miarę szybko, te drogie auta odzyskiwali, a Rutkowski na tym zarabiał.

Druga rzecz to – tutaj chyba Czarek wspomniał nazwisko pewnego właściciela wielkiej firmy komputerowej, który nigdy nie był funkcjonariuszem, ale miał [ze służbami] pewne związki – który wygrywał największe przetargi na najcenniejsze, także z punktu widzenia bezpieczeństwa państwa, przetargi na informatykę. Myślę o Ryszardzie Krauzem. Podobnie jest z mediami. Ale wracając na ten niższy stopień ludzi wywodzących się ze Służby Bezpieczeństwa, są to przede wszystkim ochroniarze, mnóstwo firm ochroniarskich, które – łatwo to sobie wyobrazić – mają wiedzę i mogą ją spożytkować na różny sposób, w tym także przestępczy, a to dlatego, że przecież ta ich więź ze światem kryminalnym, zawiązana w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych, przetrwała. Dotyczy to zarówno funkcjonariuszy czynnych, którzy odgrzewali te znajomości, a jeszcze bardziej tych, którzy ze służby odeszli. Wystarczy sobie wyobrazić, jaką wiedzą dysponuje firma, która ubezpiecza, zakłada alarmy i jednocześnie pod każdym względem ochrania ważne firmy produkcyjne. Na przykład słynna firma Konsalnet, obecna w każdym mieście w kraju, stworzona przez byłych funkcjonariuszy wywiadu i kontrwywiadu, której szefem był odeszły ze służby prof. Jerzy Konieczny, szef UOP [...]17. Jego ludzie zostali w którymś momencie oskarżeni o kradzież obiektu, którego pilnowali, czyli Fabryki Samochodów Osobowych na Żeraniu. Polegało to na tym, że ci ochroniarze po prostu przerzucali, w sposób całkowicie bezczelny, nocą, ważne części samochodowe, a ich kumple sprzedawali je na nielegalnym rynku.

To mi przypomina zresztą pewną aferę radiowo‍-telewizyjną z lat siedemdziesiątych, kiedy kilka zakładów pracy i pracowników zawiązało taką jakby spółkę sprzedającą telewizory [kolorowe], będące wtedy nowością w Polsce. Współpracowali przy tym pracownicy czterech dużych firm: Warszawskich Zakładów Telewizyjnych, wrocławskiego Elwro, który dostarczał jakieś części do tych telewizorów, Zakładów Wytwórczych Lamp Elektrycznych w Warszawie i jakiejś fabryki mebli, która wytwarzała obudowę do tych telewizorów. Dziennie produkowano wówczas w Warszawie chyba trzysta odbiorników, oni natomiast potrafili każdego dnia „zorganizować” materiały i puścić na Bazarze Różyckiego dziesięć sztuk.

Musimy pamiętać, że w latach dziewięćdziesiątych te związki ze światem przestępczym nadal funkcjonowały i media wielokrotnie o tym pisały. Kiedy do spółki weszli byli funkcjonariusze Służby Bezpieczeństwa, te szlaki przemytnicze, którymi później szły papierosy i alkohol, były już dokładnie opracowane.

Na koniec chciałbym jednak zwrócić uwagę, że niezależnie od tego bardzo silnego stopu przestępczości zorganizowanej z dawnymi służbami i dawnym aparatem bezpieczeństwa, w tym także z nomenklaturą partyjną, ta przestępczość zorganizowana lat dziewięćdziesiątych znacznie się różni od tej z lat poprzednich. Numer jeden to brutalizacja. Czarek opowiadał o tych sześćdziesięciu kilku nabojach w Cristalu, a ja przypomnę, że 31 marca 1999 r. w restauracji Gama na Woli – to była stała knajpa gangsterów – siedziało pięciu mafiosów z Wołomina i nagle, około trzynastej, weszło tam trzech ludzi, którzy w ciągu kilku minut zostawili na podłodze pięć rozstrzelanych ciał...

Wspominaliśmy dziś tutaj „Kiełbasę”, ale przecież takich zamachów, takich likwidacji konkurencji w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych jednak nie było. Krótko mówiąc, brutalizacja przestępczości zorganizowanej z całą pewnością nastąpiła w latach dziewięćdziesiątych. Przykłady można mnożyć – zarówno gang „Krakowiaka”, na południu gang „Carringtona”, na Wybrzeżu „Szwarceneger” – znane są te egzekucje, dokonywane tutaj, na Wybrzeżu. Podobnie w Warszawie następowały zamachy bombowe różnego rodzaju. Trzeba pamiętać, że jednak ta mafia jest bardziej drapieżna, bo w czasach PRL chodziło przede wszystkim o to, żeby się jakoś urządzić. Dotyczy to np. mojego gangu brydżystów – ludzi bardzo inteligentnych, którym nagle zaczęło się wydawać, że to jest droga do wzbogacenia się. I dla wielu z nich była, bo przecież nie wszystkich wykryto. Wczoraj [podczas konferencji] padło tu słowo „chciwość”. Ale w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych ta chciwość nie była tak daleko posunięta, żeby nie liczyć się całkowicie z życiem innego człowieka, zarówno ofiary, jak i konkurenta, bo pamiętajmy, że gangsterzy zabijali nie tylko w porachunkach, ale także pozbywali się ludzi całkowicie niewinnych, tylko dlatego, żeby zatrzeć ślady. Na ten aspekt też chciałem zwrócić uwagę.

Daniel Wicenty: Bardzo dziękuję za ten głos dotyczący różnic. Proszę państwa, nie wiem, czy to tylko przypadek, że ta gwałtowna brutalizacja działań przestępczych łączy się też z wyjściem z Polski Armii Radzieckiej, która pozostawiła po sobie nie tylko zdewastowane obiekty, ale może i trochę broni.

Cezary Gmyz: Trochę tak, ale nie wiązałbym tego bezpośrednio z wyjściem. To jest dokładnie to, co mówiłem na samym początku – w momencie, w którym ta zorganizowana grupa w postaci PZPR przestała istnieć, otworzyły się dużo szersze możliwości. I owszem, trochę broni i materiałów wybuchowych po Armii Radzieckiej wpadło w ręce zorganizowanych grup przestępczych, ale one miały źródła dostaw również gdzie indziej, np. Łucznik miał problemy z upłynnianiem AK-47. Dopiero wojna w Jugosławii sprawiła, że grupy przestępcze, co do dzisiaj nie zostało wyjaśnione, zaczęły zaopatrywać walczące strony w polską broń, ale część sobie zostawiały, podobnie jak i tej cięższej broni, np. granatów. Wiążę to więc raczej z upadkiem komunizmu jako takiego niż z samym wycofaniem Armii Radzieckiej, zwłaszcza że to się zaczęło wcześniej. To też pokazuje, że natura nie znosi próżni. Chociaż mówi się, że nowe pokolenia tych bandytów są coraz brutalniejsze, to dzisiaj liczby mówią same za siebie. Nie przygotowałem się, ale z pamięci mogę powiedzieć tak: pierwsza połowa lat dziewięćdziesiątych – wskaźnik zabójstw na 100 tys. mieszkańców w Polsce to 5,12. W ubiegłym roku to już tylko 1,12, czyli nastąpił czterokrotny spadek. To o czymś mówi – duża liczba ofiar śmiertelnych w pierwszej połowie lat dziewięćdziesiątych jest związana właśnie z tego typu egzekucjami, jak w Gamie czy w Pruszkowie.

Natomiast wracając do poprzedniego pytania, jak to się stało, że funkcjonariusze się dobrze odnaleźli w III RP, to jest to prosty mechanizm – oni mieli już na samym początku handicap w postaci dóbr rzadkich, przede wszystkim wykształcenia. Jeżeli chodzi o funkcjonariuszy Departamentu I, zasadniczo istniał wymóg władania dwoma językami. To byli też ludzie, jak mówiłem, otrzaskani w świecie, w [Starych] Kiejkutach przystosowywano ich do najrozmaitszych warunków wywiadowczych i oni potrafili bez kompleksów poruszać się na Zachodzie. Mieli też kontakty – wielu z nich zrobiło karierę biznesową. Jurek mówił o procesie weryfikacji – on rzeczywiście był śmieszny. Jeżeli chodzi o Departament I, to tak naprawdę dwie ważne osoby nie zostały zweryfikowane: Aleksander Makowski i [Wiesław] Bednarz. Ci funkcjonariusze po latach zostali przez Andrzeja Milczanowskiego przeproszeni za to, że zostali usunięci ze służby i na 10-lecie czy 15-lecie UOP Milczanowski napisał, że usunięcie Makowskiego, który kierował rezydenturą rzymską i szpiegował papieża, to był błąd.

Jak wyglądała potem kariera Makowskiego? On miał większy handicap niż pozostali oficerowie Służby Bezpieczeństwa. To jest człowiek, który posługuje się angielskim tak jak polskim, mówi bez akcentu, ponieważ skończył szkoły amerykańskie, w tym prawo na Harvardzie. To też jest coś, co daje możliwości. Jednocześnie to człowiek działający z pewnego rodzaju rozmachem. On autentycznie nabrał przedstawicieli służb, że jest w stanie złapać Osamę bin Ladena. Głównie to były wypady biznesowe... Ten wielki deal Makowskiego, czyli wejście w układ z PWPW i drukowanie pieniędzy afgańskich dla [Gulbuddina] Hekmatjara, pewnie by się i skończył sukcesem, gdyby nie to, że 9 września, czyli w przeddzień zamachów na World Trade Center, Hekmatjar został odstrzelony, najprawdopodobniej przez ludzi bin Ladena, wysadzony przy pomocy ekipy dziennikarskiej, która się też sama wysadziła18. W zamian za to miał tutaj kilogramami ściągać szmaragdy, co sam opisuje, choć niezbyt dokładnie. Jego najbliższym współpracownikiem biznesowym był Rudolf Skowroński, który do dzisiaj się ukrywa. Te światy się przenikają. Państwo pamiętają, jak wszyscy się nabijali z Leppera, który opowiadał, że talibowie będą lądować helikopterem w Sorkwitach na Mazurach, w Klewkach dokładnie19. Niedaleko była posiadłość Skowrońskiego. Ta historia jest prawdziwa, ale z Leppera zrobiono wariata, podczas gdy posiłki terrorystów rzeczywiście infiltrowały Polskę pod kątem możliwości wyprodukowania tu broni biologicznej w postaci wąglika.

Tak samo jeden z największych biznesów, czyli handel kokainą. Nie rosną u nas krzewy koki, jesteśmy natomiast jednym z głównych dostawców chemikaliów niezbędnych do wyprodukowania kokainy, czyli sody. Zakład Janikosoda wpadł na tym, że oficjalnie soda, która szła jako składnik proszków do prania, tak naprawdę służyła do tego, żeby w procesie technologicznym produkować kokainę w Kolumbii. Za tymi wszystkimi operacjami stoją funkcjonariusze zarówno cywilnych, jak i wojskowych służb specjalnych. Zaryzykowałbym nawet stwierdzenie, że nie było w Polsce po 1989 r. żadnej dużej afery, w którą w sposób mniej bądź bardziej jawny nie byliby zaangażowani funkcjonariusze.

Daniel Wicenty: To ja będę się tej tezy może przez chwilę trzymał. Gdzieś około roku 2000, jeśli dobrze pamiętam, głośnego wywiadu udzielił Janusz Szlanta, zdaje się prezes Stoczni Szczecińskiej. Stoczni Gdynia? Przepraszam, dziękuję za sprostowanie20. On tam podaje tezę bardzo ciekawą dla każdego badacza transformacji: „Każdy ma swojego generała”. Generała, czyli człowieka związanego z byłymi służbami, nie tylko peerelowskimi, jeśli dobrze pamiętam. Więc każdy musi mieć swojego rodzaju kryszę, jeśli się znowu do tego określenia mogę odwołać. A teraz chciałbym wrócić do postaci także bardzo znanej [...]. Czy „Nikoś” nie miał co najmniej swego pułkownika? Czy też może – tutaj pytanie kieruję do dr. Nawrockiego – należałoby spojrzeć na tę postać, przynajmniej tutaj, na Wybrzeżu, dosyć dobrze zakorzenioną w świadomości potocznej, w takim trybie odbrązawiania. Może to nie był nikt poważny. Jak z nim właściwie było?

Karol Nawrocki: Na pewno miał swojego majora, Waldemara Gruszczyńskiego, naczelnika Wydziału Kryminalnego MUSW w Gdańsku, ale gdy patrzymy na tę przestępczość lat dziewięćdziesiątych przez pryzmat osób, które ją tworzyły, i cofniemy się trochę do dokumentów, to zobaczymy nie tylko Nikodema Skotarczaka, do którego dojdę za moment, ale także osoby z zarządu Pruszkowa, bo Skotarczak w zarządzie Pruszkowa nigdy nie był. Był tutaj, na... nie chcę powiedzieć „prowincji”, bo to moje rodzinne miasto, ale w naszej świadomości takim centrum gangsterskim pozostają w latach dziewięćdziesiątych Pruszków i Wołomin. Choćby Ryszard Szwarc pseudonim „Kajtek”, który pojawia się w dokumentach z afery gangu Jana Labuta – autobandy kradnącej na wielką skalę samochody. Wczoraj pokazywałem [...] schemat działania i strukturę grupy Labuta, [a tam] przewija się zarówno Ryszard Szwarc „Kajtek”, jak i bracia Mirosław i Leszek Danielakowie, czyli „Wańka” i „Malizna”21 – to są ci gangsterzy, którzy tak naprawdę – mam nadzieję, że redaktor Jachowicz się zgodzi – [...] odgrywają najważniejszą rolę w gangu pruszkowskim.

Czego dowiadujemy się o „Nikosiu” z akt dotyczących jego działalności? Już w 1985 r. ucieka z Polski, a w 1987 r. rozpoczyna działalność i kradzież samochodów w Hamburgu i Berlinie Zachodnim. Gdy niemiecka policja z Wiesbaden złapała go na gorącym uczynku, w strukturze jego grupy przestępczej, wśród tych czterdziestu osób, znajdował się m.in. Wiesław Niewiadomski pseudonim „Wariat”, [...] czyli późniejszy szef mafii wołomińskiej. To chyba pierwszy tego typu ślad pokazujący, że tak naprawdę w latach dziewięćdziesiątych „Nikosiowi” mogło być bliżej do gangu wołomińskiego niż pruszkowskiego. To się potem w wielu wydarzeniach potwierdza. W latach dziewięćdziesiątych zdarzyła się w Sopocie taka głośna historia – „Nikoś” został podejrzany o to, że doniósł policjantom o jadących kolumnach [samochodów] mafii pruszkowskiej. [Jednak] takiego jasnego śladu współpracy „Wariata” ze Skotarczakiem, wydaje mi się, do tego momentu nie znaleziono. [W każdym razie] pod koniec lat osiemdziesiątych niemiecka policja uznaje „Wariata” za członka grupy Skotarczaka kradnącej samochody właśnie w RFN.

Jeśli chodzi o samą kradzież samochodów, jest to [być może] ostatnie ogniwo w aferze „Żelazo”. [Wśród jej wykonawców i nadzorców ze strony MSW] są mjr Marek Strzemień [...] i ppłk Tadeusz Drzewiecki [...]. A więc pod koniec lat siedemdziesiątych, gdy już wszystkie łupy braci Janoszów są w Polsce, Strzemień i Drzewiecki zastanawiają się, co dalej zrobić z tą szajką, która przecież może przynosić im bardzo dobre zyski. W roku 1977 albo 1978 rozważają, czy tak naprawdę Janoszowie nie powinni zacząć kraść samochodów na Zachodzie i przywozić ich tutaj, bo samochody stają się coraz bardziej modne. I przychodzi rok 1980, kiedy zarówno w Stanach Zjednoczonych, jak i krajach RWPG dochodzi do największego kryzysu produkcji samochodów, a tym samym osiągają one większą wartość. Jak badał to Instytut Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk, na początku lat osiemdziesiątych to samochody, tuż po mieszkaniu, były najbardziej pożądanym przez Polaków dobrem22. A oczywiście lepiej mieć samochód zachodni: audi 80, mercedesa czy peugeota niż fiata 125p czy 126p, tym bardziej, że trzeba się na nie zapisać i czekać latami. Z jednej strony koniunktura, z drugiej pewne oczekiwania wobec najbardziej rozpoznanej grupy przestępczej ze strony Ministerstwa Spraw Wewnętrznych.

Tak to początek lat osiemdziesiątych staje się początkiem działalności samochodowej Skotarczaka, bo wcześniej jest on waluciarzem: szmugluje walutę i handluje nią, także w Budapeszcie. I rzeczywiście, nie ma żadnych dokumentów mówiących o tym, że Skotarczak współpracował ze Służbą Bezpieczeństwa. Być może współpracował z Wydziałem Przestępstw Gospodarczych Miejskiego Urzędu Spraw Wewnętrznych [w Gdańsku], wcześniej Komendą Miejską MO, może współpracował z wywiadem wojskowym, czego też się nie dowiemy, więc możemy stawiać tylko hipotezy... Jego działalność opierała się na ścisłej współpracy z Tadeuszem Jędrzejczakiem, byłym funkcjonariuszem milicji, [a takich byłych funkcjonariuszy] wokół gangu „Nikosia” było wielu. Jędrzejczak miał bezpośrednie dojście do mjr. Waldemara Gruszczyńskiego, naczelnika Wydziału Kryminalnego [Komendy Miejskiej MO w Gdańsku], a wcześniej szefa jednego z komisariatów na gdańskim Przymorzu – w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych była to dzielnica, [w której mieszkało proporcjonalnie więcej przestępców], wielu cinkciarzy i złodziei. Wówczas w Wydziale Gruszczyńskiego działała też grupa tzw. Amerykanów [...], a więc funkcjonariuszy [MO] kradnących i nakładających haracze na handlarzy walutą i złotem23. [...] [Postawione tutaj pytanie], czy Nikodem Skotarczak współpracował z SB albo z milicją, [odwrócę]. [...] Dzisiejsze dowody i dokumenty pokazują [bowiem], że być może tak naprawdę to milicja współpracowała ze Skotarczakiem po to, żeby zarabiać na nim pieniądze, żeby wykorzystywać go do tego, aby kradł i dzielił się zyskami z nią i ze Służbą Bezpieczeństwa. [...]

Okoliczności, w których „Nikoś” ucieka z Gdańska, są równie ciekawe. Od grudnia 1984 r. częścią grupy samochodowej Nikodema Skotarczaka jest również tajny współpracownik SB Edwin Myszk, znany delator jeszcze z końca lat siedemdziesiątych, donoszący na Wolne Związki Zawodowe Wybrzeża, gdy w Gdańsku rodziła się opozycja, która doprowadziła do Sierpnia ’80. Myszk donosi też na Skotarczaka... Celnicy łapią „Nikosia” na granicy z przemytem – nie samochodu, ale dżinsów i jakichś tam artykułów przemysłowych, które wiezie do Niemiec. Prokuratura wojewódzka rozpoczyna śledztwo trwające niemal rok, a on w autobusie Gwardyjskiego Klubu Sportowego „Wybrzeże” wyjeżdża z Gdańska do Niemiec. W ciągu roku nie udaje się go złapać i skazać, a on rozpoczyna nową działalność. To też ważny element: [szefem] Gwardyjskiego Klubu Sportowego „Wybrzeże” jest mjr Kazimierz Dauksza, który współpracuje w tym czasie i z Waldemarem Gruszczyńskim, i z Tadeuszem Jędrzejczakiem. A więc tak wygląda historia samego Nikodema Skotarczaka, Wiesława Niewiadomskiego, [Ryszarda] Szwarca i braci Danielaków...

Jerzy Jachowicz: Ja jednak chcę tu te ciekawe informacje uzupełnić. Po pierwsze, jeśli chodzi o braci Janoszów, to tak się składa, że z różnych powodów, o których tutaj do końca nie chcę mówić, jakieś dwa tygodnie temu dzwoniłem do Bielska‍-Białej – ponieważ oni nadal, czy ich rodzina, mieszkają pod Bielsko‍-Białą – i okazało się, że syn Mieczysława Janosza ma tam dużą firmę, znaną na rynku nieruchomości. Rozmawiałem z tym synem. Najstarszy z braci, Kazimierz, jeszcze żyje, tyle tylko, że jest już na stałe w szpitalu psychiatrycznym i praktycznie nie ma z nim kontaktu. To tylko taka ciekawostka.

Jeśli chodzi o relacje między „Nikosiem” a Pruszkowem i Wołominem, to rzeczywiście „Nikosiowi” było bliżej do Wołomina. Jest taka wersja, że on zginął dlatego, że miał duże aspiracje, jeśli chodzi o nową grupę powstającą w Wołominie na miejscu zabitego [Mariana Klepackiego] „Klepaka”. Mianowicie tam był nowy szef młodej grupy wołomińskiej – nomem omen miał na imię Karol (śmiech) – pozostający pod opieką Jeremiasza Barańskiego „Baraniny” z Wiednia – i Skotarczak zażyczył sobie, że on będzie sterował m.in. sprawami samochodowymi, jeśli chodzi o Wołomin, tylko chce mieć z tego dwadzieścia procent. „Baranina” podobno w jakiejś rozmowie powiedział, że zna Skotarczaka i że to jest jedynie początek, bo za dwa lata będzie chciał pięćdziesiąt, a później siedemdziesiąt. No i podobno także dlatego „Nikoś” zginął.

Natomiast jeśli chodzi o grupę pruszkowską, to aczkolwiek [Andrzej Kolikowski] „Pershing” był w zarządzie Pruszkowa, to bardzo blisko żył z „Nikosiem” z kilku powodów. W tym czasie, kiedy „Nikoś” przebywał w Niemczech – w Hamburgu, a później w Berlinie – często jeździł do niego. Później chwalił mi się nawet, że na urodziny „Nikosia” przywiózł największy kolorowy telewizor, jaki był w Polsce w latach dziewięćdziesiątych. „Pershing” planował tutaj założyć dużą wytwórnię płyt do tego nowoczesnego sprzętu, czyli dysków, i chciał przy tym współpracować z „Nikosiem” – taki był plan – „Nikoś” nie był więc skłócony z całym Pruszkowem. On zresztą w ogóle nie był skłócony, tylko istniały tam jakieś bariery. To tyle, jeśli chodzi o fakty.

Daniel Wicenty: Na sam koniec naszej dyskusji prosiłbym każdego panelistę o krótkie podsumowanie – czego nie wiemy, o czym wiemy albo co chcielibyśmy wiedzieć w kontekście tych problemów, o których dzisiaj mówiliśmy.

Cezary Gmyz: Tu po raz drugi padnie nazwisko Timothy’ ego Gartona Asha, który w książce poświęconej jego własnej inwigilacji przez Stasi napisał, że „historia nie jest nigdy przeszła”. Nie wiemy do dziś, ile z tych związków przestępczych funkcjonuje do dzisiaj. Bo to nie jest tak, że po okresie zbrojnym, czyli połowie lat dziewięćdziesiątych, te wszystkie związki poumierały. Przeciwnie – to, co mówiłem o tych organach przetrwalnikowych w postaci dzieci – to funkcjonuje do dzisiaj, to znaczy w obiegu gospodarczym i przestępczym ci ludzie bądź ich dzieci działają do dzisiaj, tylko nie wiemy dokładnie jak. Mam nadzieję, że obecne służby mają troszeczkę lepszą wiedzę na ten temat. Natomiast ja, kiedy spoglądam na świat przestępczości zorganizowanej... – padło tutaj nazwisko Komara, którego syn jest zresztą znanym publicystą – to bez trudu potrafiłbym poprowadzić nić łączącą aferę „Dimexu”, sprawy „Zalew” i „Żelazo”, autobandy i świat zorganizowanej przestępczości aferalnej, nić, która łączy te wszystkie sprawy.

Jerzy Jachowicz: Myślę, że część wiedzy mamy – ja na przykład znam konkretne nazwiska dzieci byłych esbeków, które już przejęły [ich działalność]. Wspominają o tym częściowo autorzy książki Resortowe dzieci24. Jest taki bardzo znany handlarz bronią, który od początku lat dziewięćdziesiątych jako były esbek, zajmujący się zresztą, co ciekawe, w Służbie Bezpieczeństwa głównie sprawami propagandowymi, a pracujący przez wiele lat jako przewodnik turystyczny po Warszawie i nie tylko, otóż on ma dużą firmę mającą uprawnienia prawie takie jak Cenzin na handel bronią i już jego syn przejął interes. Dobrze też wiem, że miał jako swoich tajnych współpracowników także ludzi z Pruszkowa. Pewnie nigdy się do końca nie dowiemy [prawdy], ale rzeczywiście zgadzam się z Czarkiem, że najciekawsze byłoby stwierdzenie, jak te wielkie nazwiska, także w mediach, które tutaj całkowicie pominęliśmy, teraz korzystają ze swojej przeszłości, w gruncie rzeczy na poły kryminalnej.

Karol Nawrocki: Jeśli chodzi o lata osiemdziesiąte, którymi ja się zajmuję, to tak naprawdę wiemy, na czym można było zarobić dobre pieniądze: na samochodach, bo samochód kosztował 18 tys. marek albo 5 mln zł. Wiemy też, że po polskich drogach jeździło około 300 tys. samochodów, które nie zostały tutaj ani wyprodukowane, ani legalnie ściągnięte. Obserwujemy więc potencjalny [obszar], na którym można było zarabiać. Znamy też nazwiska [tych osób, które były] wynajmowane do trudnych zadań. To Nikodem Skotarczak, to Jan Labut, w latach dziewięćdziesiątych to Jarosław Sokołowski „Masa”. Nie miejmy złudzeń [co do „Masy”]. Czytając cztery tomy wspomnień rozmów Artura Górskiego z „Masą”, wiemy, że to był „kaskader” do zadań specjalnych25. To między innymi jego brutalność zdradza, że nie był członkiem najwyższych struktur [Pruszkowa], a już na pewno nie reżyserem czy scenarzystą całego spektaklu. Te książki wprowadzają nas w błąd. [...] Ciekawe, dlaczego w żadnym z czterech tomów nie wspomniał on ani razu o tym, że „Wańka”, „Malizna” i „Kajtek” byli zaangażowani w handel samochodami. Czemu tak zdawkowo mówi o tych prawdziwych gangsterach z czasów transformacji ustrojowej. Nie wspomina za bardzo o aferze FOZZ ani o Art‍-B. Albo nie był dopuszczany do ważniejszych rozmów, albo boi się coś powiedzieć, [albo] rzeczywiście [trzeba] przyznać, że byli mafią trzepakową.

Jak wspomina Piotr Wróbel w rozmowie z Piotrem Pytlakowskim w ich ostatniej książce26 – tę akurat polecam – zarówno z protokołów przesłuchań „Masy”, jak i potwierdzonych przez tegoż Wróbla informacji wynika, że „Masa” wiedział, że w latach dziewięćdziesiątych i na początku XXI w. i „Kajtek”, i „Malizna”, i „Wańka” wciąż współpracowali z byłymi funkcjonariuszami Służby Bezpieczeństwa. [...] A czemu w tym kontekście nie mówimy o przestępczości samochodowej? Nie wiadomo. „Masa” mógłby na to odpowiedzieć, ale nie chce. Także o latach osiemdziesiątych wiemy naprawdę mało. Mam jednak nadzieję, że będziemy wiedzieć coraz więcej.

Daniel Wicenty: Proszę państwa, bardzo wszystkim dziękuję. Czas goni nieubłaganie. Dziękuję państwu za udział, mam nadzieję, że państwa apetyty jeszcze pozostały niezaspokojone. Jutro dwa bloki referatów, bardzo ciekawie się zapowiadających, zapraszam od dziewiątej rano (oklaski).

1 Wśród licznych publikacji poświęconych aferze Art‍-B znajdziemy w zasadzie wyłącznie teksty dziennikarskie i publicystyczne (zob. np. B. Bagsik, A. Gąsiorowski, Ścigani. Piotr Pytlakowski rozmawia z szefami ART-B, Warszawa 2015). Syntetyczny przegląd afer gospodarczych związanych z transformacją ustrojową oferuje tekst Krzysztofa Pietrowicza (K. Pietrowicz, 20 afer gospodarczych na 20 lat III RP, „Obywatel” 2010, nr 1).

2 Zob. np. D. Wilczak, Most. Tajna operacja przerzutu Żydów. Moskwa – Warszawa – Izrael, Warszawa 2015.

3 Por. B. Seifert, Moje przygody z brydżem w tle, czyli o dojrzewaniu i hartowaniu się Polskiego Związku Brydża Sportowego, Warszawa 2006.

4 Wyroki te, oficjalnie za „przestępstwa celno‍-dewizowe”, zapadły w 1974 r.

5 Zob. tekst Karola Nawrockiego w niniejszym tomie.

6 Zob. J. Rawicz, Doktor Łokietek i Tata Tasiemka. Dzieje gangu, wyd. 2, Warszawa 2014. Historie obu postaci były także inspiracją dla powieści Szczepana Twardocha Król (Kraków 2016).

7 K.S. Østli, Policjanci i złodzieje, przeł. E. Frątczak‍‍-Nowotny, Wołowiec 2012.

8 Zob. W. Bagieński, Brudne pieniądze wywiadu i partii w pierwszych latach Polski Ludowej, „Arcana” 2013, nr 112/113, s. 89–108.

9 O aferze „Zalew” zob. np. K. Madej, Wszyscy byli przemytnikami. Obraz przestępczości przemytniczej i dewizowej w latach 1956–1970, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2008, nr 2, s. 130–137.

10 Bliżej o relacjach braci Janoszów z MSW zob. W. Bagieński, P. Gontarczyk, Wstęp [w:] Afera „Żelazo” w dokumentach MSW i PZPR, wybór, wstęp i oprac. W. Bagieński, P. Gontarczyk, Warszawa 2013, s. 12–16.

11 Szerzej o ZOF zob. D. Wicenty, Kiszczakowska „policja w policji”. O Zarządzie Ochrony Funkcjonariuszy MSW (1985–1990), „Dzieje Najnowsze” 2016, nr 1, s. 135–164; zob. także artykuł Daniela Wicentego w niniejszym tomie.

12 Chodzi o Jerzego Pardusa, redaktora naczelnego „Płomieni” (1975–1982) i „Rzeczywistości” (1982–1989), w latach 1974–1980 zarejestrowanego przez Wydział V Departamentu I MSW jako KO „Medon” (szerzej zob. AIPN, MSW, 001043/2357; D. Wicenty, Załamanie na froncie ideologicznym. Stowarzyszenie Dziennikarzy Polskich między Sierpniem ’80 a stanem wojennym, Gdańsk 2012, s. 146, 149, 197, 329).

13 Płk Fabian Dmowski (ur. 1943) – od czerwca 1980 r. zastępca dyrektora Departamentu I, od stycznia 1982 r. jego dyrektor; we wrześniu 1983 r. oddany do dyspozycji Departamentu Kadr; zawieszony do lipca 1986 r., po czym zwolniony z resortu.

14 Ppłk Michał Goleniewski (1922–1993) – w UB od 1945 r., od 1957 r. naczelnik w Departamencie I MSW. W styczniu 1961 r. uciekł razem ze swoją niemiecką kochanką z Berlina Wschodniego, oddając się w ręce CIA. Ucieczka Goleniewskiego na długi czas sparaliżowała działania nie tylko peerelowskiego wywiadu, ale i kontrwywiadu (więcej zob. np. P. Gontarczyk, Agent, których chciał być carem, „Do Rzeczy” 2013, nr 47/48).

15 T.G. Ash, Teczka. Historia osobista, przeł. M. Rusinek, Kraków 1997.

16 Wydaje się jednak, że masowe przejścia funkcjonariuszy SB do Milicji Obywatelskiej, a później do Policji miały miejsce dopiero po czerwcu 1989 r. W tym momencie stan etatowy SB ciągle przekraczał 24 tys. stanowisk, choć już na początku sierpnia 1989 r. było to zaledwie niecałe 9200 etatów (P. Piotrowski, Służba Bezpieczeństwa w latach 1975–1990 [w:] Aparat bezpieczeństwa w Polsce. Kadra kierownicza, t. 3: 1975–1990, red. P. Piotrowski, Warszawa 2008, s. 18).

17 Jerzy Konieczny (ur. 1950) – prof. nauk humanistycznych, w latach 1992–1993 szef UOP, od grudnia 1995 r. do lutego 1996 r. minister spraw wewnętrznych; w 1994 r. współzałożyciel firmy Konsalnet; aktualnie (październik 2017 r.) wykładowca akademicki na UAM w Poznaniu oraz na Uniwersytecie Opolskim.

18 Tutaj Cezary Gmyz pomylił fakty lub nazwisko. Hekmatjar – na tyle, na ile da się to ustalić – żyje do dziś (stan na lipiec 2017 r.), w zamachu z 9 IX 2001 r. zorganizowanym przez Al‍-Kaidę zginął zaś Ahmad Szah Masud.

19 Reportaż na temat talibów w Klewkach napisała Maria Wiernikowska (Zwariowałam, czyli widziałam w Klewkach, Warszawa 2005). Wiernikowska zrealizowała także jego filmową wersję (dokument Zwariowałam z 2006 r.).

20 Chodzi o wywiad Szlanty udzielony Dominice Wielowieyskiej, opublikowany 19 III 2005 r. w „Gazecie Wyborczej”.

21 Zob. tekst Karola Nawrockiego w niniejszym tomie.

22 Chodzi tu o szerokie badania nad stylami życia, zainicjowane w 1978 r. (zob. np. Styl życia. Przemiany we współczesnej Polsce, red. A. Siciński, Warszawa 1978; Styl życia, obyczaje, ethos w Polsce lat siedemdziesiątych – z perspektywy roku 1981. Szkice, red. A. Siciński, Warszawa 1983).

23 Bliżej o gangu „Amerykanów” i podobnych przypadkach funkcjonariuszy MO zob. D. Wicenty, Patologie peerelowskiego MSW. Wypiski z akt Zarządu Ochrony Funkcjonariuszy, cz. 2: Zbójecka przedsiębiorczość, „Debata: miesięcznik regionalny” 2013, nr 9, s. 29–30.

24 Zob. D. Kania, J. Targalski, M. Marosz, Resortowe dzieci. Służby, Warszawa 2015.

25 Aktualnie tomów tych jest już siedem (A. Górski, Masa o kobietach polskiej mafii, Warszawa 2014; idem, Masa o pieniądzach polskiej mafii, Warszawa 2014; idem, Masa o porachunkach polskiej mafii, Warszawa 2015; idem, Masa o bossach polskiej mafii, Warszawa 2015; idem, Masa o kilerach polskiej mafii, Warszawa 2016; idem, Masa o żołnierzach polskiej mafii, Warszawa 2016; idem, Masa o życiu świadka koronnego, Warszawa 2017).

26 Zob. P. Pytlakowski, P. Wróbel, Mój agent Masa, Poznań 2015.

Wykaz skrótów

AAN – Archiwum Akt Nowych

ABW – Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego

AIPN – Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej

AIPN Gd – Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Gdańsku

AIPN Kr – Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Krakowie

AIPN Po – Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Poznaniu

AIPN Ra – Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Lublinie Delegatura w Radomiu

AIPN Wr – Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział we Wrocławiu

AMON – Archiwum Ministerstwa Obrony Narodowej

ANIK – Archiwum Najwyższej Izby Kontroli

APW – Archiwum Państwowe w Warszawie

ARGI – antyrozwojowe grupy interesu

ARM – Archiwum Rady Ministrów

ARM KPRM – Archiwum Rady Ministrów Kancelarii Prezesa Rady Ministrów

ASOW – Archiwum Sądu Okręgowego w Warszawie

ASW – Akademia Spraw Wewnętrznych

AWF – Akademia Wychowania Fizycznego

BBN – Biuro Bezpieczeństwa Narodowego

BH – Bank Handlowy

BHZ – biuro handlu zagranicznego

BŚ – Biuro Śledcze

BWzZ CZSP – Biuro Współpracy z Zagranicą Centralnego Związku Spółdzielczości Pracy

CBA – Centralne Biuro Antykorupcyjne

CBOS – Centrum Badania Opinii Społecznej

CHZ – centrala handlu zagranicznego

CIA – Central Intelligence Agency (Centralna Agencja Wywiadowcza)

CIE – centrala importowo‍-eksportowa

CIT – Corporate Income Tax (podatek dochodowy od osób prawnych)

CKKP – Centralna Komisja Kontroli Partyjnej

COTM – Centralny Ośrodek Techniki Medycznej

CSZL – Centralna Składnica Zaopatrzenia Lecznictwa

DTMiTS – Departament Techniki Medycznej i Transportu Sanitarnego

FOZZ – Fundusz Obsługi Zadłużenia Zagranicznego

FRE – Fundusz Rozwoju Eksportu

FSO – Fabryka Samochodów Osobowych

GIM – Główny Inspektorat Ministra [Spraw Wewnętrznych]

GKS – Gwardyjski Klub Sportowy

GOWD – Główny Oddział Walutowo‍-Dewizowy

GUC – Główny Urząd Ceł

GUS – Główny Urząd Statystyczny

IBKR – Instytut Badania Klasy Robotniczej

IOF – Inspektorat Ochrony Funkcjonariuszy

IPN – Instytut Pamięci Narodowej

IPSiR UW – Instytut Profilaktyki Społecznej i Resocjalizacji Uniwersytetu Warszawskiego

KC KPZS – Komitet Centralny Komunistycznej Partii Związku Sowieckiego

KC PZPR – Komitet Centralny Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej

KERM – Komitet Ekonomiczny Rady Ministrów

KGB – Komitiet gosudarstwiennoj biezopasnosti (Komitet Bezpieczeństwa Państwowego)

KG MO – Komenda Główna Milicji Obywatelskiej

kk – kodeks karny

KM PZPR – Komitet Miejski Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej

KO – kontakt operacyjny

kpk – kodeks postępowania karnego

KPRM – Kancelaria Prezesa Rady Ministrów

KS MO – Komenda Stołeczna Milicji Obywatelskiej

KW MO – Komenda Wojewódzka Milicji Obywatelskiej

KW PZPR – Komitet Wojewódzki Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej

KZ PZPR – Komitet Zakładowy Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej

LWP – Ludowe Wojsko Polskie

MF – Ministerstwo Finansów

MHM – Miejski Handel Mięsem

MHZ – Ministerstwo Handlu Zagranicznego

MID – Ministierstwo Innostrannych Dieł (Ministerstwo Spraw Zagranicznych ZSRS)

MO – Milicja Obywatelska

MPO – Miejskie Przedsiębiorstwo Oczyszczania

MSW – Ministerstwo Spraw Wewnętrznych

MSZ – Ministerstwo Spraw Zagranicznych

MUSW – Miejski Urząd Spraw Wewnętrznych

MWGzZ – Ministerstwo Współpracy Gospodarczej z Zagranicą

MZiOS – Ministerstwo Zdrowia i Opieki Społecznej

MZK – Miejski Zakład Komunikacji

NATO – North Atlantic Treaty Organization (Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego)

NBP – Narodowy Bank Polski

NIK – Najwyższa Izba Kontroli

NKWD – Narodnyj komissariat wnutriennich dieł (Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych)

NRD – Niemiecka Republika Demokratyczna

OKP – Obywatelski Klub Parlamentarny

ONZ – Organizacja Narodów Zjednoczonych

OPZZ – Ogólnopolskie Porozumienie Związków Zawodowych

ORMO – Ochotnicza Rezerwa Milicji Obywatelskiej

OSA – Open Society Archives w Budapeszcie

PAN – Polska Akademia Nauk

PCK – Polski Czerwony Krzyż

PHZ – przedsiębiorstwo handlu zagranicznego

PKB – produkt krajowy brutto

PKGN – Plan Konsolidacji Gospodarki Narodowej

PKO – Powszechna Kasa Oszczędności

PKO SA – Polska Kasa Opieki Spółka Akcyjna

PLL LOT – Polskie Linie Lotnicze LOT

PLO – Polskie Linie Oceaniczne

PP – podsłuch pokojowy

PPZ – przedsiębiorstwo polonijno‍-zagraniczne

PRL – Polska Rzeczpospolita Ludowa

PSM – Przedsiębiorstwo Spedycji Międzynarodowej

PT – podsłuch telefoniczny

PTHZ – Polskie Towarzystwo Handlu Zagranicznego

PWPW – Polska Wytwórnia Papierów Wartościowych

PZ – przedsiębiorstwo zagraniczne

PZLA – Polski Związek Lekkiej Atletyki

PZPR – Polska Zjednoczona Partia Robotnicza

RFN – Republika Federalna Niemiec

RP – Rzeczpospolita Polska

RUSW – Rejonowy Urząd Spraw Wewnętrznych

RWPG – Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej

SB – Służba Bezpieczeństwa

SG LWP – Sztab Generalny Ludowego Wojska Polskiego

SO – sprawa obiektowa

SOR – sprawa operacyjnego rozpracowania

SOS – sprawa operacyjnego sprawdzenia

SUSW – Stołeczny Urząd Spraw Wewnętrznych

TPPR – Towarzystwo Przyjaźni Polsko‍-Radzieckiej

TW – tajny współpracownik

UAM – Uniwersytet im. Adama Mickiewicza

UB – Urząd Bezpieczeństwa

UMON – Urząd Ministra Obrony Narodowej

UOP – Urząd Ochrony Państwa

USA – United States of America (Stany Zjednoczone Ameryki Północnej)

UW – Uniwersytet Warszawski

WOP – Wojska Ochrony Pogranicza

WSW – Wojskowa Służba Wewnętrzna

WUSW – Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych

ZOF – Zarząd Ochrony Funkcjonariuszy

ZOMO – Zmotoryzowane Odwody Milicji Obywatelskiej

ZPDW – zagraniczne przedsiębiorstwo drobnej wytwórczości

ZSRR – Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich

ZSRS – Związek Socjalistycznych Republik Sowieckich

ZUS – Zakład Ubezpieczeń Społecznych

Indeks osób

Achmatowicz Selim

Adamski Adam

Adler Alfred

Anders Władysław

Andrejew Igor

Andrzejewski Jerzy

Andziak Ryszard

„Anioł”

„Arek”konsultant

Arendt Hannah

Argus Maria

Ash Timothy Garton

Atlas Janusz

Austin Timothy W.

Baczyński Jerzy

Baczyński Władysław

Bafia Jerzy

Bagieński Witold

Bagsik Bogusław

Baka Mirosław

Baka Władysław

Balcerowicz Leszek

Balicki Marek

Balzac Honoriusz

Bałtowski Maciej

Baranowski Grzegorz

Barańczak Stanisław

Barański Jeremiasz „Baranina”

Barcikowski Kazimierz

Barciś Artur

Barcz Bogusław

Barczewska Krystyna

Bareja Stanisław

Batawia Stanisław

Bator Danuta

Batory Jan

Bączek Piotr

Bąk Aneta

Bečka Arnost

Bednarz Wiesław

Beim Józef

Beksiak Janusz

Bell William

Ber Ryszard

Bereszyński Zbigniew

Beskid Lidia

Bezouška Martin

Białecki Konrad

Biczyk Konrad

Bielski Henryk

Bielski Jerzy

Bielski Ryszard

Biełych Wadim

Biernacki Marek

Bista Henryk

Bizet Georges

Błachut Janina

Błaszczyk Ewa

Bobrowicz Bogdan

Bogucka Teresa

Bogunia Leszek

Bojanowski Jerzy

Bojarski Piotr

Bonger Willem Adriaan

Bończyk Jerzy

Borkowski Zbigniew

Borowik Alina

Bossowski Józef

Boyes Roger

Bożyczko Zbigniew

Brada Josef

Braithwaite John

Bratny Roman

Braudel Fernand

Braun Ewa

Braun Juliusz

Brightman Hank J.

Browne Malcolm

Bruinsma Gerben

Brylski Zdzisław

Brzechczyn Krzysztof

Brzostowski Edward

Buczkowski Konrad

Budzeń Andrzej

Budzyk Andrzej

Bugaj Ryszard

Burda Andrzej

Burzycki Dariusz

Campitiello Giuliano

„Carrington” zob. Mikołajewski Zbigniew

Celewski Tadeusz

Cenckiewicz Sławomir

Chilecka Margitt

Chilecki Andrzej

Chin Janina

Chmielecki Adam

Chmielewska Joanna

Chmielewski Bogusław

Chmielewski Tadeusz

Chmielewski Zbigniew

Christa Janusz

Chróst Leszek

Chruszczow Nikita

Chrzanowska Katarzyna

Chwalba Andrzej

Chyłkiewicz Mieczysław

Cichomski Mariusz

Cichy Gerard

Ciepucha Jacek (Jerzy)

Cieślak Bronisław

Cilecki Eugeniusz

Cimino Michael

Cisek Józef

Clinard Marshall

Cloward Richard

Cohen Lawrence E.

Coppola Francis Ford

Cora Łukasz

Cudak Andrzej

Curtin Philip D.

Cyprian Tadeusz

Cyrankiewicz Józef

Czabański Krzysztof

Czajkowski Piotr

Czajkowski Stanisław

Czapów Czesław

Czarnecki Zbigniew

Czekaj Krzysztof

Czuchnowski Wojciech

Ćwiąkalski Zbigniew

Ćwiek Józef

Dakowski Mirosław

Daleszak Bogdan

Dałkowska Ewa

Danielak Leszek „Malizna”

Danielak Mirosław „Wańka”

Darkowski Maciej

Daszkiewicz Krystyna

Daszkiewicz Walenty

Datner-Śpiewak Helena

Dauksza Kazimierz

David Roman

Dąbrowski Mirosław

Dedek Tomasz

Dedo Bolesław

Demidowicz Krzysztof

Demowa

Dereń Stanisław

„Dik” TW zob. Żemek Grzegorz

Dmowski Fabian

Dmytrzak Czesław

Domański Henryk

Domarecki Dariusz

„Doktor Łokietek” zob. Łokietek Józef

Domżała Maciej

Donefner Piotr

Drabik Rafał

Drapella Hubert

Drzewiecki Tadeusz

Dudek Antoni

Dulak Ryszard

Duncombe Stephen

Dunin-Kurtycz Barbara

Dymek Janusz

Dyniewski Tadeusz

Dzido Bronisław

Dziewulski Jerzy

Dziubiński Andrzej

Edelhertz Herbert

Edigey Jerzy

Engels Fryderyk

„ES” KS

„Ewa Wiśniewska” TW

Fajst Michał

Falkowska Wanda

Falzmann Michał

Faron Ryszard

Farysej Joanna

Fatyga Agnieszka

Felscherinow Christiane

Felson Marcus

Fiedosiejewa-Szukszyna Lidia

Filipkowski Wojciech

Filipovič Momcilo

Filipski Ryszard

Flyvbjerg Bent

Foltz Richard

Ford Aleksander

Frąckowiak Tadeusz

Frątczak-Nowotny Elżbieta

Frelich Leszek

Frey-Majewska Danuta

Gaberle Andrzej

Gabiński Zbigniew

Gadomski Witold

Gaidar Egor

Gajdziński Piotr

Gajewski Jan

Gałczyńska Teresa

Gap Min Pyong

Gass Andrzej

Gasztold-Seń Przemysław

Gawroński Dariusz

Gawryś Andrzej

Gąsior-Niemiec Anna

Gąsiorowski Andrzej

Geisler Robert

Geremek Bronisław

Gerhard Jan

Giedroyc Jerzy

Gierek Edward

Gieseke Jens

Gilejko Leszek

Giustino Cathleen M.

Glaeser Andreas

Glazur Adam

Gliński Piotr

Gliński Wieńczysław

Gmyz Cezary

Godliński Włodzimierz

Goethe Johann Wolfgang

Goffman Erving

Golanko Halina

Gold Steven J.

Goldfarb Jeffrey C.

Goldman

Goleniewski Michał

Gołas Wiesław

Gomułka Władysław

Gontarczyk Piotr

Gontarz Ryszard

Gorbaczow Michaił

Gornostaj Anna

Goszczurny Stanisław

Govorukhin Stanislav

Gozdek Jan

Góral Jarosław

Górnowicz Tadeusz

Górski Artur

Górski Włodzimierz

„Grabiński” TW zob. Przywieczerski Dariusz

Grabowski Marek

Grajewski Jan

Grala Dariusz

Green Penny J.

Grinberg Daniel

Grodziński Juliusz

Grotowicz Wiktor

Gruszczyńska Beata

Gruszczyński Waldemar

„Grzegorz” TW

Grzybowski Adam

Gurgul Józef

Gurtowski Maciej

Gutekunst Włodzimierz

Gwiazda

Hapek Andrzej

Haupe Włodzimierz

Hausner Jerzy

Heigl Geront

Hekmatjar Gulbuddin

Hellman Joel S.

Helman Alicja

Hen Józef

Hendrykowski Marek

Herbert Zbigniew

Hochhauser-Osiński Marek

Hodysz Adam

Hoffman Jerzy

Hoffman Josef

Hoffmann Ruth

Holoubek Gustaw

Holzer Jerzy

Hołyst Brunon

Homer

Hopfinger Maryla

Horoszowski Paweł

Hugo Wiktor

Hula Roman

Hypki Kamil

Ipohorska Janina (pseud. Alojzy Kaczanowski)

Iskra Wiesław

Izdebski Hubert

Jabłoński Zbigniew

Jachowicz Jerzy

Jackiewicz Zenon

Jacoby Joseph E.

Jadach Michał

Jagiełło Cezary

Jakiel Ewa

Jakubiec Zdzisław

Jakubowska Urszula

Jakubowski Edward

Janaś Kazimierz

Janczarski Jacek

Janczura Ryszard

Janicki Jerzy

Jankowiak Stanisław

Jankowski Henryk ks. 

Jankowski Mirosław

Jankowski Stefan

Janosz Jan

Janosz Józef

Janosz Kazimierz

Janosz Mieczysław

Janowski Włodzimierz

Jarosz Dariusz

Jaroszek Henryk

Jaroszewicz Piotr

Jarska Natalia

Jaruzelski Wojciech

Jasiński Jarosław

Jasiński Jerzy

Jasiński Leszek J.

Jastrząb Łukasz

Jaworska Magdalena

Jaworski Antoni

Jegliński Piotr

„Jerzy”konsultant

Jezierski Andrzej

Jeż Zbigniew

Jędrusik Kalina

Jędryka Stanisław

Jędrzejczak Tadeusz

Jędrzejewski Zbigniew

Joyce James

Józefowicz Stefan

Jóźwiecki por. 

Kaczor Kazimierz

Kalecki Michał

Kaleta Marian

Kalinowski Stefan

Kaliński Janusz

Kalisz Wiesław

Kamiński Andrzej

Kamiński Łukasz

Kania Dorota

Kania Stanisław

Kantyka Jan

Kańtoch Kazimierz

Karklins Rasma

Karski Juliusz

Kasprzak Marek

Kasprzak Zbigniew

Kąkolewski Krzysztof

Kidawa Janusz

Kiełbasiński Wojciech „Kiełbasa”

Kiersztyn Anna

Kieślowski Krzysztof

Kieżun Witold

Kijek płk 

Kiszczak Czesław

Klementewicz Tadeusz

Klepacki Marian „Klepak”

Klonowski Stefan

Kluziak Małgorzata

„Kłak”

Kłodzińska Anna

Kłosiński Grzegorz

Kłoskowska Antonina

Kmiecik Sławomir

Knyt Agnieszka

Kochanowski Jerzy

Kochański Aleksander

Koecher Jan

Koj Ewa

Kokłowski Wiesław „Szwarceneger”

Kolikowski Andrzej „Pershing”

Kołodko Grzegorz

Kołodziej Andrzej

Kołodziejski Janusz

„Komandor”

Komar Michał

Komar Wacław (właśc. Mendel Kosoj)

Konarska-Wrzosek Violetta

Konieczny Jerzy

Konwicki Tadeusz

Kornowski Wojciech

Korporowicz Leszek

Kosiński Krzysztof

Kossowska Anna

Kostikow Piotr

Kościański Jarosław

Kościański Mirosław

Kościański Wiesław

Kowal Paweł

Kowalczyk Józef

Kowalik Helena

Kowalska Urszula

Kowalski Jerzy

Kowalski Lech

Kozakiewicz Jerzy

Kozłowski Adam

Kozłowski Maciej

Kozłowski Paweł

Kozłowski Tomasz

Koźmiański Kazimierz

Koźniewski Kazimierz

Kożuch Artur

Krajewski Krzysztof

Krajewski Mieczysław

„Krakowiak” zob. Trela Janusz

Krasnowska-Sałustowicz Violetta

Krauze Ryszard

Królak Sławomir

Kruk Waldemar

Krukowski Adam

Krupka Władysław

Krupska Krystyna

Kruszewski Andrzej

Krzemiński por. 

Krzyżagórski Klemens

Krzyżewska Ewa

Kubisz-Muła Łukasz

Kubzdyl Jan

Kuc Edward

Kuchta mjr 

Kukal Dušan

Kukiel Marian

Kukliński Zbigniew

Kulczyk Jan

Kulesza Iwona

Kulesza Piotr

Kulmatycki Kryspin

Kuna Andrzej

Kurczewski Jacek

Kurkus Alina

Kuroń Jacek

Kurtycz Zbigniew

Kuryło Ewa

Kuzior Patryk

Kwaśniewski Aleksander

Kwaśniewski Jerzy

Labut Jan

Laden Osama bin

Landau Zbigniew

Laskowska Katarzyna

Ledworowski Dariusz

Lentas Jerzy

Lepper Andrzej

Lernell Leszek

Leszczyńska Cecylia

Leszczyński Adam

Lewandowski Jerzy

Libera Antoni

Lichanow Dmitrij

Lieberman

Linda Bogusław

Lipoński Wojciech

Lippe Zbigniew

Lisiak Henryk

Logay Mario

Loska Krystyna

Lothe Jolanta

Lubaszenko Olaf

„Lulek”

Łazuka Bohdan

Łojewski Ryszard

Łokietek Józef „Doktor Łokietek”

Łopata Zenon

Łopieńska Barbara N.

Łoś Maria

Łuczak Maciej

Łukasiewicz Sławomir

Łysiak Waldemar

Machcewicz Paweł

Machel kpt. 

Macheta Władysław

Machulski Juliusz

Maciejewska Dorota

Maciejewski Bogdan

Madej Krzysztof

Magnowski Czesław

Majer Piotr

Makowska J.

Makowski Aleksander

Makowski D.

Makuch Barbara

Malec Jan

Małecki Kazimierz

„Mały” KO

Manson Charles

Marchwicki Zdzisław

Marczewski Marek

Marek Andrzej

„Marek” TW zob. Skowroński Rudolf

Marfega Marcel

Markiewicz Andrzej

Markowski Grzegorz

Marks Karol

Marosz Maciej

Martin Randy

Martowski Adam S.

Masłowski Włodzimierz

Masud Ahmad Szah

Matejewski Ryszard

Mau Vladimir

Mazowiecki Tadeusz

Mazurek Małgorzata

Mądrzejowski Wiesław

McClellan John Little

„Medon” KO zob. Pardus Jerzy

Mehmed Effendi

Meller Leszek

Mencwel Andrzej

Mendalka Jerzy

„Merc” OZI zob. Załuska Jan

Merton Robert K.

Messner Zbigniew

Michalska-Warias Aneta

Michnikowski Wiesław

Mielcarz Wojciech

Mierzeński Stanisław

Mikołajewski Zbigniew „Carrington”

Mikulski Stanisław

Milczanowski Andrzej

Milewski Mirosław

Miller

Miller Frank

Miłek Dariusz

Minc Hilary

Misztal Jan

Mizerski Sławomir

Moczar Mieczysław

Molesta Jacek

Mołdawa Tadeusz

Moschikovsky Alfred

Moszkowicz

Mucha Edmund

Mutchnick Robert J.

Myszk Edwin

Myszkowski Jerzy

„Napoleon”

Nawrocki Karol

Nawyn Stephanie J.

Niemczyk Monika

Nienacki Zbigniew

Niewiadomski Wiesław „Wariat”

Nowacki Julian

Nowak-Małolepsza Fatima

Nowik Tadeusz

Nyckowska Mirosława

Ociepka Wiesław

Ogórek Michał

Ohlin Lloyd

Okolski Józef

Olaszek Jan

Olender Adam

Olszewski Kazimierz

Onacik Michał

Ornacka Ewa

Orzechowski Marian

Orzeszkowa Eliza

Ostrihanska Zofia

Østli Kjetil Stensvik

Pacuk Stanisław

Pacyńska D.

Paczkowski Andrzej

Pakulnis Maria

Pakuła Zdzisław

Papierz Zygmunt

Pardus Jerzy

Pasek Aleksander

Passendorfer Jerzy

Pastuch Jan

Pasztor Maria

Patora Tomasz

„Paweł” TW

Pawełczyńska Anna

Pawiński Wacław

Pączek Tomasz

Persak Krzysztof

Petelska Ewa

Petelski Czesław

Peters Norbert

Petz Barbara

Pęski Zbigniew

Piasecka Lucyna

Piec Henryk

Piepka Zbigniew

Piesiewicz Krzysztof

Pietrowicz Krzysztof

Pilitowski Bartosz

Piotrowski Andrzej Jerzy

Piotrowski Czesław

Piotrowski Grzegorz

Piotrowski Maciej

Piotrowski Paweł

Piotrowski Piotr K.

Pisarek Mieczysław

Pituch Stefan

Piwowski Marek

Pleńska Danuta

Plokhy Serhii

Plum Catherine J.

Płachta Michał

Płoński Janusz

Płócienniczak Jan

Pływaczewski Emil

Pływaczewski Wiesław

Podgórecki Adam

Pokora Wojciech

Pol Krzysztof

Pontus Aleksander

Popiełuszko Jerzy

Prekurat Władysław

Preobrażenski Jewgienij

„Prezes”

Pręgowski Piotr

Prus Bolesław

Przanowski Stanisław

Przeperski Michał

Przystawa Jerzy

Przywieczerski Dariusz

Ptasiński Jan

Purzycki Jan

Pusch Jerzy

Putrament Jerzy

Puzo Mario

Pytlakowski Piotr

Quinney Richard

Raczewska Maria

Raczyński Mirosław

Radgowski Michał

Radziwiłł Julia

Rakowski Mieczysław F.

Rau Jerzy

Rau Zbigniew

Rawicz Jerzy

Reckless Walter

Reczek Rafał

Regulski

Reichel Philip L.

Rembecki Władysław

„Rion” KO zob. Kruk Waldemar

Rixdorf Werner

Rokicki Konrad

Rolicki Janusz

Roliński Bohdan

Romański Mirosław

Rosiek Barbara

Rosiński Ryszard

Roszkowski Wojciech

Rożek Jan

Rumpczick Roman

Rusinek Michał

Rutkiewicz M.

Rutkowski Krzysztof

Rybiński Krzysztof

Rybiński Maciej

Rychłowska (z d. Nikołajewa) Tamara

Rychłowski Bogumił

Rychłowski Władysław

Rychter Zdzisław

Rymarczyk Jan

Ryszka Franciszek

Rząsa Zbigniew

Rzeplińska Irena

Saduś Lucjan

Schwarz Mieczysław

Scott James C.

Seidler Barbara

Seifert Bogumił

Sekielski Tomasz

Sekuła Ireneusz

Sellin Thorsten

Semczuk Przemysław

Semeniuk Ryszard

Senger Zbigniew

Shelley Louise

Siciński Andrzej

Siegel Larry J.

Siemaszko Andrzej

Siemaszko Karol

Siemiątkowski Łukasz „Tata Tasiemka”

Siemiątkowski Zbigniew

Sienkiewicz Henryk

Siesicka Krystyna

Sikora Krzysztof

Sikora Mirosław

Simon Andrzej

Singh Resham

Siwińska Grażyna

Skoczylas

Skotarczak Nikodem „Nikoś”

Skowron Henryk

Skowroński Rudolf

Skórzewski Edward

Skrzeczowski Jan

Słaby Tadeusz

Sławik Karol

Słomczyński Maciej (pseud. Joe Alex)

„Słoń”

Słowikowski Jan

Smirnowow Georgij

Smysło Stanisław

Sobala Zbigniew

Sobisiak Wojciech

Sobol Elżbieta

Sobór-Świderska Anna

Sojak Radosław

Sokołowski Jarosław „Masa”

Solarz Artur

Solecka Małgorzata

Sołtys Jan

Sowińska Adrianna

Sowiński Paweł

Sprengel Bolesław

Staff Johan

Stake Robert

Stalin Józef

Stanisławczyk Barbara

Staniszkis Jadwiga

Stankiewicz Andrzej

Stańczak-Wiślicz Katarzyna

Starodubrovskaya Irina

Stasik ppłk 

Staszelis Jacek

Stawiński Andrzej

Stec mjr 

Stępień Jan

Stępień Marian

Stokowski Andrzej

Stola Dariusz

Straszewski Konrad

Stremecka Marta

Striegler Andrzej

Stroiński Krzysztof

Strzemień Marek

Stuhr Jerzy

Stusiński Grzegorz

Sufin Zbigniew

Sumerski Kazimierz

Sutherland Edwin H.

Swat Andrzej

Szaciłło Tadeusz

Szafrański Edward

Szałajda Zbigniew

Szamborski Zdzisław

Szamota-Saeki Barbara

„Szarak”

Szarota Tomasz

Szawiel Mariola

Szczepaniak Stanisław

Szczepański

Szczepański Maciej

Szelachowski Tadeusz

Szewczyk Ewa

„Szklarz”

Szlachcic Franciszek

Szlachetko Paweł

Szlanta Janusz

Szmagier Krzysztof

Sztaba Sławomir

Sztompka Piotr

Szturo Tomasz

Szumiło-Kulczycka Dobrosława

Szwarc Ryszard „Kajtek”

„Szwarceneger” zob. Kokłowski Wiesław

Szymanowski Teodor

Szymański Jacek

Szymborski Bogumił

Szyszka Jerzy

Szyszko Lech

Szytenchelm Marcel

Šelih Alenka

Ścibor-Rylski Aleksander

Śpiewak Paweł

Świda Witold

Świderski Jan

Świerczyński Janusz

Tabako Tomasz

Talarczyk-Gubała Monika

Talkowski Edward

Tanewski Paweł

Taracha Adam

Tarantino Quentin

Targalski Jerzy

Tarnas Kazimierz

Tarnowska Zofia

„Tata Tasiemka” zob. Siemiątkowski Łukasz

Terlecka Jolanta

Tittenbrun Jacek

„Tolek”

„Tomek” TW zob. Skowroński Rudolf

Torańska Teresa

Trela Janusz „Krakowiak”

Trudnos Andrzej

Tuleya Igor

Tullock Gordon

Turczyn Ryszard

Turowski Tomasz

Turska Anna

Twardoch Szczepan

Tymiński Maciej

Tyrmand Leopold

Tyszkiewicz Leon

Uchman Waldemar

Urban Jerzy

Urban Krzysztof

Valachi Joseph

Varese Federico

Vari Alexander

Verdery Katherine

Vidocq Eugène-François

Villon François

Waldeck Ewa

Wallerstein James S.

Wałęsa Lech

Wancerz-Gluza Alicja

„Wanda” TW

Wandel Jerzy

Wandel Maria

Ward Tony

Warylewski Jarosław

Wasilewski Stanisław

Waszewski Jan

Waszkiewicz Paweł

Waśkowski Mieczysław

Watoła Judyta

Wawrzecki Stanisław

Wawrzyniak Krzysztof

Ważyk Adam

Wedel Janine

Weisburd David

Wencel Artur

Wesołowska Marta M.

Wesołowski Włodzimierz

Wetta Lidia

Węcławiak Marian

Węgleński Jan

„Wicek”

Wicenty Daniel

Wicher Janusz

Wielgolawski Tadeusz

Wielowieyska Dominika

Wiernikowska Maria

Wilczak Dariusz

Wilczak Jagienka

Wilczek Mieczysław

Wilczyński Tadeusz Z.

Wildman John

Wiliński Krzysztof

Wilk Hubert

Winczorek Jan

Witczak Łukasz

„Witek” TW

Witomski Tomasz

Władyka Wiesław

Włodarek Jan

Włodek Maciej

Wojciechowski Krzysztof

Wojtalik Czesław

Wojtczak Kazimierz

Wojtulewicz Edward

Wolsza Tadeusz

Woyciechowski Piotr

Wozowicz Ryszard

Woźniak Michał

Woźnica Krzysztof

Wójcik Andrzej

Wójcik Andrzej

Wójcik Dobrochna

Wójcik Jerzy W.

Wójcik Przemysław

Wróbel Piotr

Wróblewski Andrzej

Wróblewski Bogdan

Wróblewski Jerzy

Wyle Clement J.

Wyród Władysław

Wysocki Włodzimierz

Wytrwał Zygmunt

Xiaoping Deng

Yeager Peter

Zabrzyski Adam

Zacharski Marian

Zahorski Witold

Zalewski Wojciech

Załuska Jan

Zaorski Janusz

Zapała Dariusz

Zaremba Marcin

Završnik Aleš

Zawadzki Aleksander

Zawadzki Sylwester M.

Zawistowski Andrzej

Ząbkowska Małgorzata

„Zdzisław” KS

Zembrzuska Hanna

Zep Józef

Ziemkiewicz Rafał

Ziemska (z d. Wandel) Joanna

Ziomecki Mariusz

Zwiercan Roman

Zybertowicz Andrzej

Żaba Norbert

Żagiel Aleksander

Żakowski Jacek

Żakowski Zygmunt

Żebrowski Andrzej

Żelazik Jacek

Żelazik Leszek

Żelazny Tadeusz

Żemek Grzegorz

Żeromski Stefan

Żmijewski Henryk

Żmuda Krzysztof

Żochowski Jacek

Żor Andrzej

Żółkiewska Ewa

Żółtaszek Józef

Żurada Jan

„Żyrafa”

Noty o autorach

Zbigniew Bereszyński – dr nauk humanistycznych, historyk. Od 2016 r. pracownik Państwowego Instytutu Naukowego – Instytutu Śląskiego w Opolu. Zajmuje się głównie historią społeczno‍-polityczną Śląska Opolskiego w okresie PRL. Autor m.in. monografii NSZZ „Solidarność” i rewolucja solidarnościowa na Śląsku Opolskim 1980–1990 (Opole 2014).

Adam Chmielecki – politolog, publicysta, wydawca, były pracownik IPN i Komisji ds. Likwidacji WSI, autor lub współautor książek Wokół Solidarności (Gdańsk 2011), „Moim powołaniem jest służba publiczna”. Rzecz o Macieju Płażyńskim (Warszawa 2013), Lech Kaczyński. Biografia polityczna 1949–2005 (Poznań 2013), Prezydent Lech Kaczyński 2005–2010 (Warszawa 2016), „Tygodnik Solidarność”. 35 opowieści na 35 lat (Gdańsk – Warszawa 2017), Anna Walentynowicz 1929–2010 (Warszawa 2017).

Łukasz Cora – dr nauk prawnych, adiunkt w Katedrze Prawa Karnego Procesowego i Kryminalistyki na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Gdańskiego. Zainteresowania naukowe koncentruje wokół problematyki ochrony praw człowieka w procesie karnym, prawa dowodowego, środków przymusu, teorii i aksjologii procesu karnego oraz karnoprawnych aspektów bezpieczeństwa imprez masowych. Autor ponad 40 publikacji naukowych, m.in. monografii Zatrzymanie osoby w polskim procesie karnym. Analiza dogmatyczno‍-prawna (Warszawa 2015).

Piotr Donefner – historyk, od 2016 r. doktorant Instytutu Historii PAN. Zajmuje się najnowszą historią Polski ze szczególnym uwzględnieniem funkcjonowania systemu propagandy partii komunistycznej oraz dziejów centralnego aparatu PZPR, autor artykułów naukowych (m.in. w tomie Nadzorcy. Ludzie i struktury władzy odpowiedzialni za działania wobec środowisk twórczych, naukowych i dziennikarskich, red. S. Ligarski, G. Majchrzak, Szczecin – Warszawa 2017).

Michał Fajst – dr nauk prawnych, pracownik naukowy Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego. Zajmuje się kryminologią, penitencjarystyką i historią przestępczości w Polsce.

Maciej Gurtowski – dr nauk humanistycznych, socjolog; pracownik Instytutu Socjologii UMK w Toruniu; naukowo zainteresowany problematyką korupcji, bezpieczeństwa oraz wpływem technologii na społeczeństwo; współautor książek: Państwo Platformy. Bilans zamknięcia (Warszawa 2015, wspólnie z R. Sojakiem i A. Zybertowiczem) oraz Samobójstwo Oświecenia? Jak neuronauka i nowe technologie pustoszą ludzki świat (Kraków 2015, wspólnie z A. Zybertowiczem, J. Waszewskim, K. Tamborską i M. Trawińskim).

Kamil Hypki – dziennikarz, publicysta od 1997 r. związany z Polskim Radiem Zachód (od 2016 r. zastępca redaktora naczelnego). Autor cyklu audycji radiowych „Historie pisane na nowo...”, w którym porusza tematy związane z historią najnowszą. Laureat nagrody IPN „Audycja Historyczna Roku” 2016.

Łukasz Jastrząb – dr nauk humanistycznych, historyk, politolog. Pracownik PAN Biblioteki Kórnickiej, w swoich badaniach zajmuje się edycją źródeł, historią Polski XX w., a zwłaszcza dziejami Poznańskiego Czerwca, powstaniem wielkopolskim, okupacją Wielkopolski w latach 1939–1945 i zagadnieniami grobownictwa wojennego. Opublikował m.in. „Rozstrzelano moje serce w Poznaniu”. Poznański Czerwiec 1956 r. – straty osobowe i ich analiza (Poznań – Warszawa 2006), Archidiecezja poznańska w latach okupacji hitlerowskiej 1939–1945 (Poznań 2012).

Tomasz Kozłowski – dr nauk społecznych, historyk. Od 2008 r. pracownik Biura Edukacji Publicznej, a następnie Biura Badań Historycznych IPN. Badacz dziejów opozycji demokratycznej w PRL oraz historii PZPR. Autor i współautor książek Anatomia rewolucji. Narodziny ruchu społecznego „Solidarność” w 1980 r. (Warszawa 2017), Bunt w bydgoskim Areszcie Śledczym w 1981 roku (Warszawa 2010), „Solidarność” Rolników 1980–1989 (Warszawa 2010, wspólnie z A. Kaczorowskim i J. Olaszkiem) oraz edycji źródeł, m.in. PZPR a Solidarność 1980–1981. Tajne dokumenty Biura Politycznego (Warszawa 2013) i Kryptonim 333. Internowanie Lecha Wałęsy w raportach funkcjonariuszy Biura Ochrony Rządu (Chorzów 2012, wspólnie z G. Majchrzakiem).

Krzysztof Madej – dr nauk humanistycznych, historyk, audytor. W latach 2001–2006 pracownik IPN. W swoich badaniach zajmuje się najnowszą historią Polski ze szczególnym uwzględnieniem historii społecznej i historii prawa, opublikował m.in. Bezradność lub represja. Władze wobec przestępczości gospodarczej w PRL (1956–1970) (Warszawa 2011).

Karol Nawrocki – dr nauk humanistycznych, historyk, działacz samorządowy. Pracownik Oddziałowego Biura Edukacji Publicznej IPN w Gdańsku (w latach 2013–2017 jego naczelnik), od 2017 r. dyrektor Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku. Badacz „Solidarności”, pomorskiej piłki nożnej, popularyzator wiedzy o Żołnierzach Wyklętych. Autor lub współautor monografii naukowych, opracowań źródłowych i książek popularnonaukowych, m.in. Zarys historii NSZZ „Solidarność” Regionu Elbląskiego (1980–1989) (Gdańsk 2010), Lechia–Juventus. Więcej niż mecz (Gdańsk 2013), Studium przypadku. Opór społeczny wobec władzy komunistycznej w województwie elbląskim (1976–1989) (Elbląg – Gdańsk 2014), Mapa terroru. Śladami zbrodni komunistycznych w województwie gdańskim (1945–1956) (Gdańsk 2016, wspólnie z R. Chrzanowskim, D. Czerwińskim, K. Filipem, W. Kowalskim i M. Węglińskim).

Tomasz Pączek – dr nauk humanistycznych, adiunkt w Instytucie Bezpieczeństwa Narodowego Akademii Pomorskiej w Słupsku. Zajmuje się historią PRL, aparatem represji, w szczególności Milicją Obywatelską, a także współczesnymi służbami mundurowymi w Polsce. Autor monografii Milicja Obywatelska w Słupsku i powiecie słupskim w latach 1945–1975 (Słupsk 2014) oraz redaktor naukowy publikacji Bezpieczeństwo Państw Europy Środkowo‍-Wschodniej w kontekście konfliktu na Ukrainie (Słupsk 2016), a także autor kilkunastu artykułów naukowych na temat aparatu represji w PRL oraz bezpieczeństwa wewnętrznego III RP.

Michał Przeperski – absolwent studiów doktoranckich IH PAN, pracownik Biura Badań Historycznych IPN. Specjalizuje się w dziejach politycznych PRL i historii dziennikarstwa tego okresu. Laureat stypendium im. Krystyny Kersten (2015) oraz Silas Palmer Research Fellowship na Uniwersytecie Stanforda (2015). Autor m.in. książki Nieznośny ciężar braterstwa. Konflikty polsko‍-czeskie w XX wieku (Kraków 2016).

Paweł Sowiński – dr hab. nauk humanistycznych, historyk, pracownik Instytutu Studiów Politycznych PAN, autor m.in. książek Komunistyczne święto. Obchody 1 maja w latach 1948–1954 (Warszawa 2000), Wakacje w Polsce Ludowej. Polityka władz i ruch turystyczny (1945–1989) (Warszawa 2005), Zakazana książka. Uczestnicy drugiego obiegu 1977–1989 (Warszawa 2011), Tajna dyplomacja. Książki emigracyjne w drodze do kraju 1956–1989 (Warszawa 2016). Studiował historię społeczną pod kierunkiem prof. Marcina Kuli.

Bolesław Sprengel – dr hab. nauk humanistycznych, prof. UMK, historyk i politolog, podinspektor Policji w stanie spoczynku. Pracownik naukowy Katedry Bezpieczeństwa Wewnętrznego i Międzynarodowego Wydziału Politologii i Studiów Międzynarodowych UMK w Toruniu. Badacz funkcjonowania instytucji bezpieczeństwa wewnętrznego. Autor 8 książek i 101 artykułów naukowych.

Tomasz Szturo – dr nauk humanistycznych, literaturoznawca; absolwent podyplomowych studiów historycznych i podyplomowych studiów wiedzy o kulturze. Pracował jako nauczyciel licealny i akademicki, obecnie kierownik Działu Wydarzeń Kulturalnych w Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku. Przestrzeń jego zainteresowań badawczych wyznaczają zagadnienia totalitaryzmu, intertekstualności w tekstach kultury, historia Żydów i judaizmu.

Jan Waszewski – socjolog, absolwent UMK w Toruniu, od 2016 r. pracownik Akademii Sztuki Wojennej. Badacz wpływu schyłkowego okresu PRL na III RP. Pracuje nad rozprawą doktorską poświęconą zastosowaniom nowych technologii w kontroli społecznej. Współautor monografii Samobójstwo Oświecenia? Jak neuronauka i nowe technologie pustoszą ludzki świat (Kraków 2015, wspólnie z A. Zybertowiczem, M. Gurtowskim, K. Tamborską i M. Trawińskim).

Daniel Wicenty – dr nauk humanistycznych, socjolog. Pracownik Oddziałowego Biura Badań Historycznych IPN w Gdańsku, adiunkt na Wydziale Nauk Społecznych Uniwersytetu Gdańskiego. Badacz środowisk socjologicznych i dziennikarskich w PRL, Służby Bezpieczeństwa oraz współczesnej pamięci społecznej o PRL. Autor lub współautor książek Zagubiona rzeczywistość. O społecznym konstruowaniu niewiedzy (Warszawa 2005, wspólnie z R. Sojakiem), Załamanie na froncie ideologicznym. Stowarzyszenie Dziennikarzy Polskich między Sierpniem ’80 a stanem wojennym (Gdańsk 2012) i Weryfikacja gdańskich dziennikarzy w stanie wojennym (Gdańsk 2015).